Znaczenie Przygotowania Gleby pod Rzepak Ozimy
Kondycja roślin rzepaku w okresie jesiennej wegetacji, warunkująca jego dobre przezimowanie i start wiosną, jest wypadkową wielu czynników, między innymi: odmiany, przedplonu, przygotowania roli, nawożenia oraz terminu i ilości wysiewu nasion.
Rzepak ozimy to roślina, która już na dobre zadomowiła się w płodozmianach polskich rolników. Odpowiednie przygotowanie gleby to fundament sukcesu w uprawie rzepaku. Struktura i stan gleby mają bezpośredni wpływ na wschody, rozwój systemu korzeniowego, zimotrwałość rzepaku oraz przyszłe plony. Dzięki właściwemu przygotowaniu stanowiska zwiększysz szanse na zdrowy i wydajny łan, odporny na stresy i choroby.
Wymagania Rzepaku Ozimego
Wymagania glebowe (pH)
Rzepak ozimy ma duże wymagania glebowe oraz pokarmowe. Dla rzepaku na średnio zwięzłych glebach, optymalne pH mieści się w zakresie 6-7,2. Odczyn gleby zatem powinien być uregulowany.
Wymagania pokarmowe
Zasobność gleby powinna wynosić: 15-18 mg P2O5, 18-21 mg K2O i 6-9 mg Mg w 100 g gleby. Nawożenie tymi składnikami można wówczas ograniczyć do wymagań pokarmowych rzepaku. Średnio przyjmuje się, że rzepak na wytworzenie 1 tony ziarna wraz z odpowiednią ilością słomy potrzebuje 50-60 kg azotu, 25-30 kg fosforu, 60-70 kg potasu oraz znaczną ilość mikroelementów, m. in. boru, miedzi, manganu, cynku i molibdenu.
Rola systemu korzeniowego
Rzepak posiada bardzo dobrze wykształcony palowy system korzeniowy. Dzięki temu jest w stanie pobierać składniki odżywcze z głębszych partii profilu glebowego. Aby umożliwić mu „szukanie” głębiej umieszczonych składników pokarmowych, należy stworzyć do tego odpowiednie warunki.
Metody Przygotowania Stanowiska
Tradycyjna Uprawa Orkowa
Rolnicy wierzą, że odcinanie i odwracanie wierzchniej warstwy gleby przynosi najlepsze efekty dla ich plonów. Stosując orkę, ogranicza się zachwaszczanie pól, utrudnia rozwój szkodników glebowych oraz zmniejsza skalę porażeń wywołanych przez choroby. Dodatkowo poprawia się magazynowanie wody w glebie.
W stanowisku po zbożach, w systemie orkowym, jak najszybciej po ich zbiorze, należy pociąć i wymieszać z glebą ścierń oraz równomiernie rozrzuconą słomę. Niektórzy przykrywają resztki pożniwne pługiem (podorywką), ale przy ich dużej masie, zabieg ten powoduje tworzenie warstwowej, nieprzepuszczalnej dla przesiąkającej i podsiąkającej wody poduszki.
Wschodzące samosiewy i chwasty oraz zaskorupienie, można likwidować kultywatorem i broną. W okresie posusznym, orkę siewną lepiej wykonać tuż przed wysiewem nasion rzepaku. Po czym należy rozbić bryły i zagęścić odłożone skiby, np. wałem Campbella, połączonym z kołeczkowym lub Crosskill.
Orka powinna być wykonana na tyle wcześnie, by gleba mogła wydobrzeć, czyli min. 3 tygodnie. Przyspieszyć ten proces można za pomocą wałów Campbella. W warunkach suszy dobrze sprawdza się skrócenie czasu między orką i siewem. Wielu rolników praktykuje orkę nocą, a następnego dnia rano wykonanie uprawy i siewu. Nasiona mają wtedy styczność z wilgotną glebą, a siewnik jest w stanie odpowiednio ją zagęścić, tworząc warunki do podsiąku wody.
Rezygnacja z uprawek pożniwnych i wykonywanie orki razówki, zwłaszcza w sytuacji pozostawienia słomy, jest dużym błędem. Po zaoraniu takiego pola tworzy się w glebie słomiasta mata, utrudniająca rozwój korzeni. Spodziewać się należy dużej presji samosiewów, a także w wybranych regionach presji gryzoni, którym taka niewymieszana słoma w glebie pomaga przetrwać zimę. Orkę ścierniska można odpuścić tylko w przypadku, gdy słoma została zebrana.
Uprawa Uproszczona (Bezorkowa)
Uprawa uproszczona (bezorkowa) zyskuje na popularności, m.in. ze względu na oszczędności czasu i paliwa. Wiemy jednak, że rzepak lubi stanowiska dobrze przygotowane.
Jeżeli przedplonem było zboże, pierwszym i najważniejszym krokiem powinna być płytka uprawa ścierniska, która pobudzi samosiewy oraz siewki chwastów do kiełkowania. Zabieg płytkiej uprawy powinien być wykonany co najmniej 2 razy. W ten sposób jesteśmy w stanie znacznie ograniczyć zachwaszczenie.
Dobre rezultaty przyniesie również wykorzystanie brony sprężystej, której głębokość pracy wynosi 1-2 cm. Powoduje ona równomierne rozprowadzenie resztek na powierzchni i wschody kolejnych roślin.
Po mniej więcej 2 tygodniach od zbioru na polu powinny się pojawić samosiewy. Ich wzrost następuje często kosztem zapasów wody glebowej. Niszczenie samosiewów wykonuje się ponownie broną talerzową lub agregatem ścierniskowym. Tym razem na większą głębokość, szczególnie jeśli przedplonem jest zboże z pozostawioną słomą. Na każdą tonę słomy należy przyjąć 2 cm uprawy. Uda się to osiągnąć przy użyciu ciężkich bron talerzowych lub kultywatorów ścierniskowych. Jeżeli słoma nie stanowi problemu, mieszanie wykonuje się płycej lub można z niego rezygnować. Wówczas samosiewy zwalcza się, stosując glifosat.
Do przełamania "podeszwy płużnej" i rozluźnienia gleby najlepszym wyborem będzie głębosz. Zakładając, że siejemy rzepak systemem uprawy bezorkowej, ostatnim etapem przed siewem powinno być głębokie doprawienie oraz wymieszanie gleby przed siewem. Do tego celu bardzo dobrze nada się agregat do uprawy bezorkowej.
Pożniwna uprawa roli w technologiach bezorkowych ma jeszcze większe znaczenie niż w systemie płużnym. Zawsze należy rozpoczynać od bardzo płytkiego zerwania ścierniska, a następnie wykonywać kolejne uprawki po zazielenieniu pola. Głębokość i intensywność mieszania resztek ścierniska i słomy zależy od przyjętej wersji uprawy oraz od możliwości sprzętu, którym się dysponuje.
W technologiach z płytką uprawą, po 2-3 uprawkach pożniwnych, nieco głębsze mieszanie, na poziomie 10-12 cm, zastępuje orkę siewną. W technologiach z uprawą ultrapłytką powtarza się zabiegi na głębokość maks. 5 cm. W wersjach uprawy bezorkowej z głębokim spulchnianiem standardowo wykonywane jest ono mniej więcej 3 tygodnie przed siewem. W uprawie rzepaku, podobnie jak w technologii orkowej, w suchych warunkach można przełożyć głębsze spulchnianie na czas tuż przed siewem.
Powinno się unikać zabiegów w zbyt wilgotnych warunkach, ponieważ prowadzi to do popsucia struktury gleby. Również praca na przesuszonych stanowiskach nie przynosi zamierzonych rezultatów - powoduje rozpylenie podłoża i nasiona pozostają w suchej glebie.
Uprawa Pasowa (Strip-till)
W przypadku uprawy pasowej siew rzepaku czy zbóż można wykonać bezpośrednio w nienaruszone ściernisko lub takie, które zostało uprawione płytko - na głębokość maks. 5 cm. Dzięki temu większość resztek pożniwnych zostaje na powierzchni gleby. Równocześnie pracujące elementy agregatu mają możliwość rozgarnięcia na boki słomy i odsłonięcia pasa gleby bez resztek pożniwnych, co stwarza dobre warunki do wschodów roślin. Głębokie uprawki ścierniska przed siewem pasowym działają raczej negatywnie. Dlatego ważne jest, by od początku wiedzieć, w jakiej technologii chce się prowadzić uprawę.
Rzepak ozimy jako roślina z systemem korzenia palowego szczególnie dobrze reaguje na technologię uprawy pasowej. Technologia ta pozwala na zachowanie optymalnych terminów agrotechnicznych wysiewu rzepaku.
W technologii uprawy pasowej uprawę, nawożenie i siew wykonujemy w jednym przejeździe. Rośliny wysiewane są w spulchniony pas gleby za pomocą przystawki lub siewnika punktowego.
Oprócz korzyści ekonomicznych takich jak redukcja obsady roślin (20-30%), redukcja nawożenia startowego (20-30%), redukcja spalania paliwa oraz redukcja czasu pracy potrzebnego na uprawę rzepaku ozimego, bardzo istotnym aspektem jest mulcz pozostawiony na powierzchni, który ogranicza rozwój chwastów oraz pionowe spulchnianie niemieszające gleby, dzięki któremu zaoszczędzamy wodę potrzebną do rozwoju roślin.
Zestaw do uprawy pasowej - Strip Till - STW 6.0 & Zbiornik frontowy ZF | Agro-Tom
Nawożenie w Uprawie Rzepaku Ozimego
Przy zakładanych plonach - 5 t/ha, należałoby wysiać pod orkę siewną lub agregat do: 50 kg N, 120 kg P2O5, 240 kg K2O, 50 kg SO3 i 25 kg MgO.
Istotna dla przezimowania i plonu nasion jest jesienna dawka azotu. Z kolei nadmierna dawka N spowoduje przedłużenie jesiennej wegetacji oraz (przy dobrej wilgotności gleby), wybujałość części nadziemnej, kosztem korzeni.
Nawozy NPK pod rzepak powinny być zaaplikowane głęboko w profil glebowy. W przypadku uprawy orkowej zatem aplikujemy nawóz bezpośrednio przed orką, a w przypadku uprawy bezorkowej przed agregatem do uprawy bezorkowej.
Częstą praktyką jest stosowanie płynnych nawozów naturalnych, czyli gnojowicy czy pofermentu. Takie nawozy również powinny być zaaplikowane głębiej. Do aplikacji gnojowicy znakomicie nada się aplikator doglebowy na bazie brony talerzowej lub aplikator doglebowy wyposażony w zęby sprężyste. Obie te maszyny, umieszczone za beczkowozem, aplikują płynny nawóz wprost do gleby, jednocześnie ją mieszając, co znacznie ogranicza straty lotnych związków pokarmowych.
Moment po zbiorze przedplonu to odpowiedni czas na wykonanie prób gleb pod kątem zawartości składników pokarmowych oraz na aplikację nawozów. Wysiewając je na ściernisko, można wykorzystać istniejące ścieżki technologiczne, nie tworząc niepotrzebnych kolein. Nawozy mają więcej czasu, żeby się rozpuścić, a kolejne zabiegi uprawowe będą je przemieszczać w głąb profilu glebowego, w strefę zasięgu korzeni.
Późniejszy wysiew nawozu, już po orce, wiąże się z tworzeniem kolein i problemem z ustaleniem szerokości wysiewu. Skutkuje również tym, że nawóz zostanie wymieszany na głębokość zaledwie kilku centymetrów, co może ograniczyć jego skuteczność, zwłaszcza w przypadku fosforu, który wykazuje niską mobilność. Trzeba pamiętać, że nawozy działają tylko wtedy, gdy znajdują się w wilgotnej glebie, bo pobierane są z roztworu glebowego. Płytkie umieszczenie często prowadzi do ich pozostania w strefie przesuszonej. Szczególnie ważne jest to w przypadku rzepaku ozimego, którego palowy system korzeniowy może sięgać na głębokość 200 cm. Głębokie umieszczenie nawozów, w zasięgu strefy korzeniowej roślin, to zresztą jedna z zalet systemu strip-till, dająca mu przewagę nad innymi rozwiązaniami.
Czynniki Agrotechniczne Kluczowe dla Sukcesu
Znaczenie przedplonu
Uprawę rzepaku ozimego zaczynamy od prawidłowego zbioru przedplonu. Przedplonem są zwykle zboża ozime, w miarę wcześnie schodzące z pola (jęczmień, żyto i pszenica), by był czas na przygotowanie roli i terminowy zasiew. Równomiernie rozmieszczone na całej szerokości pracy kombajnu oraz dobrze pocięte resztki pożniwne są pierwszym krokiem do sukcesu. Należy również pamiętać o jak najniższym cięciu przedplonu. Jeśli jest potrzeba, przygotowanie pola może odbyć się za pomocą jednokrotnego przejazdu broną talerzową - jak najpłycej - bądź broną mulczową.
Termin i ilość wysiewu
Ważny jest zarówno termin, jak i ilość wysiewu nasion. Odmiany populacyjne należałoby wysiać (w zależności od rejonu kraju) do 25 sierpnia, z dopuszczalnym opóźnieniem do 5 września. Terminowy siew daje na ogół lepsze rezultaty, choć przy dłuższej suszy, jaka zdarza się w tym okresie, 10-dniowe opóźnienie można tolerować. Wysiew nasion w przesuszoną rolę powoduje przedłużone i nierównomierne wschody oraz wzrost zachwaszczenia. W miarę wczesny siew jest też wskazany w technologii bezorkowej.
Firmy nasienne oferują zazwyczaj jednostki siewne w ilości 1,5 mln kiełkujących nasion odmian mieszańcowych, bądź 2 mln populacyjnych na 3 ha. Wysiew nasion w takiej ilości powinien zapewnić odpowiednio 45 lub 60 roślin/m2.
Dobór odmiany
Należy pamiętać o odpowiednim doborze odmiany oraz redukcji obsady. Najlepszym wyborem będą odmiany hybrydowe rzepaku ozimego, które bardzo dobrze sprawdzają się w siewie w szerokich rozstawach, dzięki temu, że mają bardzo silne rozkrzewienia boczne, które odpowiadają za blisko 70% plonu.
Porównanie Efektywności Metod Uprawy: Orka vs. Agregat Talerzowy
Możliwości odnośnie prowadzonych uprawek jest dużo, trudno radzić na odległość. Rolnicy wysiewający rzepak od lat bardzo często twierdzą, że rzepak w pełnej uprawie orkowej plonuje lepiej niż w plantacjach zakładanych przy pomocy uprawy uproszczonej. Faktycznie - jest prawdą, że rzepak lubi stanowiska dopieszczone do perfekcji.
Doświadczenia pokazują, że orka daje lepsze plony, jednak tylko wtedy, gdy rośliny są prowadzone wręcz modelowo przez cały cykl życia: od zbioru przedplonu, przygotowania pól, doboru odmiany, nawożenia, aż po siew i ochronę.
Z drugiej strony, strategia talerzowa (uprawa uproszczona) pozwala wygenerować sporo oszczędności w czasie i paliwie, co ma znaczenie w ostatecznym rozrachunku biznesowym. Jest to jeden z głównych powodów, dla których uprawa uproszczona zyskuje na popularności.
Ważne jest przy tym, aby właściwie zaprojektować głębokość pracy narzędzi uprawowych. To ona decyduje o rozwoju systemu korzeniowego, a w ostateczności o jakości plonu. Postawienie na talerzówkę wymaga osiągnięcia głębokości na poziomie 25-30 centymetrów. Płytsza uprawa może prowadzić do wzrostu zachwaszczenia łanu, zwiększenia liczebności szkodników roślin oraz spotęgowania ryzyka wystąpienia chorób rzepaku.
Praktyczne obserwacje i wyniki
W kontekście porównania, w sezonie 2021/2022 na jednym stanowisku rzepak (odmiana LG Anarion) plonował na poziomie 4 t/ha. W innym przypadku, na tym samym stanowisku po pszenicy, średni plon rzepaku wyniósł 8,6 t/ha, z różnicami pomiędzy fragmentami pól, gdzie odmiana Banatus osiągnęła niespełna 10 t/ha. Dodatkowo wysiane były odmiany: Dubaj oraz Euforia.
W sezonie 2023/2024 obserwowano plantację rzepaku z Dolnego Śląska, gdzie na jednym stanowisku zasiano 20 ha rzepaku - 16 ha w uprawie płużnej oraz 4 ha w bezorce, przy czym przygotowanie stanowiska w tej ostatniej polegało jedynie na jednokrotnym przejeździe agregatem talerzowym po ściernisku pszenicznym. Wstępne założenia wskazują, że pierwsze różnice pomiędzy uproszczeniami a uprawą płużną zapewne zauważalne będą już na etapie wschodów.
Warto również odnotować, że pszenica odmiany Dubaj, wysiewana w uprawie bezorkowej na 8 hektarach, uzyskała wynik 8,3 t/ha.