Utrzymanie drożności i czystości sieci kanalizacyjnych jest kluczowe dla sprawnego funkcjonowania gmin i miast, a także dla komfortu mieszkańców. W przewodach kanalizacyjnych gromadzą się różnorodne zanieczyszczenia, takie jak resztki jedzenia, popiół, tkaniny, artykuły higieniczne, piasek, żwir, a nawet gałęzie czy korzenie. Te osady mogą prowadzić do zawężania średnicy rur, niedrożności, a w skrajnych przypadkach - do wypływania zanieczyszczeń na zewnątrz przez studzienki kanalizacyjne lub podtapiania piwnic. Właściwa obsługa i regularna konserwacja sieci kanalizacyjnej wymaga zastosowania zaawansowanych technologii oraz specjalistycznego sprzętu, wśród którego prym wiodą samochody typu WUKO.
Termin „WUKO” pochodzi od skrótu nazwy pierwszych pojazdów specjalistycznych do czyszczenia kanalizacji produkowanych w Polsce (często interpretowane jako Wóz Użytkowy Komunalny Oczyszczania lub Wodne Udrożnienie Kanalizacji i Odpływów). Chociaż pierwotnie odnosiła się do konkretnego typu pojazdu, dziś jest powszechnie używany jako określenie metody hydrodynamicznego czyszczenia i udrażniania rur kanalizacyjnych. Nazwa „WUKO” to również skrót od pełnej nazwy Wytwórni Urządzeń Komunalnych, która jest obecnie szeroko rozpowszechniona.
Zasada działania samochodów WUKO
Podstawowym zadaniem pojazdów WUKO jest czyszczenie kanalizacji metodą hydrodynamiczną. Proces ten polega na wykorzystaniu strumienia wody pod bardzo wysokim ciśnieniem, który skutecznie rozbija i wypłukuje zanieczyszczenia zalegające w przewodach. Samochody te są w stanie usuwać zarówno świeże zatory, jak i wieloletnie osady.
Czyszczenie ciśnieniowe (metoda hydrodynamiczna)
Metoda ta jest obecnie najpopularniejszym sposobem na czyszczenie i udrażnianie kanalizacji, stosowanym powszechnie przy obsłudze instalacji zewnętrznych. Pozwala na skuteczne czyszczenie rur, usuwanie osadów oraz przesuwanie ich do studzienki w celu wybrania.
Udrażnianie - czyszczenie kanałów odbywa się poprzez podawanie przez wąż wody pod wysokim ciśnieniem (od 120 bar do 160 bar) i wtryskiwanie jej do wnętrza przez specjalną końcówkę - dyszę. Po wprowadzeniu węża wysokociśnieniowego z dyszą, strumienie wody skierowane zostają do tyłu, rozbijają zanieczyszczenia, które następnie są wypłukiwane. Wielkość dysz musi być dopasowana do konstrukcji silnika i pompy wodnej.
Rodzaje dysz
- Dysze dalekiego zasięgu: Sprawdzają się w większości typowych instalacji kanalizacyjnych. Są to wszechstronne dysze promieniowe o małym kącie wiązki (np. 10° lub 20°). Ponieważ woda jest wtryskiwana w kierunku wstecznym (do tyłu) pod małym kątem, ma ona dużą siłę rozciągającą i może wciągnąć wąż głęboko do kanału.
- Dysze rotacyjne: Stosowane do eliminacji zatorów trudnych do wypłukania samym strumieniem wody (np. korzenie, gałęzie, osady wapienne). Wykorzystują ruch obrotowy głowicy, wyposażonej w łańcuchy lub frezy o długości dopasowanej do średnicy kanału.
- Dysze z przednim strumieniem: Służą do przebijania się przez zator, minimalizując utratę napędu. Strumienie do przodu wykorzystują niewielką część całkowitego przepływu, umożliwiając tylnym dyszom o większym przepływie usunięcie większości zatoru.
Systemy ssące
Kanalizacyjne samochody WUKO często wyposażone są również w systemy ssące, które umożliwiają jednoczesne wypompowywanie urobku i transportowanie go do zbiornika na pojeździe. Osad zasysany jest z oczyszczanej kanalizacji oddzielnym wężem podciśnieniowym i gromadzony w specjalnym zbiorniku - komorze cysterny. Usuwanie osadu odbywa się na zasadzie podciśnienia wytworzonego w zbiorniku przez kompresor. Po napełnieniu komorę opróżnia się po otwarciu dennicy, przechylając cysternę do tyłu lub za pomocą płyty wygarniającej lub pneumatycznego tłoka wyrzutowego. Dennica jest otwierana i ryglowana hydraulicznie.
Budowa i wyposażenie pojazdów WUKO
Budowa pojazdów WUKO jest złożona i podporządkowana maksymalnej wydajności pracy w trudnych warunkach. Kluczowym elementem jest zabudowa specjalistyczna montowana na podwoziu samochodu ciężarowego. Samochody do czyszczenia (mycia i udrażniania) kanalizacji są produkowane w różnych rozmiarach i wersjach. Stałe zabudowy są zwykle montowane na 2-, 3- lub 4-osiowych podwoziach samochodów ciężarowych.
Cysterna
Cysterna zabudowana na nadwoziu zazwyczaj jest podzielona na dwie komory: komorę wody czystej i komorę osadu. Decydujący jest rozmiar cysterny. W przypadku podwozi 2-osiowych (do 18 t dmc.) cysterna ma typowo pojemność ok. 9 tys. l, 15 tys. l przy podwoziach 3-osiowych (26 t dmc.) oraz do ok. 20 tys. l w przypadku podwozi 4-osiowych (32 t dmc.). Pojemności cystern wysokociśnieniowych samochodów do udrażniania kanalizacji wahają się od 5 do 10 tys. litrów, a w przypadku firmy FFG Umwelttechnik samochód Elephant Multi ma cysternę o pojemności 11 tys. litrów. Takie ilości wody pozwalają na dłuższy okres użytkowania bez ponownego napełniania. Modele firmy Kaiser mają pojemność w zakresie od 6000 l do 16 500 l.
Pompy
Kolejnym istotnym podzespołem jest pompa wysokociśnieniowa, która generuje ciśnienie robocze sięgające nawet kilkuset barów. Wydajność tłoczenia wody zależy od średnicy rury i waha się od 100 l/min do 250 l/min przy ciśnieniu od 100 bar do 200 bar. Pompa próżniowa wytwarza podciśnienie, czyli ciśnienie niższe od ciśnienia atmosferycznego, niezbędne do zasysania zanieczyszczeń.
Systemy nawijania węży
Wyposażenie samochodów WUKO obejmuje również system zwijania węży. Samochody czyszczące są wyposażone w napędzane hydraulicznie wciągarki z bębnem służącym do nawijania długiego węża wysokociśnieniowego (wciągarka duża), oraz do nawijania krótkiego węża zasilającego pistolet wodny i małe dysze kanałowe. Węże wysokociśnieniowe, których długość nierzadko przekracza 100-150 m (zależnie od średnicy, np. 120 m przy średnicy DN32) zwijane są na szpuli, ma ona napęd hydrauliczny w obu kierunkach obrotu, jej pracę można kontrolować hamulcem pneumatycznym. Typowe długości węża ssącego to np. 50m. Różne systemy nawijania węży wysokociśnieniowych i systemy węży ssących umożliwiają indywidualne dostosowanie pojazdu do zastosowania i klienta.
Wysięgniki
Samochód (cysterna) może być wyposażony w różne systemy podawania węża ssawnego, wysięgnik, kołowrót, kasetę na węże ssawne. Elementy te mogą być zintegrowane na teleskopowym ramieniu roboczym, wraz z wężem ssącym oraz ciśnieniowym. Wysięgnik ze zwijaczem węża wysokociśnieniowego może być montowany za kabiną, choć obecnie częściej stosowane są wysięgniki kombinowane montowane z tyłu pojazdu. Oprócz zwijacza węża wysokociśnieniowego, na tym samym wysięgniku znajduje się również zwijacz węża ssącego. Ważną zaletą wysięgników montowanych z tyłu pojazdu jest to, że dzięki kątowi obrotu ok. 180° i teleskopowemu wydłużeniu ramienia uzyskuje się ogromną powierzchnię roboczą nad przeszkodami. W niektórych pojazdach zwijacz węża ssącego jest umieszczony poziomo na kontenerze.
Przykładem innowacyjnego rozwiązania jest kombinowany pojazd ssąco-płuczący Canalmaster firmy Müller Umwelttechnik z wysięgnikiem HELICOPTER 360-6 TANDEM o kącie obrotu 360°, co pozwala ułożyć wąż ssący i spłukujący razem i dotrzeć do trudno dostępnych miejsc - niezależnie od tego, czy wysięgnik jest obracany, wysuwany, podnoszony czy opuszczany - oba węże są zawsze automatycznie prowadzone razem.
Inne elementy wyposażenia
Wyposażenie samochodów WUKO obejmuje również zewnętrzne panele obsługowe, które zapewniają optymalne możliwości sterowania pracą maszyny i ergonomię obsługi. Elementy sterujące są bardzo trwałe i można je obsługiwać również w rękawicach roboczych. Na wyświetlaczu można obserwować bieżące parametry pracy, takie jak prędkość obrotowa silnika napędzającego przystawkę odbioru mocy, ciśnienie wody, długość węża do płukania.
Typy samochodów WUKO i ich zastosowanie
Samochody WUKO charakteryzują się różnorodnością typów i zastosowań, co pozwala na dopasowanie ich do specyficznych potrzeb. Najczęściej spotykanym podziałem pojazdów komunalnych ssąco-płuczących jest wyszczególnianie tego, czy maszyna ma zdolność od odzysku wody, czy też takowej funkcji nie posiada.
Pojazdy dwufunkcyjne (ssąco-ciśnieniowe)
W czyszczeniu kanalizacji coraz częstsze wykorzystanie znajdują rozwiązania kombinowane, tj. pojazdy wyposażone jednocześnie w instalacje ciśnieniowe (płuczące) i ssące - są one określane jako pojazdy ssąco-ciśnieniowe lub dwufunkcyjne. Samochody GAMVAC+ produkowane przez GAMON TRUCKS są przeznaczone do udrażniania kanałów z możliwością jednoczesnego odsysania nieczystości do zbiornika osadu, a także do opróżniania szamb, odstojników i różnego rodzaju zbiorników bezodpływowych, transportu nieczystości płynnych oraz innych celów, gdzie wymagany jest podciśnieniowy załadunek.
Pojazdy te mogą być również stosowane do usuwania zanieczyszczeń i osadów z wpustów ulicznych i studzienek kanalizacyjnych, wypompowywania wody z zalanych piwnic, głębokich dołów oraz różnego rodzaju zbiorników, a także do mycia elewacji i niedużych obiektów naziemnych, takich jak pomniki czy wiaty przystankowe.
Pojazdy z recyklingiem wody
Ze względu na rosnące koszty i presję na wydajność, obecnie na rynku rosnącą popularnością cieszą się pojazdy ssąco-ciśnieniowe wyposażone również w instalacje uzdatniania wody. Samochód WUKO z odzyskiem wody to rozwiązanie, które uchodzi za wydajne i ekonomiczne. W przypadku pojazdów do czyszczenia kanalizacji z systemem odzyskiwania wody, woda z cysterny, która została użyta w celu oczyszczenia kanału, jest ponownie zasysana przez specjalny wąż ssący, transportowana do zbiornika osadu, uzdatniana w pojeździe i ponownie wykorzystywana.
System uzdatniania wody pracujący w trybie ciągłym ma zazwyczaj kilka stopni oczyszczania. Oczyszczona w ten sposób woda jest doprowadzana ze zbiornika do pompy wysokociśnieniowej i ponownie kierowana do oczyszczanej kanalizacji przez wąż wysokociśnieniowy i dyszę. Umożliwia to ciągłą, a tym samym ekonomiczną pracę. Zastosowanie samochodów z recyklingiem wody zmniejsza również koszty przemieszczania się pojazdu, zużycie paliwa, emisję spalin i hałasu oraz redukcję kosztów wynikających ze zużycia wody. KOMBI MODEL 4 firmy Sinz to samochód do czyszczenia kanalizacji z recyklingiem wody, który pozwala na udrażnianie i czyszczenie kanalizacji o średnicy do 2000 mm i odsysanie osadów nawet z głębokości do 18 m; wyposażenie pozwala również na czyszczenie rur o niewielkiej średnicy np. 100 mm.
Do car washes save water?
Inne specjalistyczne pojazdy
Istnieją również pojazdy do usuwania i transportu materiałów suchych, np. w pracach związanych z tzw. czyszczeniem przemysłowym. Są to pojazdy pneumatyczne, wyposażone w system wyciągu wyporowego umożliwiający bezpieczne czyszczenie cieczy lub ciał stałych znajdujących się nad ziemią lub pod wodą. Firma Remo z Krakowa dostarcza pojazdy firmy Jurop, a także firma Rivard specjalizuje się w produkcji pojazdów do czyszczenia kanalizacji, w tym kompaktowych wozów do nagłych interwencji oraz pojazdów o zróżnicowanej wielkości: od 12 do 32 ton. Oferuje również pojazdy o DMC 3,5t oraz 4,5t przeznaczone do prac w miejscach trudnodostępnych, np. na mostach czy parkingach.
Klasyfikacja samochodów WUKO według KanRo
- Samochód SC: Przeznaczony do mycia instalacji kanalizacyjnych za pomocą wody pod wysokim ciśnieniem. W skład jego wyposażenia wchodzi zbiornik wody, pompa wodna oraz wciągarka duża i mała.
- Samochód SCK: Może być wykorzystywany do czyszczenia kanałów, usuwania zanieczyszczeń i osadów z wpustów ulicznych czy studzienek kanalizacyjnych oraz mycia elewacji. W skład urządzenia ssąco-płuczącego wchodzi zbiornik cylindryczny z przegrodą dzielącą go na część zbierającą osad oraz na część z wodą czystą, pompa ciśnieniowa i ssąca oraz układ napędowy.
- Samochód SCKR: Ma podobne zastosowanie do typu SCK z tą różnicą, że posiada możliwość recyklingu i wtórnego wykorzystania wody. W wyposażeniu znajdziemy zbiornik podzielony na dwie komory - wody czystej oraz osadu, wysokociśnieniowy układ wodny, układ ssąco-tłoczący oraz system odzysku wody.
- Samochód SW: Przeznaczony m.in. do czyszczenia studzienek kanalizacyjnych i szamb. Wyposażony jest w kompresor oraz zbiornik z przegrodą, dzielącą go na dwie komory: większą, przeznaczoną na osad i mniejszą na wodę.
Czynniki wpływające na skuteczność pracy pojazdów WUKO
Efektywność pracy pojazdów WUKO zależy od wielu czynników. Kluczowe znaczenie ma moc pompy wysokociśnieniowej oraz pojemność zbiorników, które determinują czas pracy bez konieczności uzupełniania wody lub opróżniania nieczystości. Równie istotne jest odpowiednie dobranie dysz do rodzaju zanieczyszczeń i średnicy kanału. Nie bez znaczenia pozostaje również doświadczenie operatora. Nawet najlepiej wyposażone samochody WUKO nie będą pracować efektywnie bez właściwej obsługi i znajomości specyfiki sieci kanalizacyjnej.
Regularna konserwacja sprzętu, dbałość o stan węży oraz pomp sprawiają, że wysokociśnieniowe samochody zachowują pełną sprawność przez wiele lat intensywnej eksploatacji. Ważnym czynnikiem jest również zapewnienie obsługi serwisowej i atrakcyjnej oferty gwarancyjnej przy zakupie maszyny komunalnej.
Specjalistyczne pojazdy do czyszczenia kanalizacji WUKO to zaawansowane technicznie maszyny, bez których trudno wyobrazić sobie sprawne funkcjonowanie nowoczesnej infrastruktury kanalizacyjnej. Łączą one działanie systemów wysokociśnieniowych i ssących, co pozwala skutecznie usuwać nawet najbardziej uporczywe zanieczyszczenia, drastycznie zmniejszając zużycie paliwa, wydatki na konserwację, poziom hałasu, masę podwozia i początkową cenę zakupu. Inwestycja w odpowiedni sprzęt lub wynajem usługi to wydatek, który jest niezbędny. Regularne czyszczenie zapobiega uszkodzeniom i utrzymuje kanalizacje w dobrym stanie przez lata.