Historia marki Avia, choć obecnie kojarzonej głównie z pojazdami użytkowymi, ma swoje korzenie w lotnictwie. Przez dziesięciolecia firma przechodziła znaczące transformacje, adaptując się do zmieniających się realiów rynkowych i politycznych. Od produkcji samolotów, przez licencjonowane ciężarówki, aż po próby stworzenia nowoczesnej linii pojazdów, Avia stanowiła istotny element transportu, zwłaszcza w krajach bloku wschodniego.
Początki marki Avia - od lotnictwa do transportu
Avia powstała w 1919 roku w Pradze jako producent sprzętu lotniczego, w tym niezwykle cenionych samolotów, wykorzystywanych m.in. przez rodzimą armię czechosłowacką. Aż do końca II wojny światowej firma zajmowała się produkcją samolotów.
Po zakończeniu działań wojennych wytwórnię przekwalifikowano na potrzeby cywilne, co wiązało się z całkowitą zmianą profilu działania i wejściem do tzw. biznesu ciężarówkowego. Już w 1946 roku z linii montażowych zaczęły schodzić ciężarówki dużej ładowności - Skoda 706R, które w Letňanach produkowano do 1951 roku. Początek lat 50. oznaczał dla praskiej fabryki powrót do realizacji zamówień wojskowych.
Licencja Saviem i narodziny Avii A15/A30
Zdecydowany rozwój Avii w segmencie ciężarówek nastąpił de facto od końca lat 60. ubiegłego wieku. Wiązało się to z zakupem przez państwo czechosłowackie licencji na budowę całej gamy tonażowo lekko-średnich ciężarówek. W drugiej połowie dekady nawiązano relacje z francuską firmą Saviem, których celem był zakup licencji lekkich ciężarówek Saviem Super Goélette SG2 i Super Galion SG4. Umowę podpisano w 1967 roku, a w październiku następnego roku uruchomiono montaż modeli Avia A15 (odpowiednik Saviem SG2) i Avia A30 (Saviem SG4).
Lekkie auta Avii zostały zaprojektowane do przewozu ładunków na krótkich i średnich dystansach na drogach o nawierzchni utwardzonej. Były ekonomiczne - bardzo wydajne, gdyż przykładowo średnie zużycie paliwa A30 w wersji plandekowej (z osłoną aerodynamiczną) wynosiło zaledwie 13,5 l/100 km.
Dane techniczne pierwszych modeli (A15/A30)
- Silnik: 4-cylindrowy diesel o pojemności skokowej 3319 cm³
- Moc:
- Avia A15 (silnik 712.03): 58,8 kW (72 KM)
- Avia A30 (silnik 712.01): 63 kW (80 KM)
- Ładowność:
- Avia A15: od 1810 kg
- Avia A30: do 2060 kg
- Skrzynia biegów: 4-biegowa przekładniowa
Lekkie ciężarówki Avia o ładowności od 1810 kg (A15) do 2060 kg (A30) szybko zdobyły popularność w krajach socjalistycznych. Na niektóre rynki eksportowe Avia produkowała swoje wyroby pod marką Renault - francuski koncern zajął się ich dystrybucją poprzez swoją sieć sprzedaży.
Czesi sukcesywnie rozwijali tę konstrukcję, oferując różne warianty podwozia: z kabiną krótką, dzienną lub wydłużoną załogową, podwozie z fabryczną skrzynią ładunkową oraz fabryczny furgon. Ta uniwersalność pozwalała na dostosowanie pojazdu do wielu zastosowań, w tym również jako podwozia pod zabudowy specjalistyczne, takie jak wywrotki.
Modernizacje i rozwój w latach 70. i 80.
Następował stopniowy rozwój oferty i modernizacje. Pierwszą z nich wprowadzono w 1977 roku, zwiększając pojemność silników z 3,3 l na 3,6 l, jednak bez zmian mocy. Dwa lata później, w 1979 roku, dokonano zmian w podwoziu i układzie jezdnym lżejszej wersji Avii, uzyskując wzrost ładowności o 250 kg.
Główna modernizacja i modele A21/A31 (od 1983 roku)
Większe innowacje wprowadzono w 1983 roku, kiedy to przeprowadzono główną modernizację, która doprowadziła do pojawienia się modeli A21 oraz A31. Objęła ona zasadniczo wzmocnienie silników poprzez wzrost ich pojemności i osiągów oraz montaż 5-biegowej skrzyni przekładniowej na miejsce 4-biegowej.
Z czasem liczba egzemplarzy opuszczających hale montażowe szybko rosła. Szczyt osiągnięto w 1983 roku, gdy powstało około 19 000 sztuk. Rynek wewnętrzny - czechosłowacki - nie był w stanie wchłonąć takiej liczby tych pojazdów. Stanowiły więc również przedmiot intratnego eksportu do pozostałych krajów byłej RWPG, w tym do byłego ZSRR, Bułgarii, na Węgry oraz do Polski.
W Polsce, wraz z importowanymi z byłej NRD Roburami serii 3000, wypełniały lukę taborową pomiędzy Żukami o ładowności 1000 kg oraz Starami 28/29 o ładowności 5000 kg i 200 o ładowności 6000 kg. Avie były właściwie samochodami dostawczymi, często w wersjach furgon (zabudowane) i niewielkie wersje skrzyniowe, które rozwoziły różne towary w miastach.
Charakterystyka Avii A31 w latach 80. i na początku 90.
Avia A31 produkowana była od 1983 roku i oprócz zmian niewidocznych z zewnątrz (m.in. mocniejszy silnik), różniła się wyglądem. Najbardziej rzucającą się w oczy zmianą była rezygnacja z chromowanej galanterii (atrapa, ramki reflektorów, lusterka, klamki itd.), którą zastąpiły elementy lakierowane na czarno. W kontekście danych technicznych z 1990 roku, model A31 był wówczas podstawową, choć już starzejącą się, ofertą firmy.
Avia A31 w skali 1:43 - Kultowe ciężarówki z epoki PRL - dorabianie plandeki
Przemiany rynkowe i adaptacja w latach 90.
Niestety, przemiany społeczno-polityczne z przełomu lat 80. i 90. nie zakończyły się dla przedsiębiorstwa pozytywnie. W krótkim czasie nastąpiło gwałtowne załamanie sprzedaży: doszło do podziału Czechosłowacji na dwa oddzielne byty - Czechy i Słowację, odpadło wiele dotychczasowych pewnych obszarów zbytu, jak ZSRR, Polska. Odbiorcy woleli używane, ale nieraz nowocześniejsze technicznie środki transportu znanych zachodnich marek. Tym bardziej, że nowoczesna Avia A15/A20/A30 z roku 1967 po nieco ponad 20 latach jako Avia A21/A31 była już propozycją niezwykle przestarzałą.
Firma próbowała temu zaradzić, w oparciu o swoje ograniczone zasoby finansowe dokonując pewnych kosmetycznych modyfikacji, lecz przy wzroście wymagań ze strony odbiorców, powyższe powoli nie wystarczało.
Lifting Avii i silniki D407 Euro 1 (1993 rok)
Oczekiwane zmiany przyniósł rok 1993, w którym przeprowadzono lifting Avii - odmłodzono przednią część kabiny poprzez montaż dużej czarnej osłony chłodnicy. Nowość stanowiły silniki turbodoładowane serii D407 spełniające wymagania normy emisji spalin Euro 1.
- D407.01: 83 KM (początkowo generował identyczną moc jak starsza odmiana wolnossąca)
- D407.03 (od 1994): 88 KM
- D407.02 (od 1995): 103 KM
Era Daewoo i nowe serie A/D-Line
W takiej sytuacji niezbędne okazało się znalezienie inwestora strategicznego. Został nim koncern Daewoo, który w 1995 roku wykupił Avię. Koreańczycy dość szybko przystąpili do modernizacji niezwykle leciwych samochodów - za pomocą innych wytłoczek trochę odmłodzili wygląd przeszło 30-letnich kabin, zamontowali nieco mocniejsze i bardziej ekologiczne silniki oraz zaproponowali cięższe wykonania, o wyższych dopuszczalnych masach całkowitych.
Zmodernizowana seria A60-A80 (1997 rok)
Efekt prac Daewoo został zaprezentowany w 1997 roku. Była nim zmodernizowana seria złożona z modeli A60, A65, A70, A75 oraz A80, gdzie oznaczenie było zależne od dopuszczalnej masy całkowitej. Ulepszona seria wyróżniała się zmienionymi elementami kabiny, nowym wnętrzem oraz nitowaną ramą nośną. Napęd stanowiły silniki serii D421 w wersji o mocy 103 lub 116 KM.
Premiera D-Line (Avia DD100) (2000 rok)
Na nowe tysiąclecie Avia przygotowała długo wyczekiwanego następcę starych modeli wywodzących się z lat 60. W 2000 roku na ówczesnych brneńskich targach Autotec ujawniona została Avia DD100, czyli nowa seria D-Line. Cechowała ją całkowicie nowa kabina, przyciągająca wzrok swoimi azjatyckimi kształtami, zaprojektowana przez Daewoo Worthing Technical Center w Anglii.
Gama D składała się z modeli D60, D75, D80 oraz D90. Do jej napędu posłużyły bądź znany silnik Euro 2 o mocy 85 kW/115 KM, bądź nowy silnik, spełniający wymogi normy Euro 3 i uzyskujący 100 kW/136 KM. W zależności od potrzeb do wyboru proponowano 5- lub 6-biegowe skrzynie przekładniowe Praga. Dopuszczalna masa całkowita, w zależności od wersji, wynosiła od 6000 do 9000 kg.
Na wystawie Autotec 2002 w Brnie zaprezentowano odmiany przeznaczone nie tylko na rynek Europy Kontynentalnej, ale i brytyjski. Z myślą o tym pierwszym przygotowano: D80N-4×4 (masa własna 3600 kg, DMC 7990 kg), D90L - nośnik kontenerów (masa własna 3130 kg, DMC 9000 kg), oraz dwie D90K - podwozia o DMC 9000 kg. Do napędu dwóch pierwszych typów służył własny silnik spełniający normę Euro 3 - Avia D432.100 o pojemności 3,922 litra, mocy maksymalnej 100 kW i maksymalnym momencie obrotowym 580 Nm.
W rękach Ashok Leyland i ostateczne zamknięcie produkcji
Avia, podobnie jak inne firmy należące do Daewoo, boleśnie odczuła skutki bankructwa koreańskiego koncernu. Wkrótce Avia trafiła w ręce innego właściciela - najpierw w 2005 roku kupił ją Odien, potem drugi pod względem wielkości produkcji wytwórca ciężarówek w Indiach - Ashok Leyland należący do Grupy Hinduja. W 2006 roku przejął on podmiot i następnie przekształcił go w Avia Ashok Leyland Motors s.r.o.
Hindusi konsekwentnie rozwijali najnowszą serię aut, odziedziczoną po Daewoo. W ofercie pojawiły się wersje z silnikami Cummins Euro 4 o mocy 160 lub 185 KM oraz odmiany o podwyższonej ładowności - D100, D110, a od 2008 roku również D120. Wprowadzono również odmianę Squad Series z załogową, czterodrzwiową kabiną przeznaczoną na 7 osób.
Sprzedaż Avii stopniowo rosła - w 2010 roku wyprodukowano 448 sztuk, w 2011 ponad 600, a w 2012 roku produkcja wyniosła 1003 pojazdy. Niestety, mimo wzrostów czeska marka wciąż przynosiła straty. Z tego powodu 31 lipca 2013 roku wygaszono produkcję w fabryce w Letňanach. Nadchodziła norma czystości spalin Euro 6, wiążąca się z koniecznością poniesienia kolejnych nakładów, co dodatkowo pogarszało sytuację.
Powrót marki Avia pod Czechoslovak Group
W 2015 roku prawa do marki Avia za 280 mln koron zakupił czeski koncern Czechoslovak Group (CSG). Pod koniec sierpnia 2016 roku CSG zapowiedział powrót Avii na rynek, jednak produkcję przeniesiono z Pragi do miejscowości Přelouč koło Pardubic. Montaż kabin odbywa się z elementów dostarczanych z Indii. Za malowanie odpowiada lakiernia Tatry w Koprzywnicy, a dostawcą ram jest firma Carbox.
Avia od CSG przeszła lifting kabiny, zastosowano całkowicie nową ścianę czołową oraz zderzak przedni. Zmodernizowana seria uzyskała oznaczenie D Initia, a w jej skład wchodzą modele podstawowe D75, D90 oraz D120. Do napędu wykorzystano bazę modeli pozostawioną po Hindusach, odmłodzoną wizualnie oraz wyposażoną w jednostki napędowe spełniające normę czystości spalin Euro 6, przy czym nadal pozostawiając w ofercie wydania Euro 5. Pierwsza prezentacja miała miejsce wiosną 2017 roku w Moskwie podczas targów CTT.
Optymistyczny plan Czechoslovak Group zakładał produkcję początkowo 100, a później 300-400 samochodów rocznie. Niestety, do listopada 2018 roku udało się zmontować zaledwie 70 sztuk nowej Avii. Według zapewnień CSG z rynku zniknie jedynie Avia wyposażona w silnik diesla. Firma planuje rozpocząć produkcję wersji elektrycznej we współpracy z partnerem zagranicznym. Pierwszy krok poczyniono już w 2017 roku, podpisując porozumienie z zakładami H. Cegielski-Poznań (HCP). Polskie przedsiębiorstwo opracuje oraz dostarczy układ napędowy dla Avii na prąd.