Sąsiedzi (czes. i słow. Pat a Mat oraz ...a je to!; pol. Pat i Mat oraz ...i to wszystko!) to kultowy czechosłowacki, a od 1993 roku czeski, lalkowy serial animowany. Opowiada on o perypetiach dwóch nieudolnych majsterkowiczów, Pata i Mata, którzy z niezwykłym optymizmem stawiają czoło codziennym problemom.
Charakterystyka serialu i bohaterów
Serial przedstawia dwóch bohaterów, którzy próbują rozwiązać problemy samodzielnie za pomocą prostych narzędzi. Niestety, ich niezręczność manualna zawsze jest przyczyną jeszcze większych kłopotów, co stanowi główny motyw serialu. Pomimo ciągłych niepowodzeń, cechą charakterystyczną filmu jest także optymistyczne podejście do życia.
W serialu bohaterów jest tylko dwóch. Nie wyemitowano jeszcze odcinka, w którym postacie posługiwałyby się dialogami (z wyjątkiem emisji holenderskiej, gdzie głosu użyczyli im Kees Prins i Siem van Leeuwen), ani takiego, w którym występowałyby więcej lub mniej niż dwie osoby. W niektórych epizodach na początku pojawia się jeden bohater, a następnie dołącza drugi. Standardowa długość odcinka to zazwyczaj 7-9 minut, choć istnieją wyjątki, takie jak 12-minutowy odcinek „Karty”.
Pat
Pat ma łysą i bardziej zaokrągloną głowę, duży nos oraz półokrągłe, wystające uszy. Na głowie nosi niebieski beret z antenką. Zawsze ubiera się w żółtą bluzkę, niebieskie dżinsy o wielkim rozmiarze oraz czarne (pierwotnie brązowe) buty.
Mat
Mat jest łysym mężczyzną, nieco wyższym i chudszym od Pata. Ma jajowatą głowę, wielki, wyższy nos oraz wystające, półowalne uszy. Nosi czerwoną bluzę, z przerwą w odcinkach 2-29, kiedy to nosił bluzę szarą.
Historia i rozwój produkcji
Dwójka bohaterów pierwszy raz pojawiła się w krótkim filmie pt. Kuťáci (dosłownie Druciarze, w Polsce jako Monterzy) w 1976 roku. Początkowo autorzy myśleli o stworzeniu komedii dla widzów dorosłych, ale serial szybko stał się popularny wśród widzów w każdym wieku. Po sukcesie Kuťáków, w latach 1979-1985 wystąpili w serialu telewizyjnym pt. A je to! (dosł. I to wszystko!, w Polsce ten tytuł się nie przyjął). Pat i Mat zostali „ochrzczeni” w 1989 roku, a serial został przemianowany na Pat a Mat.
Lokalizacje mieszkalne bohaterów
- Początkowo, tytułowi sąsiedzi mieszkali w bloku (odcinki 1-10, 14, 16, 18-19, 21, 23, 26, 28, 50).
- W niektórych odcinkach spędzali czas na wsi (odcinki 12-13, 15, 17, 22, 25, 27, 29, 79-91).
- Następnie, zamieszkiwali w dwóch domach typu „klocek” (odcinki 30-49).
- Kolejną ich rezydencją był dom typu „bliźniak” (odcinki 51-78, 92-130).
- W odcinku „Przeprowadzka” Pat i Mat przenieśli się na wieś, natomiast w odcinku „Śniadanie na trawie” jadą na majówkę.
Wznowienie produkcji i studia
Po rozpadzie Czechosłowacji, Lubomír Beneš (zmarły w 1995) założył własne studio filmowe aiF w Pradze w 1990 roku. W 2002 roku wznowiono po kilkuletniej przerwie produkcję serialu. Najnowsze odcinki zostały zrealizowane przez wytwórnię Atéliery Bonton Zlín oraz przez mniejsze studia produkujące dla zlinskiej wytwórni: Anima i patmat s.r.o. Reżyserem w odcinkach ze studia Pat Mat jest syn Lubomíra Beneša, Marek Beneš. Wytwórnia ze Zlina nakręciła 9 nowych odcinków, Anima 7 odcinków, a patmat s.r.o. najwięcej, bo aż 12 odcinków.
W 2009 roku na festiwalu w Zlinie wyemitowano premierowy odcinek nowej serii. Od 2018 do 2020 roku, studia Patmat film i Steamworks Creative nakręciły 39 nowych odcinków, co daje łączną liczbę 130 odcinków (w tym niepublikowany odcinek „Karty”).
Muzyka w serialu
Muzykę do serialu skomponowali:
- Luboš Fišer (odcinek 1)
- Petr Skoumal (odcinki 2-91, jest autorem najsłynniejszych melodii serialu)
- Zdeněk Zdeněk (od odcinka 7)
Kontrowersje i cenzura
Chociaż seria miała na celu całkowite unikanie politycznych nawiązań i alegorii, to będący swego rodzaju pilotem serialu krótki film, Kuťáci, wzbudził oburzenie wśród komunistycznych cenzorów w Pradze. Film był również pokazywany za granicą, gdzie spotkał się z kontrowersją, że kolory koszulek bohaterów, czerwony i żółty, zostały wybrane w celu wyśmiewania napiętych sowiecko-chińskich relacji, gdzie czerwone reprezentowało ZSRR, a żółte Chiny. W związku z tym autorzy w odcinkach wyprodukowanych w latach 1979-1985 byli zmuszeni zmienić koszulę Mata z czerwonej na szarą. Ostatnim odcinkiem, gdzie Mat nosi szarą koszulkę, jest „Jabłko” z 1985 roku. Po upadku reżimu komunistycznego, postać Mata od odcinka „Klucz” z 1989 roku ponownie zyskała czerwoną koszulkę. Początkowo serial nie był emitowany w telewizji ze względu na te kontrowersje.
W Szwajcarii włodarze telewizji dla dzieci z niemieckojęzycznej stacji Schweizer Fernsehen zakazali emisji niektórych odcinków, ponieważ zawierały one duże ilości slapsticku, które uznali za „zbyt niebezpieczne”.
W 2003 roku Fox Kids Europa wykupiło prawa od Ateliéry Bonton Zlín do emisji odcinków 2-26 (prawdopodobnie również 27-35) na kanale Fox Kids w kilku krajach, w tym w Czechach, Słowacji, Polsce, na Węgrzech, w Niemczech, Grecji, Portugalii i Brazylii. Seria miała zmienioną czołówkę i końcówkę, a większość scen, w których postacie używają ostrych narzędzi (takich jak nóż czy kombinerki) lub zawierają zbyt „przesadny” slapstick, zostały wycięte.
W listopadzie 2008 roku na kanale IRIB TV2 w Iranie doszło do przypadkowej emisji nieocenzurowanej wersji odcinka „Winiarze”, w którym główni bohaterowie przygotowują alkohol z winogron, a następnie go konsumują. To wydarzenie doprowadziło do zwolnienia trzech pracowników irańskiej telewizji. W lipcu 2020 roku powtórzyło się to w lokalnym kanale Qom. W oświadczeniu publicznych relacji Centralnego Radia i Telewizji Qom, kanał przeprosił za wyemitowanie tego odcinka i poinformował, że w celu zrekompensowania błędu, pracownicy, którzy nieumyślnie to zrobili, zostali upomnieni przez dyrektora generalnego ośrodka.
Odcinek „Karty” - Nieudany eksperyment i spory prawne
Odcinek 50. pt. „Karty”, nakręcony w latach 1997-1998 przez część członków oryginalnego aiF Studio, miał być początkiem nowego formatu serialu. Został napisany, wyreżyserowany i zanimowany przez Františka Vášę. W przeciwieństwie do wcześniejszych odcinków został nakręcony w formacie panoramicznym (16:9), a także posiadał nową czołówkę i napisy końcowe. Odcinek został pierwotnie wyprodukowany jako standardowy 8-minutowy odcinek, ale próba wejścia na rynek amerykański sprawiła, że zespół produkcyjny wydłużył jego długość (do 12 i pół minuty) i dodał angielskie dialogi. Postaciom głosu użyczyli aktorzy David Nykl i Peter Alton.
Pierwotnym planem studia było kręcenie kolejnych odcinków nowej serii, z możliwością powstania odcinków półgodzinnych oraz filmu fabularnego w przyszłości. Jednak projekty te nigdy nie zostały zrealizowane ze względu na bankructwo i zamknięcie studia, które było wynikiem zerwania relacji pomiędzy członkami kierownictwa studia a spadkobiercami autorów.
Spory pojawiły się, gdy 14 odcinków wyprodukowanych wcześniej przez aiF Studio trafiło do Korei Południowej, a według spadkobierców Jiránka i Beneša, autorzy nie otrzymali odpowiedniego wynagrodzenia za sprzedaż. Kolejny spór o prawa do dystrybucji miał miejsce w Pradze, gdzie członkowie studia nie mogli dojść do porozumienia. W końcu członek zarządu z Zurychu oraz światowy dystrybutor zerwał wszystkie kontakty ze swoimi byłymi kolegami w Pradze. Lubomír Beneš zmarł w 1995 roku, a pozostałe kierownictwo aiF Studio nie mogło uzyskać praw do postaci z powodu sporów z jego spadkobiercami.
Z powodu tych okoliczności odcinek „Karty” nigdy nie został wydany ani rozpowszechniony w Czechach i w większości świata, mimo że w 1999 roku został wybrany na udział w konkursie w Annecy. Chociaż odcinek został wycofany z dystrybucji, zrzut ekranu z niego został opublikowany na stronie internetowej aiF Studio. Były zarząd w Pradze założył później nowe studio w tej samej lokalizacji, zajmujące się animacją, i publikując jednocześnie więcej zrzutów ekranu na swojej stronie internetowej, które ostatecznie zostały zastąpione krótkim, cichym klipem z odcinka.
Odcinek został przesłany do YouTube w 2014 roku, a jego źródło pochodzi z południowokoreańskiego VHS wydanego przez siostrzaną firmę aiF Asia w październiku 2002 roku. Jest to jedyny znany przykład, gdzie ten odcinek został wydany na nośniku wideo. Został wydany z angielskimi napisami i usuniętą czołówką oraz napisami końcowymi. Czołówka została przesłana w 2020 roku z tego samego źródła. Wraz z likwidacją aiF w 2012 roku, odcinek został przeniesiony do Czech Film Archive (NFA). Odcinek w całości z czołówką i napisami końcowymi w wysokiej jakości został odnaleziony i opublikowany do internetu w lipcu 2024 roku.
Globalna popularność i adaptacje
Serial zdobył dużą popularność w Europie. Kilka arabskojęzycznych stacji telewizyjnych na Bliskim Wschodzie emitowało mocno okrojoną wersję serialu pod nazwą „سويلم و عبيد” (Sawilem i Obaid). Ta wersja serii zawiera całkowicie przerobioną czołówkę i końcówkę wraz z innymi ważnymi zmianami, takimi jak całkowite usunięcie ścieżki dźwiękowej Petra Skoumala, zachowując efekty dźwiękowe tylko wtedy, gdy nie towarzyszyła im muzyka, odtwarzając je w przeciwnym razie (aczkolwiek w nieudolny sposób), dodanie narratora oraz obecność pełnego dubbingu głosowego dla obu postaci.
Gra komputerowa
W 2008 roku w czeskim studiu Centauri Production powstała gra komputerowa pt. Pat & Mat: The Game (po polsku: Pat i Mat: Gra). Wydana na świecie w sierpniu 2009 roku, a w Polsce w marcu 2010 roku, jest to gra logiczno-przygodowa, w której gracz przejmuje sterowanie nad głównymi bohaterami. Celem gry jest rozwiązywanie codziennych problemów technicznych. Niekiedy należy przełączać się między postaciami. Rozgrywka staje się jeszcze trudniejsza, ponieważ każdy z głównych bohaterów dysponuje różnymi zdolnościami i umiejętnościami. Sąsiedzi zachowują się tak samo jak w serialu, wraz z mimiką i gestami.
Występy w reklamach
Sąsiedzi wystąpili też w kilku słoweńskich spotach reklamowych sklepu Merkur. Jeden spot reklamowy trwa około 26 sekund. W jednej reklamie Pat i Mat oglądali mecz w telewizji ubrani w sportowe koszulki, a po zepsuciu telewizora zakupili nowy w sklepie Merkur. W innym Mat odpakowywał prezent spod choinki, z którego wyskoczył Pat.
W Polsce w 2009 roku Pat i Mat pojawili się w reklamie firmy Link4. W 2012 roku bohaterowie czeskiej bajki wystąpili w reklamie portalu Tablica.pl (obecnie „OLX.pl”).