Brona to podstawowe narzędzie wykorzystywane w rolnictwie, służące przede wszystkim do spulchniania i rozdrabniania roli (bronowania). Stosowana jest najczęściej po orce do rozdrabniania gleby lub po zasiewie, w celu przykrycia materiału siewnego cienką warstwą rozdrobnionej gleby. Napędzana jest przy pomocy ciągnika lub konia. Brona umożliwia również niszczenie młodych chwastów, wydobywanie na powierzchnię roślin o płytkim systemie korzeniowym (np. perzu czy mietlicy), rozkruszanie brył ziemi, mieszanie nawozów oraz przykrywanie nasion, szczególnie na cięższych glebach. W swojej najprostszej formie brona to rama z umieszczonymi pod spodem zębami, które zagłębiają się w glebę pod wpływem ciężaru narzędzia i rozrywają jej wierzchnią warstwę.
Etymologia i Początki Brony
W większości przypadków rozwój technologiczny pociąga za sobą porzucanie starych rozwiązań na rzecz nowych wynalazków. Są jednak i takie urządzenia, które co prawda ewoluowały, ale zasada ich działania nie zmieniła się w ciągu całych tysiącleci. Należy do nich brona, będąca jednym z najstarszych narzędzi rolniczych. Pod względem wieku wyprzeda ją wyłącznie pług.
Pierwsze brony miały postać wiązek chrustu albo pojedynczych, dosyć grubych gałęzi lub pni młodych drzew, na których pozostawiano długie na dłoń boczne odrosty zagłębiające się w ziemię podczas pracy. Ze względu na powszechność zastosowania, innowacje pojawiały się regularnie: zaczęto łączyć gałęzie, tworząc bardziej stabilne i wytrzymałe rusztowania (tzw. brona orczykowa), później pojawiły się osobno nabijane zęby z drewna i z żelaza (tzw. brona beleczkowa). Całkowicie żelazna brona powstała dopiero w XIX wieku. Dodatkowo wyróżniał ją znacznie efektywniejszy, zygzakowaty kształt. Na początku bronę ciągnął sam rolnik, z czasem zaczął on korzystać z pomocy silnych zwierząt, by wreszcie po wielu stuleciach przerzucić się na traktor.
Co ciekawe, w językach słowiańskich nazwa "brona" pochodzi od pierwiastku "bor", stąd starosłowiańskie "brati-se" - walczyć, rosyjskie "borot’sia", polskie gwarowe "bróć się", "zbarać się". Z tegoż pnia mają pochodzić wyrazy polskie: brona, brama, obrona i bronić się.
Brona w Architektue Militarnej
Słowo „brona” miało również swoje znaczenie w kontekście obronności. Była ona elementem często stosowanym w architekturze militarnej średniowiecza. Wzmacniała najsłabszy element w systemie obronnym średniowiecznej twierdzy, czyli bramę. Najstarsze przykłady wykonywane były zwykle z okuwanego drewna, później powstawały też brony z kutego żelaza. Brona osadzona była w prowadnicach, podnoszona za pomocą systemu lin czy łańcuchów i kołowrota. Dla poprawienia walorów obronnych brona występowała łącznie z mostem zwodzonym i stołpem. Tak wyposażona brama mogła być elementem barbakanu.
W średniowiecznych zamkach stosowano też połączenie dwóch bron, które zamykały wydzieloną przestrzeń. Gdy grupa atakujących utknęła pomiędzy kratami, mogła być ze wszystkich stron atakowana pociskami, rozżarzonym piaskiem czy wrzątkiem. W późnym średniowieczu brona ustąpiła miejsca tzw. organom. Organy nie były, jak brona, jednym elementem, ale całym zestawem belek. Każdy taki drewniany słup był zawieszony na osobnych łańcuchach. Dzięki temu każdą belkę można było podnieść lub opuścić niezależnie od innych. W trakcie oblężenia można było zatem otworzyć zabezpieczenia tylko częściowo, by np. wypuścić za mury obronne zwiadowców.
Brona Rolnicza na Przestrzeni Dziejów
Samo zadanie brony, czyli poruszenie wierzchniej warstwy gleby, aby rozbić skorupę, rozluźnić strukturę ziemi i w ten sposób ułatwić jej przyjmowanie wody, nawozów, ale także ziarna czy sadzonek, pozostało identyczne na przestrzeni wieków.
Pierwsze polskie dziełko rolnicze „Księgi o gospodarstwie“, tłumaczone z włoskiego przez Jędrzeja Trzycieskiego i wydane w 1549 roku, powiada, że „brony mają zęby długie a cienkie“, zapewne więc mówi o bronach z zębami żelaznymi. Anzelm Gostomski, wojewoda rawski, w swoim „Gospodarstwie“ z 1588 roku w wielu miejscach wspomina o bronie i wysoko ją ceni, o czym świadczą słowa: „Brona - pan rolej, bo na bronie wszystko zależy, której trzeba takiego czasu patrzyć, jako na sianie: bo choć rolą zorze, a z niej perzu nie wywlecze, tedy tam po oraniu nic“. Haur w swojej „Ekonomice ziemiańskiej“ z 1675 roku zaleca staranne bronowanie na perz i chwasty. W edycji z 1693 roku Haur powiada, że na Mazowszu brony miały zęby drewniane, a w Krakowskiem żelazne. Ksiądz Kluk w czasach Stanisława Augusta pisze: „Żelazna brona, którą ciężką zowiem, ma żelazne zęby; drewniana lekką zwana robi się u nas z wici“.
Odwieczny typ drewnianej brony polskiej, przechowany do dziś u ludu na Mazowszu i Podlasiu w okolicach nadnarwiańskich i nadbużnych, składał się z „kabłąka“ wygiętego z młodej dębiny lub grabiny, 23 „lasek“ tej samej co kabłąk grubości, leszczynowych lub jarzębinowych, z których 15 krzyżowało się z 8-ma, 25 witek dębowych, jałowcowych, a w ostateczności rokitowych, zwanych „obwarzankami“, oraz 25 „zębów“ zwykle grabowych. Każdy ząb miał blizko łba „narębę“ i wbijał się tak głęboko w obwarzanek na skrzyżowaniu, aby w tę narębę wpadła bokiem laska górna, stanowiąca jego główne oparcie w czasie bronowania. Brona dobrze „ubita“ wystarczała na 2 i 3 lata, a potem służyła nieraz kilkadziesiąt lat. Rzędy zębów nazywają się w bronie „pięciorkami“. Długość brony, uważana jako cięciwa między dwoma końcami kabłąka, wynosiła zwykle 4 do 4½ stóp, szerokość zaś w połowie kabłąka wynosiła 4 stopy. Laski i kabłąk miały 1¼ cala średnicy, a zęby około 16 cali długości. Częścią dodatkową do brony była wić brzozowa lub dębowa, zwana „pojmą“, łokieć długa, z pętlicami („okami“) na końcach, z których jeden zakładało się przy orczyku, a drugi przewlekało się przez bronę i przetykało kołkiem.
Z powodu brony powstały liczne wyrażenia i przysłowia, takie jak: „Brona - to matka rodzona.“, „Jak się za broną kurzy, to się żytko burzy, a jak się wlecze, to gospodarz ledwie się nie wściecze.“, „Kiedy się za broną kurzy, będzie urodzaj duży.“, „Nie zawsze pomoże brona, kiedy rola zaperzona.“, „Nakryj się broną, to się zagrzejesz.“ oraz zagadka ludowa: „Dziurawa płachta - całe pole oblata.“
Rozwój Przemysłowy Bron na Ziemiach Polskich
W Polsce pierwsze przemysłowe brony - drewniane z żelaznymi zębami - zaczęto produkować na początku XIX wieku w zakładzie w Zwierzyńcu, założonym przez Stanisława Zamoyskiego. Prawdziwy przełom w mechanizacji rolnictwa nastąpił w Polsce na przełomie XVIII i XIX wieku, m.in. dzięki wpływowi „nowego rolnictwa” z Francji. Mimo rozwoju przemysłu, brakowało krajowych zakładów zajmujących się produkcją sprzętu rolniczego.
W drugiej połowie XIX wieku fabryka H. Cegielskiego w Poznaniu rozpoczęła produkcję nowoczesnych bron szkockich, o elastycznej konstrukcji dopasowującej się do terenu. Wkrótce pojawiły się także brony w całości żelazne, wzorowane na angielskich rozwiązaniach systemu Howarda. Ich cechą charakterystyczną było zygzakowate rozmieszczenie zębów, co zapobiegało powtarzającym się śladom. Kolejne dekady przyniosły rozwój różnych typów bron: brony wrzesińskie (fabryka A. Kaczorowskiego we Wrześni), brony sześciopolowe posiewne, a także brony sprężynowe - popularne „sprężynówki”, produkowane m.in. przez zakłady A. Na początku XX wieku pojawiły się brony talerzowe, stosowane głównie do zdzierania ściernisk - pierwsze produkowała Fabryka Braci Lesser w Poznaniu. W tym samym czasie wprowadzono brony kolczaste, przydatne na cięższych glebach, produkowane od 1901 roku. Rozwój bron na ziemiach polskich odzwierciedla proces mechanizacji rolnictwa oraz przejścia od ręcznych metod uprawy do nowoczesnych technologii. Choć często niedoceniane, brony odegrały kluczową rolę w poprawie jakości upraw i wydajności pracy rolnika. Ich różnorodność konstrukcyjna i funkcjonalna sprawia, że są jednym z najbardziej uniwersalnych narzędzi w gospodarstwie.
Współczesne Rodzaje Bron Rolniczych
Współcześnie wyróżniamy najczęściej trzy główne rodzaje bron: brony zębowe, brony talerzowe oraz brony aktywne.
Brony Zębowe
Brony zębowe charakteryzują się obecnością zębów o zróżnicowanej budowie. Najczęściej stosowanym rozwiązaniem jest przesunięcie rzędów zębów względem siebie, aby tworzyły one zygzakowaty wzór. Z kolei w bronach zębowych kolczastych zęby osadzone są na tarczach. W przypadku płytkiej obróbki gleby wystarczy brona zębowa sprężynowa z niewielkimi radełkami.
Brony Talerzowe
Zdecydowanie największą popularnością cieszą się w polskich gospodarstwach brony talerzowe. Swoją nazwę zawdzięczają one elementom roboczym, które mają postać wklęsłych dysków, wizualnie przypominających talerze. Tarcze nie tylko zagłębiają się w glebę i przerywają skorupę, ale także odwracają ziemię - mają zatem działanie zbliżone do pługa.
Brony Aktywne
Brony aktywne napędzane są bezpośrednio z WOM (Wału Odbioru Mocy) ciągnika. Mogą one być wyposażone w zespoły wirników z zębami lub w belki z zębami wykonujące ruch wahadłowy. Stosowane są zwłaszcza na ciężkich glebach, często w połączeniu z siewnikiem, z którym tworzą agregat uprawowo-siewny.
2 brony talerzowe Bury - którą wybrać? - Test top agrar Polska
Typowe Awarie i Konserwacja Bron
W toku pracy brona narażona jest zarówno na uszkodzenia mechaniczne, jak i na działanie niesprzyjających czynników środowiskowych, zwłaszcza wilgoci oraz kwaśnego odczynu gleby czy nawozów. Z tej też przyczyny należy ona do tych maszyn rolniczych, które mogą ulegać awariom stosunkowo często. Ze względu na specyfikę użytkowania brony, części najbardziej zagrożone to oczywiście zęby lub talerze (w zależności od typu brony). To one przyjmują największe obciążenia, raz po raz rozcinając twardą powierzchnię gleby. Szybko ulegają zatem ścieraniu, przez co stają się coraz mniej efektywne. W niektórych przypadkach (np. natrafienie na kamień), talerz czy ząb może po prostu pęknąć. Do tych usterek, których wystąpienia można się spodziewać, warto przygotować się wcześniej, mając pod ręką zapasowe zęby czy talerze.
Innowacje i Produkcja Nowoczesnych Bron: Przykład Firmy Bednar
Współczesny rynek maszyn rolniczych, choć nasycony, wciąż poszukuje innowacyjnych rozwiązań. Jednym z czołowych czeskich producentów maszyn jest firma Bednar, która oferuje pełną gamę maszyn do uprawy bezorkowej, od bron mulczowych po agregaty do uprawy pasowej. Firma jest własnością rodziny Bednar, a jej hasło przewodnie brzmi: „Joy of farming”.
Historia firmy Bednar rozpoczęła się w 1997 roku od powstania firmy Strom Export. Pomysł budowania maszyn pojawił się przypadkiem i wyszedł od samych rolników, którzy używali ciągników o dużej mocy, ale mieli problem z zakupem dobrej jakościowo maszyn, które byłyby w stanie pracować na ciężkich i wymagających czeskich glebach. Pierwsza maszyna - brona talerzowa - powstała w 2000 roku, a jej wyróżnikiem była możliwość dokładnego ustawienia głębokości pracy na tylnych wałach dogniatających, co w tamtym czasie nie było standardem u wszystkich producentów. W 2003 roku firma zmieniła barwy na kolor żółty, używany po dziś dzień. W kolejnych latach powstała fabryka w Rychnovie nad Kněžnou, której powierzchnia wynosi obecnie ponad 30 tys. m². Największa zmiana zaszła w 2013 roku, kiedy firma zmieniła nazwę na Bednar FMT s.r.o.
Firma Bednar nigdy nie miała w swojej ofercie pługów, kierując się filozofią uprawy bezorkowej, którą uważa za przyszłość rolnictwa ze względu na dobroczynny wpływ na życie glebowe i środowisko naturalne. Obecnie firma oferuje maszyny w czterech segmentach: sprzęt do uprawy (w tym agregaty talerzowe i zębowe), siewniki pneumatyczne, sprzęt do zarządzania resztkami pożniwnymi (w tym brony mulczowe) oraz sprzęt do uprawy międzyrzędowej. Bednar wchodzi również na rynek bron wirnikowych i zaprezentował już bronę wirnikową Kator. W planach jest także produkcja siewnika punktowego oraz agregatu do siewu pasowego o nazwie Matador, który będzie oferował unikalny rozstaw rzędów przy siewie rzepaku. Firma Bednar, zatrudniająca obecnie 450 pracowników, eksportuje swoje wyroby do 39 krajów na świecie, w tym do tak odległych jak Nowa Zelandia czy Chile.