Prezentowana artykuł łączy perspektywę historyczną z turystyczną, przedstawiając istotne publikacje dotyczące regionu Podkarpacia oraz atrakcje turystyczne, w tym miasta Bardejów i Szlak Dobrego Wojaka Szwejka.
"Rzecz o majorze Antonim Żubrydzie" Waldemara Basaka
Staraniem Wydawnictwa Ruthenus ukazała się książka Waldemara Basaka "Rzecz o majorze Antonim Żubrydzie Samodzielny Batalion Operacyjny Narodowych Sił Zbrojnych Kryptonim "Zuch" 1944-1947". Jest to pierwsze tak obszerne opracowanie dziejów legendarnych Żubrydowców, którzy działali na terenie powiatów: leskiego, sanockiego, krośnieńskiego i jasielskiego. Praca ta zmierzyła się z wypaczonym obrazem podziemia niepodległościowego, który kształtował się w okresie PRL. Antoni Żubryd był często postrzegany negatywnie, m.in. przez pryzmat popularnej książki Gerharda "Łuny w Bieszczadach", gdzie przedstawiano go jako "zapijaczonego, brutalnego bandytę".
Źródła i metodologia
Waldemar Basak, autor licznych publikacji dotyczących dziejów Podkarpacia, oparł swoje opracowanie na bogatych materiałach źródłowych. Wykorzystał dokumenty zdeponowane m.in. w Archiwum Sądu Okręgowego w Krośnie oraz Archiwum IPN w Rzeszowie. Ważnym elementem były także relacje osób współpracujących z majorem Żubrydem, pseudonim "Zuch".
Prof. dr hab. Piotr Lipiński podkreślił, że "praca jest znaczącym wpisem do dziejów ziem południowo-wschodniej Rzeczpospolitej". Ukazuje ona "horror tamtych czasów", w tym mordy, napady, inwigilacje i donosy, ale także, choć w mniejszym stopniu, "ofiarność, lojalność i wierność".
Książka jest pracą doktorską Waldemara Basaka. Dr hab. podkreślał, że "recenzowana dysertacja daje najpełniejszy w dotychczasowej literaturze obraz organizacji, struktury i działalności Samodzielnego Batalionu Operacyjnego NSZ ZUCH. Jest też krokiem w kierunku pełniejszego poznania sylwetki Antoniego Żubryda, jednej z najbardziej kontrowersyjnych i tragicznych postaci polskiego podziemia niepodległościowego po 1945 r." Autor "wykazał się godną uznania dociekliwością w poszukiwaniu rozproszonego materiału archiwalnego i wprowadził do obiegu naukowego szereg dokumentów do tej pory przez historyków niewykorzystanych."
Rozdziały i kluczowe informacje
W opracowaniu szczególną uwagę zwrócono na rozdział "Sytuacja społeczno-polityczna na terenie województwa rzeszowskiego w latach 1944-1947, ze szczególnym uwzględnieniem powiatów: Brzozów, Krosno, Lesko, Przemyśl i Sanok". Jest to rzadko spotykana, rzetelna i obiektywna publikacja.
Z I wydania książki dr. Basaka dowiadujemy się o wcześniejszych losach Antoniego Żubryda. Podczas kampanii wrześniowej 1939 r. walczył w szeregach 40. pułku piechoty, broniąc mostów na Wiśle w Warszawie. Za męstwo został awansowany do stopnia sierżanta i odznaczony Krzyżem Walecznych. Po upadku stolicy, uciekł z niewoli niemieckiej i pieszo wrócił do Sanoka.
Zimą 1939/1940 r. Żubryd utrzymywał się z przemytu, przechodząc granicę niemiecko-sowiecką. W styczniu 1940 r. został zatrzymany przez radziecki patrol graniczny i zwerbowany do współpracy przez NKWD pod pseudonimem "Orłowski". Pod koniec 1943 r. powrócił do Sanoka, a do "wyzwolenia" ukrywał się w okolicznych wsiach, głównie w Zagórzu.
Zimą 1945 r. Żubryd z żoną udali się do Bytomia, natomiast "Czarny" i "Wąsacz" do Zakopanego na spotkanie z zastępcą Józefa Kurasia ps. "Ogień". Z powodu zasp śnieżnych nie dotarli do celu i również udali się do Bytomia, gdzie przebywali pod ochroną ppor. Kazimierza Wróbla, pracownika UB w Bytomiu. Po dekonspiracji Wróbel zorganizował przerzut za granicę, ale "Zuch" postanowił zostać w Polsce, argumentując: "[...] walczyć trzeba w kraju, bo nie sztuka walczyć za Ojczyznę za granicą."
Mity i przekłamania
Niniejsze opracowanie koryguje wiele mitów i przekłamań dotyczących dowódcy Batalionu. Głównym zarzutem stawianym Antoniemu Żubrydowi były zabójstwa Żydów i ludności cywilnej. Autor podkreśla, że komunistyczna propaganda nagminnie pomawiała żołnierzy podziemia o antysemityzm i bandytyzm. W świetle ujawnionych dokumentów można stwierdzić, że Żydzi ginęli z rąk żołnierzy podziemia niepodległościowego nie z powodu swojej narodowości, lecz za działalność agenturalną. Odnosi się to również do ludności cywilnej.
Drugie wydanie książki i sprawa morderstwa
Drugie, poszerzone i poprawione wydanie książki Waldemara Basaka "Rzecz o majorze Antonim Żubrydzie 1918-1946" zawiera wkładkę napisaną przez Janusza Niemca - biologicznego syna Żubrydów. Fragment ten dotyczy listu wysłanego przez Jerzego Vaulina, mordercę Janiny i Antoniego Żubryda. Śledztwo prowadzone przez prokurator Hannę Solarewicz jednoznacznie wykazało, że Jerzy Vaulin jest zabójcą, a on sam przyznał się do morderstwa. List Vaulina do syna Żubrydów przedstawiał jego wersję wydarzeń, opierając ją na konieczności obrony własnego życia.
Reportaż Piotra Lipińskiego w "Gazecie Wyborczej" o śmierci małżeństwa Żubrydów wzbudził zainteresowanie Wytwórni Filmów Dokumentalnych w Gdańsku, która nakręciła krótki film. Realizatorzy planowali spotkanie Jerzego Vaulina z synem Żubrydów, jednak do tego nie doszło. Film przedstawia Vaulina jako człowieka cynicznego i pewnego siebie. Ostatnie spotkanie syna Żubrydów z zabójcą rodziców miało miejsce w Sanoku, z inicjatywy TVN Kraków, które planowało nakręcenie 3-odcinkowego filmu o historii mjr. Żubryda.
Żubryd - trailer
Bardejów i jego fortyfikacje
Jednym z najpiękniejszych słowackich miast jest Bardejów i jego dzielnica Bardejowskie Kupele. Zachował się tu przepiękny średniowieczny układ urbanistyczny: rynek z ratuszem i zabytkowymi kamieniczkami otoczony fortyfikacjami: murami miejskimi oraz basztami, bazylika św. Idziego, część dzielnicy żydowskiej, Bardejowska Kalwaria. Całość wygląda wyjątkowo interesująco, "jakby wyłoniła się z filmu historycznego".
Architektura i atrakcje
Rynek bardejowski, czasami kojarzący się dzieciom z bajki o Rumcajsie, otoczony jest z trzech stron 46 wąskimi kamieniczkami, z centralnie położonym gotycko-renesansowym ratuszem oraz wyniosłym kościołem św. Idziego we wschodniej pierzei rynku. Wnętrze świątyni słynie z pięknych gotyckich skrzydłowych ołtarzy.
System fortyfikacyjny jest odrestaurowany, a baszty, takie jak Prochowa, Gruba, Czerwona, Szkolna, Klasztorna, Prostokątna, Górna Brama z Barbakanem i zwodzonym mostem, prezentują się wyjątkowo pięknie. W mieście znajduje się również dom kata z XVI wieku oraz budynek słynnej Szkoły Humanistycznej.
Historia fortyfikacji
Bardejów posiadał jeden z najdoskonalszych średniowiecznych systemów fortyfikacji miejskich w Słowacji. Fortyfikacja miasta przebiegała w trzech fazach. Król Ludwik zezwolił miasto otoczyć murami, aby zapewnić jego spokojny rozwój. Wokół miasta postawiono mury z trzema głównymi bramami miejskimi: Górną Bramą po stronie południowej, Vallową po zachodniej i Bramą Dolną po północno-wschodniej. Mur obronny wzmacniały prostokątne baszty.
Drugą fazę budowy rozpoczęto w pierwszych dziesięcioleciach XV wieku. Główny mur obronny wzmocniono murowanym pomostem, poszerzono fosę, a także wybudowano drugi kamienny mur równoległy do fosy. Bramy wejściowe posiadały zwodzone mosty. Do miasta wchodziło się czterema bramami, z których codziennie wybierano inną ze względów bezpieczeństwa.
Trzecia faza trwała do połowy XVI wieku. Podczas najazdów tureckich udoskonalono umocnienia bram miejskich poprzez budowę barbakanów. Ostatnią czynność budowlaną wzmacniającą obronność odnotowano w XVII wieku, kiedy to militarne znaczenie fortyfikacji osłabło.
Przewodnik turystyczny
Dostępny w języku polskim przewodnik "Bardejów i okolice przewodnik turystyczny", wydany przez Miasto Bardejów, jest najlepszą książką przedstawiającą atrakcje turystyczne Bardejowa, Bardejowskich Kupeli i okolic. Zawiera plan historycznej części miasta i jest kompendium wiedzy o historii, współczesności, zabytkach oraz życiu kulturalnym i społecznym północno-wschodniej Słowacji. Jest bogato ilustrowany, przedstawiając każdą omawianą atrakcję na fotografii bądź rycinie.
Międzynarodowy Szlak Dobrego Wojaka Szwejka
Międzynarodowy "Szlak Dobrego Wojaka Szwejka" - pieszy, rowerowy i samochodowy - to wyjątkowo ciekawa propozycja spędzenia wolnego czasu. Założenia projektowe przewidują, że przebiegnie on trasą przejazdu i przemarszu 11. kompanii marszbatalionu N 99 pp, w której służył Szwejk, bohater głośnej powieści Haszka.
Trasa i oznakowanie
Szlak rozpocznie się w Czeskich Budziejowicach, a zakończy w Przemyślu, wiodąc przez Czechy, Austrię, Węgry, Słowację, Polskę na Ukrainę. Na razie wytyczono tylko jego fragmenty. Szlak posiada dwa warianty: rowerowy i pieszy, biegnące obok siebie, a na niektórych odcinkach przecinające się lub prowadzące równolegle.
Szlak pieszy "Śladami dobrego wojaka Szwejka" jest oznakowany nietypowo, w barwach rodowych Habsburgów (żółto-czarno-żółty). Szlak rowerowy to tabliczka ze znakiem roweru i wizerunkiem Szwejka, a także międzynarodowym symbolem szlaku R-63. Na trasie znajdują się tabliczki z zabawnymi cytatami odnoszącymi się do wydarzeń rozgrywających się w danym miejscu.
Główny szlak rowerowy liczy 105 km, a łącznik wiodący wzdłuż granicy od przejścia granicznego w Krościenku do Przemyśla - 70 km. Rozpoczyna się na przejściu Polota-Radoszyce, a kończy na przejściu granicznym polsko-ukraińskim w Krościenku. Projekt przewiduje, że w przyszłości trasa będzie biec po stronie ukraińskiej do innego przejścia granicznego, tego znajdującego się w Przemyślu.
Atrakcje na szlaku
Przebieg szlaku jest bardzo atrakcyjny, ponieważ wiedzie przez tereny Beskidu Niskiego, Pogórza Bukowskiego, Gór Sanocko-Turczańskich i Pogórza Przemyskiego. Po drodze mija się (lub znajdują się w bliskiej odległości) wyjątkowo ciekawe atrakcje turystyczne:
- cerkwie w Radoszycach, Komańczy, Rzepedzi, Szczawnem, Morochowie, Sanoku, Listkowatem, Przemyślu,
- izbę pamięci w Komańczy,
- skansen i muzeum historyczne w Sanoku,
- Przemyśl z Twierdzą i licznymi muzeami i zabytkami,
- punkty widokowe,
- rezerwaty przyrody,
- Kalwarię Pacławską (sanktuarium i rezerwat przyrody),
- tereny projektowanego Turnickiego Parku Narodowego.
Jednym z przystanków na szlaku jest dworzec PKP w Sanoku (43,7 km), wspominany w kontekście przybycia 11. kompanii marszbatalionu N 91 pułku piechoty. Fani czeskiej ekranizacji "Przygód Dobrego Wojaka Szwejka" z Rudolfem Hrušínským z pewnością pamiętają moment wjazdu na stację.