W profesjonalnej uprawie roślin kluczowe znaczenie mają wszystkie zabiegi stosowane po zbiorze przedplonu. Ze względu na duży udział zbóż w strukturze zasiewów w gospodarstwach, często znacznie przekraczający bezpieczne 50%, pierwszym zabiegiem jest zazwyczaj uprawa pożniwna. Tradycyjnie kojarzona z podorywką wykonywaną pługiem, dziś uprawa pożniwna ewoluowała, a miejsce pługów zajęły nowe narzędzia uprawowe, takie jak kultywatory do podorywki, brony talerzowe, kompaktowe brony talerzowe, brony łopatkowe i zgrzebła.
Cele i znaczenie uprawy pożniwnej
Uprawa pożniwna rozpoczyna przygotowanie pola do uprawy rośliny następczej, a jej właściwe przeprowadzenie ma ogromny wpływ na późniejszy plon. Prawidłowo wykonana uprawa pożniwna zapobiega utracie z gleby takiej ilości wody, która odpowiada 50 mm opadu deszczu. Jest to ilość wystarczająca do wyprodukowania dodatkowo z jednego hektara około 0,5 tony zboża. Podstawowym celem uprawy ścierniska jest przerywanie kapilarnego podsiąkania wody i jej wyparowywania z powierzchni pola. Ilość zatrzymanej wody w glebie będzie tym większa, im szybciej wykona się uprawę pożniwną.
Inne ważne cele uprawek pożniwnych to:
- Przyspieszenie kiełkowania nasion chwastów i osypanych nasion zbóż (samosiewów).
- Wymieszanie resztek pożniwnych z glebą.
- Stymulacja rozwoju życia biologicznego w glebie.
- Skuteczna walka z chorobami i szkodnikami poprzez wymieszanie resztek pożniwnych, co przyspiesza rozkład słomy i stymuluje rozwój pożytecznych mikroorganizmów.
- Ograniczenie zachwaszczenia pola przez stworzenie korzystnych warunków do szybkiego kiełkowania nasion chwastów i samosiewów.
Przygotowanie pola do uprawy pożniwnej
Prawidłowe wykonanie uprawy ścierniska jest ważne w uprawie każdej rośliny, szczególnie dla nasion drobnych, wysiewanych płytko. Brak równomiernego rozdzielenia, a następnie dobrego wymieszania z glebą resztek pożniwnych, zwłaszcza rozdrobnionej słomy, może negatywnie wpłynąć na kiełkowanie nasion i późniejszy rozwój roślin. Dlatego podstawą sukcesu w uprawie ścierniska są dobrze wykonane żniwa.
Zaleca się, aby wysokość ścierniska była możliwie mała, najlepiej około 10 cm. W praktyce jest to trudne do uzyskania, dlatego często skraca się wysokie ściernisko przy pomocy ścinaczy bijakowych. Jeżeli słoma nie jest zbierana, konieczne jest jej pocięcie oraz równomierne rozdzielenie sieczki i zgonin na pasie równym szerokości roboczej kombajnu. Długość sieczki nie powinna przekraczać 100 mm, a zdecydowana większość nie powinna być dłuższa niż 40 mm. Odpowiednio wyregulowany rozdrabniacz słomy kombajnu zbożowego, zintegrowany z rozrzutnikiem zgonin, powinien zapewnić dokładne rozdrobnienie i rozdzielenie sieczki słomy i plew.
Kombajny Walker serii T: ogromna powierzchnia separacji
Bardzo ważną kwestią jest czas rozkładu masy organicznej wprowadzonej do gleby. Wpływ na ten proces mają warunki środowiskowe oraz skład chemiczny słomy, a przede wszystkim stosunek węgla do azotu (C:N). Słoma zbóż posiada szeroki stosunek C:N (np. w pszenicy ozimej wynosi on 100:1, w jęczmiennej 62:1, dla porównania w przefermentowanym oborniku 15-20:1). Łatwo dostępny w słomie węgiel stymuluje rozwój mikroorganizmów, które do swojej budowy wykorzystują azot glebowy lub azot dostarczany w nawozach mineralnych. Chcąc uniknąć immobilizacji azotu glebowego, należy zastosować nawożenie azotem w dawce około 7 kg N/t słomy. Dobre efekty przynosi łączne stosowanie słomy z gnojowicą albo z uprawą roślin motylkowych.
System uprawek pożniwnych i rola bron łopatkowych
Jeśli pozwala na to czas, zespół uprawek pożniwnych powinien składać się z 2-3 etapów, ponieważ niemożliwe jest podczas jednego przejazdu roboczego płytkie spulchnienie roli w celu przerwania kapilar i stworzenie warunków do kiełkowania nasion chwastów i samosiewów, a jednocześnie dobre wymieszanie z glebą resztek pożniwnych. W takiej „etapowej” uprawie pożniwnej pierwszy zabieg jest płytki. Idealne warunki do kiełkowania samosiewów i chwastów występują wtedy, gdy ich nasiona po zbiorze przedplonu zostaną umieszczone na głębokości do 3 cm. Aby móc na całej powierzchni pola pracować tak płytko, nie może być na nim żadnych nierówności, szczególnie w obrębie ścieżek przejazdowych.
Drugi zabieg uprawy pożniwnej, po skiełkowaniu nasion chwastów i samosiewów, wykonuje się na głębokość około 8 cm. W razie potrzeby, przy dużych ilościach resztek pożniwnych (oraz słomy), trzeci zabieg uprawowy na głębokość 10-12 cm powinien służyć polepszeniu efektu wymieszania ich z glebą. Przyjmuje się, że 1 tona resztek pożniwnych przekłada się na 1,5 cm głębokości roboczej. W przypadku widocznego nierównomiernego rozłożenia na powierzchni pola rozdrobnionej słomy i zgonin, wskazana jest korekta ich rozdzielenia zgrzebłem poruszającym się skośnie względem kierunku uprawy przedplonu.
W przypadku krótkiego okresu czasu pomiędzy zebraniem przedplonu a siewem rośliny następczej, należy zastosować jeden zabieg uprawowy na głębokość od 6-8 cm. Wtedy podstawowe znaczenie ma nadanie spulchnionej warstwie odpowiedniej struktury o wielkości agregatów około 2 mm, co minimalizuje parowanie wody. Można również w ogóle nie wykonywać uprawy pożniwnej, jeżeli panuje susza, aby zachować resztki wody glebowej dla nasion rośliny następczej (najczęściej rzepaku ozimego).
Narzędzia do uprawy pożniwnej
Wyeliminowanie pługa z uprawy ściernisk wynika przede wszystkim z warstwowego układania resztek pożniwnych między skibami i tworzenia mat ze słomy, a także z powodu zbyt dużej głębokości pracy. Pogłębianie orki ścierniska powoduje, że głęboko umieszczone nasiona chwastów nie kiełkują, co uniemożliwia realizację jednego z głównych celów tego zabiegu. Ponadto pług cechuje się małą wydajnością i dużym zużyciem paliwa. Z tych względów do uprawek pożniwnych są obecnie stosowane specjalne agregaty na bazie kultywatora z zębami sztywnymi oraz kompaktowe brony talerzowe, klasyczne brony talerzowe, brony łopatkowe, a także zgrzebła.
Grubery
Największą rolę w zmianie technologii uprawy pożniwnej odegrały agregaty złożone z kultywatora z dwoma rzędami sztywnych łap, sekcji talerzy i wału, nazywane gruberami. Ich popularność wynika z dobrego realizowania wymagań agrotechnicznych i dużej wydajności. Boczne lemiesze łap zapewniają podcięcie gleby na jednakowej głębokości i wymieszanie jej z resztkami pożniwnymi, przerywając parowanie wody glebowej. Dwa dalsze elementy robocze, zazwyczaj sekcja brony talerzowej lub sprężyste listwy i wał strunowy, zapewniają wystarczające pokruszenie, wyrównanie i wtórne zagęszczenie gleby. Grubery wyposażone w 2-3 belki z zębami są przeznaczone do uprawy roli w systemie orkowym.
Kultywatory wielobelkowe
W ostatnim czasie obserwuje się szersze wykorzystanie kultywatorów wielobelkowych, z zębami rozmieszczonymi w 4-8 rzędach. Dzięki temu uzyskuje się lepsze wymieszanie resztek pożniwnych z glebą niż w przypadku kultywatorów dwubelkowych, co sprzyjają odpowiednio wyprofilowane redliczki. Gęste rozmieszczenie redlic powoduje, że kultywator może przemieścić na krótkim odcinku nawet większe ilości słomy. Kompaktowe brony talerzowe można wyposażyć w wał z nożami (np. CrossCutter Knife w bronie Väderstad Carrier, Horsch Joker RT), co przyspiesza mineralizację resztek pożniwnych. Talerze bron mogą posiadać uzębione ostrza, jak np. TrueCut w bronie Väderstad Carrier XL. W bronie Väderstad Carrier XL można także zastosować talerze do bardzo płytkiej uprawy (3 cm) CrossCutter Disc. Optymalna prędkość robocza bron wynosi od 12-15 km/h.
Szczególne zastosowanie bron łopatkowych
Brona łopatkowa to rzadko spotykane, ale bardzo efektywne rozwiązanie do ultrapłytkiej uprawy pożniwnej. Przykładem jest brona łopatkowa Compil z firmy Duro France, o szerokości roboczej 5 m. Jej elementy robocze toczą się po glebie, nie powodując wielkich oporów i nadmiernego zużycia paliwa (5-7 litrów oleju napędowego na hektar). Zadaniem brony łopatkowej Compil jest wymieszanie resztek pożniwnych na głębokości od 5 do 10 cm. W czasie pracy elementy robocze wyrzucają cząstki gleby w górę, tworząc strukturę gruzełkowatą. Takie narzędzie zapewnia równomierne wymieszanie górnej warstwy gleby, która ma pełnić funkcję ochronną i buforową dla wody i składników pokarmowych, wspierając rozwój systemu korzeniowego zbóż na głębokości około 20 cm.
Innym przykładem jest brona łopatkowa Praestbro, którą można spotkać w gospodarstwach. Maszyny te, pomimo pewnych wyzwań w transporcie (np. mocne zachodzenie przy skrętach), w pracy polowej są efektywne. Na przykład, 220-konny ciągnik bez problemu rozwija prędkość około 13 km/h przy głębokości roboczej 2-3 cm. Po przejeździe maszyna zostawia pole "podziurawione jak ser szwajcarski" dzięki specyficznym elementom roboczym, a resztki pożniwne są skutecznie mieszane z glebą.
Testy wykazały również skuteczność brony łopatkowej Claydon TerraStar w ultrapłytkiej uprawie ścierniska. Jej elementy robocze to tzw. gwiazdy, czyli łopatki osadzone na ruchomej osi. Pierwszy rząd łopatek ustawiony jest skosem od zewnątrz ku środkowi ramy, a drugi odwrotnie. Taka konfiguracja powoduje wyrzucanie gleby na zewnątrz, a następnie do środka brony. Łopatki podrywają niewielką ilość gleby do głębokości około 3 cm, intensywnie ją wyrzucając w górę, co powoduje rozpadanie się gleby i lekkie przykrycie nasion chwastów oraz samosiewów, stymulując ich kiełkowanie. Pozostawienie poszarpanej wierzchniej warstwy gleby ułatwia wsiąkanie opadów. Brona Claydon TerraStar o szerokości roboczej 6 m posiada łącznie 64 gwiazdy i pracuje efektywnie przy prędkościach około 15 km/h, co pozwala na uprawienie nawet 90 ha pola dziennie. Zalecana moc ciągnika to minimum 150 KM.
Brona uprawowa Tume Harrow R
Fińska firma Tume-Agro Oy oferuje zawieszaną bronę uprawową Tume Harrow R, dostępną w dwóch rozpiętościach: 4,6 i 6,4 m, przeznaczoną do uprawy pożniwnej i przedsiewnej. Zbudowana jest na ramie z kołami podporowymi oraz z wałów łopatkowych (shovel roller), w których każda z łopatek posiada cztery ostrza. Ostrza tych wałów skutecznie rozdrabniają, kruszą i mieszają glebę, jednocześnie pozwalając masie glebowej swobodnie przemieszczać się na boki. Nie powoduje to efektu zagęszczania, co sprzyja tworzeniu pulchnej warstwy gleby z dobrą absorpcją wody.
Definicja i typy bron
Brona to narzędzie uprawowe do spulchniania i rozdrabniania roli (bronowania). Stosowana najczęściej po orce do rozdrabniania roli lub po zasiewie w celu przykrycia materiału siewnego cienką warstwą rozdrobnionej gleby. Napędzane (ciągnięte) przy pomocy ciągnika lub konia.
Rodzaje bron:
- Brony drewniane: kratownica z listew drewnianych z nabijanymi stalowymi zębami. Stosowana jako brona ciągniona przez konie lub woły, pojedynczo lub w zespołach po dwie. Pierwotnie brony drewniane były wykonywane bez użycia części metalowych.
- Brony zygzakowe: rodzaj kratownicy o wymiarach około 1 x 1 m, z płaskowników stalowych o przekroju 8 x 25 mm. Na każdym skrzyżowaniu płaskowników umieszczony jest ząb z zaostrzonego pręta o przekroju 15 x 15 mm i długości około 170 mm. Płaskowniki poprzeczne wygięte faliście powodują, że zęby drugiego rzędu są przesunięte względem zębów pierwszego rzędu.
- Brony sprężynowe (sprężynówki): zespół sprężyn płaskich, wygiętych łukowato, zakończonych małymi radełkami, umieszczonych na dwukołowym podwoziu lub na metalowych sankach.
- Brony talerzowe: zespół wklęsłych tarcz podobnych do talerza, osadzonych na wspólnej osi, wsparty dodatkowo na prostym podwoziu. Działanie podobne do działania pługa. Obracające się tarcze kroją glebę i odwracają ją, zabieg nazywany jest talerzowaniem.