Brona Talerzowa w Rolnictwie: Zastosowanie Przed Orką i w Systemach Uproszczonych

Brona talerzowa to jedna z najpopularniejszych maszyn uprawowych, która przebojem wdarła się do parków maszynowych wielu gospodarstw, skutecznie zastępując przestarzałe i mało wydajne pługi podorywkowe. Jej zastosowanie wykracza jednak poza tradycyjną uprawę pożniwną, odgrywając kluczową rolę w nowoczesnych systemach uprawy, w tym tych zredukowanych i bezorkowych, gdzie często eliminuje potrzebę głębokiej orki lub stanowi jej wstępny etap.

Rola Brony Talerzowej w Rolnictwie

Czym jest brona talerzowa?

Brona talerzowa to specjalna maszyna rolnicza zbudowana z ramy i umieszczonej na niej sekcji talerzy. Są one zainstalowane na dwóch lub większej ilości wspólnych osi bądź na niezależnych, gumowych amortyzatorach. Talerze, czyli dyski o charakterystycznym wklęsłym kształcie, obracają się podczas pracy ciągnika, spulchniając i rozdrabniając ziemię. Elementy robocze jednocześnie tną glebę, mieszają resztki roślinne i wyrównują powierzchnię pola. Maszyny te pracują na głębokości od 5 do 15 cm, a intensywność ich pracy zależy od kąta ustawienia talerzy w stosunku do kierunku ruchu.

Zastosowanie Brony Talerzowej

Brony talerzowe to sprzęt rolniczy, dzięki któremu można przygotować rolę po zbiorach lub orce, a także wykonać szereg innych zadań na polu. Do głównych zadań bronowania, znanego również jako talerzowanie, należy płytkie spulchnienie roli, rozdrabnianie niepokruszonych skib, niszczenie chwastów, przerwanie parowania wody, wygładzanie powierzchni pola, a także przykrycie nasion odpowiednią warstwą gleby.

• Podorywka i mieszanie resztek pożniwnych: Głównym zadaniem brony talerzowej jest przygotowanie roli po zbiorach. Pozwala ona na wykonanie płytkiej orki (podorywka, do głębokości około 5-10 cm) tuż po żniwach. Brona talerzowa pomaga dokładnie przykryć resztki pożniwne, aby następnie uległy rozkładowi. Słoma kukurydzy, zbóż i rzepaku zawiera znaczne ilości złożonych związków organicznych, które są rozkładane w glebach głównie przez mikroorganizmy.
• Mieszanie nawozów i wapna: Brony talerzowe świetnie sprawdzają się w mieszaniu gleby z rozsianym nawozem mineralnym, rozrzuconym obornikiem lub wapnem. Wapnowanie na słomę najlepiej przeprowadzić bezpośrednio po zbiorze. Następnie zalecane jest dwukrotne wymieszanie słomy i wapna z wierzchnią warstwą gleby na głębokość 8-12 cm przy pomocy agregatu posiadającego sekcje zębów kultywatorowych i brony talerzowej.
• Spulchnianie, rozdrabnianie i wyrównywanie gleby: Zabieg talerzowania ma na celu uzyskanie wyrównanej powierzchni pod przyszłe uprawy. Taki zabieg jest bardzo wskazany po orce, żeby rozdrobnić zbite bryły ziemi. Spulchnianie gleby pozwala rozluźnić jej strukturę, napowietrzyć ją, a także umożliwia lepsze przenikanie wody w głąb powierzchni, co tworzy lepsze warunki do prawidłowego rozwoju roślin.
• Walka z chwastami: Brony bardzo przydają się również w walce z chwastami przy tzw. podorywce. Skuteczne usuwanie chwastów jest jedną z zalet ich stosowania.
• Przygotowanie pod siew: Talerzowanie wykonuje się również w celu przygotowania materiału siewnego poprzez przykrycie go odpowiednią warstwą gleby po zasiewach.

Brona Talerzowa a Tradycyjna Orka: Przejście na Uprawę Uproszczoną

Dlaczego rolnicy odchodzą od pługa?

Jeszcze kilkanaście lat temu orka stanowiła podstawę przygotowania gleby w większości gospodarstw. Dziś jednak coraz częściej traktuje się ją jako zabieg opcjonalny, a nie konieczny. Pług, choć skutecznie odwraca glebę, jednocześnie powoduje silne naruszenie jej profilu, niszcząc naturalne uwarstwienie i przemieszczając mikroorganizmy w niekorzystne warunki. Dodatkowo orka przyspiesza przesychanie gleby, zwiększa podatność pola na erozję wodną i wietrzną, wymaga dużych nakładów energii i paliwa oraz sprzyja powstawaniu podeszwy płużnej. Te skutki stają się szczególnie widoczne w latach suchych.

Korzyści z uprawy bezorkowej i użycia bron talerzowych

Brona talerzowa pracuje zupełnie inaczej niż pług - zamiast odwracać glebę, intensywnie miesza ją w wierzchniej warstwie. Talerze tną resztki pożniwne, rozdrabniają je i równomiernie rozprowadzają w profilu roboczym. Minimalizuje to zakłócenia w strukturze gleby, co przynosi szereg korzyści:

• Zachowanie materii organicznej i struktury gleby: Resztki pożniwne pozostają blisko powierzchni, gdzie szybciej ulegają mineralizacji. W przypadku przyorania samych resztek pożniwnych (ściernisko i korzenie) tzw. współczynnik reprodukcji materii organicznej jest ujemny, ale właściwie prowadzona technologia przyorywania (mieszania) i dodatkowego nawożenia mineralnego zapewnia odbudowę i ustabilizowanie próchnicy. Słoma, jeśli zostanie przyorana, oznacza powrót do gleby szeregu mineralnych składników pokarmowych roślin.
• Gospodarka wodna: Brona talerzowa, pracując płycej, nie otwiera głębokich warstw gleby i nie przyspiesza utraty wilgoci, a także tworzy warstwę ochronną z resztek pożniwnych. Gleba zachowuje lepszą strukturę gruzełkowatą, woda opadowa łatwiej wnika w glebę, zamiast spływać po powierzchni. W praktyce pole dłużej utrzymuje wilgoć po opadach, a rośliny mają lepszy start, szczególnie w warunkach deficytu wody.
• Biologia gleby: Po kilku latach uprawy bezorkowej odbudowuje się flora i fauna w glebie - dżdżownice i inne pożyteczne stworzenia, i zaczyna się przyrost próchnicy. Zwierzęta glebowe, m.in. dżdżownice, roztocza i nicienie w głównej mierze zapewniają rozdrobnienie resztek.
• Redukcja kosztów: Do zalet stosowania bron talerzowych niezaprzeczalnie należy zaliczyć stosunkowo nieduże zapotrzebowanie na moc ciągnika oraz bardzo niską podatność na zapychanie nawet przy dużej ilości resztek pożniwnych. Koszty uprawy bezorkowej są o połowę mniejsze.

Wyzwania i rozwiązania w uprawie bezorkowej

Choć uprawa bezorkowa oferuje wiele korzyści, wiąże się również z pewnymi wyzwaniami, które rolnicy muszą brać pod uwagę:

• Podeszwa płużna: Podeszwa tworzy się obojętnie czy się orze czy nie, więc głęboszowanie jest potrzebne, nawet na 40 cm. Główną przyczyną niszczenia jest to, że przy tak zbitej ziemi nie przepuszcza ona wody ani w jedną, ani w drugą stronę. Należy stosować głębosz w optymalnych warunkach, np. gdy po zbiorach spadł mały deszcz, a ziemia jest wilgotna na około 10 cm, najpierw zastosowałoby się talerzówkę, aby nie uprawiać głęboszem, gdy głębiej gleba jest sucha.
• Zachwaszczenie i choroby grzybowe: W uprawie bezorkowej często obserwuje się zwiększoną presję chwastów (np. perzu) oraz chorób grzybowych. Jednakże, jak wskazują rolnicy, dzisiejsza chemia działa cuda, a koszty chemii można skalkulować w porównaniu do oszczędności na uprawie. Talerzowanie nie może być wykonywane na glebach zaperzonych, ponieważ rozdrobnienie rozłogów doprowadzi do większego zachwaszczenia pola.
• Terminowość zabiegów i optymalne warunki: Wszelkie uprawy należy wykonywać terminowo, najlepiej w optymalnych warunkach. Należy pamiętać o przerwach między poszczególnymi uprawami, gdyż uprawa niszcząca chwasty, a następnie siew, gdy zaraz spadnie deszcz, przyjmie chwasty, które uprawa miała zniszczyć. Ważne jest, aby uprawy bezorkowe były łączone z wałami, które ugniatają i zagęszczają wierzchnią warstwę gleby, co ogranicza jej przesuszeniu.

Czynniki Wpływające na Skuteczność Brony Talerzowej

Znaczenie wapnowania w procesach rozkładu słomy

Przyorywanie słomy może mieć negatywny wpływ na glebę, szczególnie w mokrych latach, kiedy produkty hydrolizy (celulozy, hemicelulozy) ulegają fermentacji w warunkach niedoboru tlenu. Produkty te wykazują silne właściwości fitotoksyczne dla roślin, objawiające się brązowieniem, ograniczeniem pobierania składników mineralnych i większą podatnością na infekcje.

Toksycznemu oddziaływaniu kwasów organicznych można zapobiegać przez wapnowanie pola przed przyoraniem słomy. Zalecana jest forma węglanowa (najlepiej wapno magnezowo-wapniowe). Dobre efekty daje też stosowanie wapna defekacyjnego (z cukrowni) i kredy jeziornej. W naszych warunkach klimatycznych wystarczająca jest dawka równoważna 500-1500 kg CaO/ha w zależności od rodzaju zastosowanego nawozu i masy przyorywanej słomy.

Wapno odkwasza glebę, co przyspiesza procesy przemiany słomy w związki próchniczne, a także zapobiega dalszemu utlenianiu kwasów w warunkach beztlenowych przez drobnoustroje produkujące siarkowodór i metan. Wapnowanie słomy zwiększa ilość produkowanych związków humusowych i zapewnia lepsze warunki powietrzno-wodne w glebie. Badania wykazują, że w efekcie przyorania słomy z jednoczesnym wapnowaniem, najlepiej wapnem magnezowym, można oczekiwać wiązania wolnego azotu przez diazotrofy glebowe w ilości 15-25 kg N/ha.

Wybór odpowiedniej brony talerzowej

Na etapie planowania zakupu brony talerzowej należy jasno określić, do jakich zadań maszyna będzie najczęściej wykorzystywana. Od tego zależy jej dalsza konfiguracja, taka jak wybór rodzaju amortyzacji, kąta pochylenia talerza, odległości narzędzi roboczych, średnicy i kształtu talerzy oraz typu wału.

• Moc ciągnika i warunki glebowe: Bronę talerzową trzeba dobrać w taki sposób, by jej zapotrzebowanie na moc było odpowiednie do możliwości posiadanego traktora. W zależności od rozmiaru i ciężaru brony talerzowej, jej potrzeba mocy może wahać się od 80 KM do nawet 320 KM. Jeśli gleba jest ciężka i mokra, do jej uprawy należy wybrać silniejszą bronę. Kąt pochylenia talerza będzie determinował wymaganą moc pociągową - przy agresywnym kącie moc znacznie wzrasta.
• Szerokość robocza: Na rynku dostępne są talerzówki o szerokości od 1,25 do 8,0 m. Szerokie brony (np. 8,0 m) są zalecane dla gospodarstw zajmujących wielohektarowe przestrzenie, ale wymagają ciągników o większej mocy.
• Rodzaje talerzy:
  • Mniej uzębione lub gładkie (ok. 510 mm): Uznawane za bardziej specjalistyczne, wykorzystywane do płytkiego zrywania ścierniska, upraw przedsiewnych lub pracy z siewnikiem tworząc agregat uprawowo-siewny.
  • Mocniej uzębione (560 mm lub większe): Bardziej uniwersalne, sprawdzą się zarówno przy płytkiej uprawie przedsiewnej, jak i przy głębszej pracy (mieszanie obornika, niszczenie poplonów, uprawa po kukurydzy). Talerze o średnicy większej niż 600 mm (dostępne np. w modelach Rolmako U652 oraz U671) są wykonane z grubszej blachy, co przekłada się na dłuższy czas eksploatacji.
  • Talerze faliste (np. SpeedCutter): Zaprojektowane do ultra-płytkiej uprawy (2-5 cm) z dużą prędkością (20 km/h), zapewniają pełne wykorzystanie zalet wynikających z ich kształtu.
• Wybór wału doprawiającego: Wał odpowiada za ustalenie głębokości roboczej talerzy, a także za wyrównanie i zagęszczenie wierzchniej warstwy gleby, co ma na celu zatrzymanie wilgoci i stworzenie dogodnych warunków do kiełkowania nasion.
  • Gleby lekkie: Zaleca się wały lżejsze, z niepełnym rdzeniem (strunowe, pierścieniowe), które zapewniają efektywny przepływ gleby i nie ograniczają prędkości roboczej.
  • Gleby zwięzłe: Należy postawić na wały ciężkie, o agresywnym profilu powierzchni roboczej (gumowy, Packer, blaszany), które skutecznie niszczą bryły i wyrównują stanowisko.
  • Wał uniwersalny: Podwójny wał U-ring jest uznawany za bardzo wszechstronny i dający bardzo dobre wyniki uprawowe.
• Rozstaw talerzy: Jest to istotna różnica w budowie bron. W przypadku maszyn uprawowo-siewnych, gdzie brona ma za zadanie przygotować glebę do siewu, rozstaw jest znacznie mniejszy (np. 70 cm) aniżeli w przypadku maszyny do uprawy ścierniska. Przy podorywce, gdzie resztek pożniwnych jest dużo, większy rozstaw (np. 90 cm) zapewnia swobodny przepływ masy i minimalizuje ryzyko zapchania się brony.

Praktyczne Aspekty i Doświadczenia Rolników

Wielu rolników, którzy przestawili się na uprawę uproszczoną lub bezorkową z wykorzystaniem bron talerzowych, zauważa pozytywne zmiany w swoich gospodarstwach. Maszyny uniwersalne i bardzo przydatne w gospodarstwie, jakimi są brony talerzowe, stały się podstawą pracy na polu.

Zastosowanie talerzówki w rolnictwie przynosi realne korzyści niezależnie od rodzaju uprawianych roślin. Pomaga pozbyć się chwastów, poprawić jakość gleby, jej poziom nawodnienia, dotlenienia i zwiększenia zawartości składników odżywczych. Doprowadzenie ziemi do tak dobrej kondycji, jak po bronowaniu, innymi metodami zajęłoby znacznie więcej czasu oraz siły.

Doświadczenia rolników wskazują, że na ziemiach ciężkich, gliniastych czy borowinach, gdzie kiedyś orka była udręką, uprawa bezorkowa z użyciem nowoczesnych agregatów (np. agregat rau multitiller, kockerling ultima) pozwala zaoszczędzić czas i pieniądze, a ziemia zaczyna "żyć". Oznacza to, że drobnoustroje zaczęły w większym nasileniu rozkładać resztki pożniwne, a wszystko, co ma żyć w wierzchniej warstwie gleby, żyje. Resztki słomy pozostające na powierzchni pola w niczym nie szkodzą roślinom wschodzącym; jest to tylko negatywny efekt wizualny.

Plony w systemach bezorkowych często są porównywalne lub nawet większe niż w tradycyjnej orce, a koszty są o połowę mniejsze. Ważne jest jednak, aby nie uprawiać całego pola jednym narzędziem, prowadząc eksperymenty, aby móc porównywać rezultaty. W przypadku suchych warunków przed siewem i po siewie mogą wystąpić słabsze wschody, dlatego należy wykorzystywać każdą wilgoć i w optymalnych warunkach zaraz po uprawie zasiać, aby gleba nie zdążyła wyschnąć. Siewnik talerzowy jest podstawą do osiągnięcia bardzo dobrych wschodów.

W kontekście uprawy uproszczonej wspomina się również o testowaniu nawozów PRP oraz zastosowaniu preparatów EM, które mogą dodatkowo obniżyć koszty poprzez redukcję wapnowania i nawożenia fosforowo-potasowego, pozostawiając jedynie potrzebę nawożenia azotem.

tags: #brona #talerzowa #przed #orka