Ciągnik Dzik: Historia, Konstrukcja i Zastosowanie

Ciągnik jednoosiowy „Dzik” to symbol polskiej myśli technicznej w powojennej mechanizacji rolnictwa i leśnictwa. Zaprojektowany jako odpowiedź na zapotrzebowanie na uniwersalną maszynę do pracy w trudnych warunkach, zyskał szerokie zastosowanie w rolnictwie, ogrodnictwie, sadownictwie oraz przy pracach komunalnych. Jego historia, ewolucja i rola w polskiej gospodarce świadczą o innowacyjności i adaptacyjności konstruktorów.

Geneza i Rozwój Ciągnika Dzik

W latach 50. XX wieku, mimo postępującej mechanizacji rolnictwa, konie nadal stanowiły znaczącą siłę pociągową. Uznano, że opracowanie ciągnika jednoosiowego będzie najlepszym rozwiązaniem, ponieważ konstrukcje tego typu sprawdzały się od wielu lat w innych krajach. W związku ze znacznym rozwojem gospodarstw leśnych zauważono potrzebę dostarczenia odpowiednich maszyn ułatwiających pracę i zwiększających wydajność. Prace nad projektem rozpoczęto niemal równocześnie w Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Maszynowego Leśnictwa we Wrocławiu oraz w Zakładach Mechanicznych Ursus w 1957 roku. Postawiono sobie za cel stworzenie ciągnika o mocy około 8 KM.

Dzik 1: Początki Produkcji

Główny projektant, inż. Tomasz Pacyński (lub Paszyński), wraz z inż. Stanisławem Goriaczko, opracował dokumentację techniczną. Prototypownia Biura Konstrukcyjnego z końcem 1957 roku wykonała prototyp pierwszego w kraju ciągnika jednoosiowego. Na początku 1958 roku wykonana została seria prototypowa trzech sztuk ciągników, którym nadano nazwę „Dzik”. Przy budowie prototypów korzystano z fachowej pomocy Zakładów im. Produkcja Dzika ruszyła w lutym 1959 roku i zlokalizowano ją w Gorzowskim Zakładzie Przemysłu Maszynowego Leśnictwa (GZPML), gdzie dotychczas produkowano narzędzia i naprawiano sprzęt dla leśnictwa. W ciągu roku seryjnej produkcji wypuszczono na rynek ponad 300 sztuk ciągników „Dzik 1”. Ciągnik ten został dopuszczony do seryjnej produkcji w lutym 1959 roku. Produkcja części została rozrzucona po warsztatach w całym kraju.

Specyfikacja Techniczna Dzik 1

• Silnik: Dwusuwowy silnik o zapłonie iskrowym S-82, produkowany w zakładach WSM w Bielsku-Białej (konstrukcji Fryderyka Bluemkego).
• Moc: Około 8 KM.
• Pojemność skokowa: 343 cm³.
• Chłodzenie: Powietrzem.
• Zasilanie: Mieszanka benzyny samochodowej i oleju silnikowego w stosunku 1:20.
• Skrzynia przekładniowa: Trzy przełożenia do przodu (2,6; 4,1 i 14 km/h) oraz wsteczny (3 km/h), blokada mechanizmu różnicowego. Przełączanie odbywało się za pomocą sprzęgieł przesuwanych krzywkami. Koła zębate skrzynki były starannie obrobione metodą wiórkowania i utwardzone przez cyjanowanie.
• Kierowanie: Ramię kierownicy z regulacją wysokości, długości i kąta, umożliwiające prowadzenie ciągnika z boku maszyny.
• Wałek odbioru mocy: Seryjnie wyposażony w wałek odbioru mocy o połączeniu w formie sprzęgła kłowego. Na życzenie montowano również przedni wałek zdawczy tego samego typu, np. do napędu piły tarczowej. Obroty wałka przekaźnika mocy były regulowane w granicach od 200 do 1000 obr./min, co stwarzało możliwość wykorzystania ciągnika do napędu maszyn stacyjnych (np. prądnic, opryskiwaczy, opylaczy, młockarni, pomp, pił tarczowych).
• Ogumienie: Początkowo ogumienie samochodowe (m.in. z Żuka), szybko zastąpione tzw. „jodełką” (opony 700 x 16").
• Waga: Gotowy do pracy ciągnik ważył około 350 kg (w niektórych źródłach podaje się 400 kg).
• Obciążniki: Dodatkowe obciążniki montowane przy kołach i na wsporniku maski, tuż przed silnikiem, do równoważenia ciągnika.
• Prędkość maksymalna: Około 14 km/h.
• Prześwit podwozia: 300 mm.
• Rozstaw kół: Regulowany w granicach 580 - 950 mm.
• Rura wydechowa: Zmieniająca kierunek wydalania spalin, umieszczona z przodu ciągnika.
• Instalacja elektryczna: Instalacja świetlna i sygnał dźwiękowy zasilane od prądnico-iskrownika.
• Zbiornik paliwa: Pojemność 12 litrów, umieszczony u góry.

Konstrukcję uniwersalnego ciągnika uważano za udaną i na wskroś nowoczesną. W ciągu roku seryjnej produkcji wypuszczono na rynek ponad 300 sztuk. Polecam do obejrzenia ciekawy fragment PKF 16B/59 nakręcony w Gorzowie Wielkopolskim i wydany 17.04.1959.

Dzik 2: Modernizacja i Usprawnienia

Po wprowadzeniu kilkuset sztuk Dzika do eksploatacji w różnych warunkach odnotowano szereg wad, które należało jak najszybciej wyeliminować. W 1960 roku całkowicie zmodernizowano i wdrożono do produkcji pod nazwą „Dzik-2”. Był to całkowicie zmodernizowany ciągnik „Dzik-1”, wykonywany przez Gorzowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa w latach 1958-1959. Przy modernizacji szczególny nacisk został położony na usunięcie usterek konstrukcyjnych, uproszczenie systemu przełączania biegów i blokad tak, aby każdy posiadacz ciągnika bez specjalnych kwalifikacji mógł go obsługiwać.

Usprawnienia w modelu Dzik 2

• Silnik: Zastosowano prostszy i trwalszy silnik WSM typ S-261C o pojemności 372 cm³ i mocy 8,5 KM.
• Skrzynia przekładniowa: Została gruntownie przebudowana.
• Maska silnika: Nowa, uproszczona i odmykana maska pozwalała na łatwy dostęp do silnika.
• Nóżka podporowa: Zmodernizowana nóżka zamykała się automatycznie z chwilą ruszenia ciągnika do przodu.
• Cena: Według „Informatora Agromy” z 1970 roku, ciągnik jednoosiowy Dzik 2 kosztował 23,3 tys. zł. Dla porównania, Ursus C4011 kosztował wówczas 91,4 tys. zł, a Fiat 125p 160 tys. zł.

Te zmiany miały na celu poprawę parametrów eksploatacyjnych ciągnika, czyniąc go bardziej niezawodnym i łatwiejszym w obsłudze. Jako nowy był wart około 6,7 t pszenicy, 9,7 t żyta, 7,5 t jęczmienia, 10,6 t owsa, 29 t ziemniaków lub 39 t buraków cukrowych.

Dzik 21: Kolejna Generacja

Na początku lat 70. przedstawiono kolejną, zmodernizowaną wersję Dzika - model 21. Wprowadzone zmiany nie były tak znaczące jak pomiędzy poprzednimi typami, jednak poprawiono konstrukcję skrzyni biegów. Około roku 1970 uruchomiono produkcję ciągnika „Dzik-21”.

Charakterystyczne Cechy Dzik 21

• Silnik: Głównym wyróżnikiem było zastosowanie silnika WSM typ 160 (lub typu 160.03), opracowanego na podstawie doświadczeń zebranych podczas wieloletniej produkcji i eksploatacji silników gaźnikowych typu S-261. Unowocześniona wersja dysponowała mocą 11 KM przy zachowaniu tej samej pojemności co wcześniejsza wersja.
• Wizualne zmiany: Ciągnik dało się odróżnić przez wytłoczony na masce napis „Dzik 21” oraz rezygnację z odlewanego znaku firmowego.

Dzik 21 (WUKO): Ostatnia Modernizacja

W drugiej połowie lat 70. w gorzowskich zakładach rozwijano produkcję maszyn do obróbki drewna, a produkcję Dzika 21 przekazano do Wytwórni Urządzeń Komunalnych WUKO w Stąporkowie. Tam przeszedł on ostatnią modernizację, która polegała na zmianie maski na zaadaptowaną maskę od Ursusa C-330. Wówczas też zmieniono kształt przedniego wspornika oraz zrezygnowano z charakterystycznego pojedynczego reflektora na rzecz dwóch, umieszczonych podobnie jak we wspomnianej „trzydziestce”. Taka maska niekorzystnie wpłynęła na gabaryty ciągnika i łatwość omijania przeszkód, zwłaszcza przy pracy w sadzie. Około roku 1980, zapewne widząc kres świetności ciągników jednoosiowych, wyprodukowano ostatnią serię ciągników „Dzik-21”. Jednostkę napędową nadal stanowił silnik WSM typ 160. Produkcja tej wersji Dzika zakończona została najprawdopodobniej na przełomie lat 70. i 80.

Zmiany w wersji WUKO

• Maska: Zaadaptowana od Ursusa C-330.
• Oświetlenie: Dwa boczne reflektory zamiast jednego centralnego. Dla zgodności z obowiązującymi wówczas przepisami zakładano kompletne oświetlenie drogowe.
• Zaczep: Zmieniono mocowanie zaczepu uniwersalnego - zrezygnowano z metalowych klinów na rzecz nakrętek. Połączenie z maszynami niewymagającymi napędu umożliwiał zaczep typu N1, pozwalający na regulację w zależności od potrzeb.
• Złącze do przyczepy: Ciągniki wyposażano w 7-stykowe złącze do przyczepy, co było spowodowane dostosowaniem do łączenia z przyczepą PM-5 produkowaną w WUKO.

Na tym modelu kończy się historia polskiego ciągnika jednoosiowego „Dzik”.

Zastosowanie i Narzędzia Dodatkowe

Jednoosiowy ciągnik „Dzik” przeznaczony był do prac w leśnictwie, ogrodnictwie oraz gospodarstwach rolnych. W kulturach leśnych pracował on w warunkach dużo trudniejszych niż ciągnik rolniczy, co wynikało z warunków glebowych lasów, gdzie poszycie związane jest korzeniami drzew, zapniaczone, zdęte mchami i roślinnością krzewiastą. Przy pracy w sadach ciągnik mieścił się doskonale pod konarami i wykonywał pracę porównywalną z parą koni w drzewostanie. Spryskiwanie, opylanie oraz inne prace w sadach nie nastręczały żadnych trudności.

Wraz z powstaniem Dzika i Ursusa C-308 stworzono szereg narzędzi rolniczych, których produkcję zlecono kilku przedsiębiorstwom na terenie całego kraju. Większość z nich była zunifikowana i pasowała do obu typów ciągników, jednak niektóre z nich przeznaczono jedynie do Dzika, zwłaszcza narzędzia wymagające napędu z przedniego wałka odbioru mocy, w który C-308 nie był wyposażony. Udogodnieniem była możliwość wyposażenia pojazdu w specjalnie przystosowane narzędzia, napędzane silnikiem tego mikrociągnika (w pierwotnej wersji 22 typy).

Przykładowe Narzędzia i Przystawki

Poniżej przedstawiono listę narzędzi i przystawek kompatybilnych z ciągnikiem Dzik:

• Pług leśny
• Przyczepka transportowa - wywrotka o nośności 850 kg
• Pług odwracalny
• Pług podwieszany z siodełkiem dla kierowcy
• Brona talerzowa
• Kultywator
• Glebogryzarka
• Opielacz wiosłowy / wielorzędowy
• Siewnik wiosłowy / wielorzędowy
• Kosiarka czołowa
• Wciągarka
• Świder do gleby
• Pompa do deszczowni (w zestawieniu z pompą mógł zasilać cały system deszczowni)
• Spryskiwacz
• Piła tarczowa
• Koło pasowe
• Kopaczka rotacyjna

Wózek transportowy MWZ-2 Lis

Pomyślano również o przemieszczaniu się nieco dalej niż w obrębie niewielkiego poletka. W tym celu stworzono MWZ-2 Lis, czyli wózek wyposażony w oś z kołami ogumionymi (lub stalowymi na życzenie) i siedzenie dla traktorzysty. Miał on również regulowany zaczep, który umożliwiał pracę, np. z bronami. W tej konfiguracji do zatrzymania ciągnika służył hamulec stożkowy uruchamiany rączką na kierownicy (podobnie jak w motocyklach). Był on umieszczony na wałku atakującym w skrzyni przekładniowej i pracował w kąpieli olejowej, ale jego skuteczność w praktyce była znikoma. Przyczepa PM-5 produkcji WUKO, z metalową konstrukcją i dołączanymi burtami dodatkowymi, osadzona na przedłużonej, kompletnej tylnej osi samochodu Syrena, pozwalała przewieźć ładunki o masie do 1000 kg. Do prawidłowego korzystania z przyczepy wymagane było wyposażenie ciągnika w oświetlenie drogowe, zgodne z kodeksem drogowym.

Samodzielna Przeróbka Ciągnika Dzik II

Wiele egzemplarzy Dzika II stało się bazą dla samodzielnie wykonanych przeróbek, które miały na celu dostosowanie ich do indywidualnych potrzeb użytkowników. Przykładem jest konstrukcja, której pierwotny model Dzik II nie posiadał przodu skręcanego za pomocą kierownicy. Kierowanie odbywało się za pomocą długiego kierownika z dźwigniami sterowania (ssaniem, gazem, hamulcem i sprzęgłem), co przypominało kierownik motoroweru.

Szczegóły Przeróbki

• Podstawa: Pierwotny model Dzik II z 1967 roku, z oryginalnym silnikiem i skrzynią biegów.
• Układ jezdny: Oryginalny układ kierowniczy został usunięty, a dospawany przód oparto na zawieszeniu Wołgi (koła 15", drążki skrętne, kolumna kierownicza). Koła tylne pozostały oryginalne (16").
• Silnik: Silnik przeszedł kapitalny remont (wymiana cylindra, tłoka i pierścieni, wału korbowego, planowanie głowicy). Silnik dwusuwowy o pojemności 395 cm³ i maksymalnej mocy 9 KM, zasilany mieszanką benzyny z mixolem. Spalanie wynosi około 5 litrów na godzinę przy maksymalnym obciążeniu. Bak ma pojemność około 10 litrów.
• Skrzynia biegów: Oryginalna skrzynia z przełożeniem 1:27, posiadająca 3 biegi do przodu oraz wsteczny.
• Blokada kół: Możliwość zablokowania tylnych kół (całkowita blokada tylnych kół, blokada lewego lub prawego koła) oraz ustawienie neutralne (mechanizm różnicowy).
• Zaczep tylny: Został przerobiony.
• Waga: Przerobiony pojazd waży 615 kg.
• Prędkość maksymalna: Na pusto około 40 km/h (na 3. biegu), na 1. i 2. biegu prędkość około 5 km/h, ale z dużymi przełożeniami.

Użytkownik wykorzystuje ten pojazd do przywozu drewna z lasu na działkę. Mimo swojej mocy (9 KM), pojazd jest znacznie silniejszy od konia. Samoróbka charakteryzuje się dużymi kołami przednimi (15") i tylnymi (16").

Wady i Dyskusje

Główną wadą samodzielnej konstrukcji był brak hamulców, co było tematem licznych dyskusji. Dyskusje na forach dotyczyły montażu hamulców tarczowych, ręcznych lub hydraulicznych, aby poprawić bezpieczeństwo. Inne zgłaszane kwestie to bliskość wydechu do miejsca kierowcy i brak osłon, co stwarzało ryzyko poparzeń i narażało na hałas. Pojawiały się również pytania o części zamienne do silnika i możliwość zastosowania innych jednostek napędowych, takich jak silniki diesla dwusuwowe.

W dyskusji na temat samodzielnych konstrukcji często pojawiał się temat dwusuwowych silników diesla. Istnieją one i są bardzo wydajnymi silnikami, napędzającymi specjalistyczne pojazdy pożarnicze czy lokomotywy. Są proste konstrukcyjnie, ale mają wadę - okropnie trują i smrodzą, stąd nie są powszechnie stosowane. Była też konstrukcja silnika diesla z dwoma tłokami pracującymi przeciwsobnie w jednym cylindrze, bez głowicy, która pracowała w cyklu dwusuwowym, np. w czołgu T-62.

Współczesne Wykorzystanie i Dostępność

Ciągniki Dzik, choć ich produkcja zakończyła się na przełomie lat 70. i 80., wciąż są obecne w świadomości i użytkowaniu. Silniki zdemontowane z „Dzików” często wykorzystywane były w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, dlatego niewiele z tych pojazdów zachowało się do czasów współczesnych w stanie nadającym się do użytku. Obecnie firma Traktor.com.pl, będąca importerem japońskich mini ciągników, oferuje profesjonalny serwis techniczny, gwarancje oraz szeroki wybór części oryginalnych i zamiennych do mini ciągników, co świadczy o ciągłym zapotrzebowaniu na tego typu maszyny.

Ciągnik Dzik, wraz z Ursusem C308, wypełnił niszę najmniejszych ciągników na polskim rynku, stając się cennym uzupełnieniem większych maszyn lub niezastąpionym narzędziem do drobniejszych prac ogrodowych i leśnych.

tags: #ciagnik #dzik #nowa #deba