Silniki ciągników Fordson – historia i specyfikacja

Artykuł przedstawia ewolucję i kluczowe cechy silników stosowanych w ciągnikach Fordson, a także ich powiązania z innymi markami i wpływem na rozwój rolnictwa.

Początki Forda i jego wkład w mechanizację rolnictwa

Nazwa Ford jest zazwyczaj kojarzona z samochodami, jednak Henry Ford, którego nazwisko stało się nazwą marki, miał niezwykłą historię związaną również z ciągnikami. Henry Ford pochodził z rodziny farmerskiej. Urodził się 30 lipca 1863 roku w Dearborn w stanie Michigan. Od wczesnej młodości interesował się mechaniką. W 1880 roku opuścił rodzinny dom na wsi i przeniósł się do Detroit, gdzie w wieku 17 lat rozpoczął samodzielne życie. Początkowo pracował jako praktykant w zakładach budujących silniki do statków rzecznych, a następnie przeniósł się do warsztatów naprawiających lokomobile drogowe.

Kiedy został już wykwalifikowanym mechanikiem z ponad dziesięcioletnią praktyką, Henry Ford rozpoczął pracę w warsztatach elektrowni. W tym samym czasie zainteresował się zagadnieniem budowy pojazdu napędzanego silnikiem spalinowym. W szopie obok swojego domu prowadził doświadczenia w tym zakresie. W 1896 roku zbudował własny dwucylindrowy silnik. Cylindry w silniku były rurami wymontowanymi z maszyny parowej. Ford umieścił swój silnik pod siedzeniem małego jednoosobowego wózka, również własnej konstrukcji. Był to pierwszy prototyp Forda. Drugi zbudowany przez Henry’ego samochód powstał w 1897 roku. Henry Ford zmarł 7 kwietnia 1947 roku.

Model skonstruowany przez Forda zaczął być wytwarzany w firmie Detroit Automobile Company, którą założył w 1899 roku. Dodatkowo Ford pracował w elektrowni Edison Illuminating Company i prywatnie prowadził swoje doświadczenia. Porzucił jednak tę pracę i objął stanowisko głównego inżyniera w Detroit Automobile Company, mając w niej niewielkie udziały. Już w 1900 roku firma ta zbudowała i sprzedała 425 wozów konstrukcji Henry’ego Forda, jednak ograniczono swobodę konstrukcji i nowatorstwa inżyniera Forda. Automobile Company zależało na wysokich i szybkich zyskach, a nie udoskonaleniach. Ford marzył o modelu samochodu, który byłby masowo produkowany i tani. Celem Henry’ego Forda było „dać światu koła” i produkować dostępne cenowo auta dla szerokiej grupy odbiorców.

Dlatego Ford wycofał swoje udziały i w 1901 roku. W Ford Automobile Co. Henry zebrał nie tylko finansistów, ale przede wszystkim dobrych fachowców-mechaników. Zbudował z nimi kilka wozów wyczynowych, gdyż w tamtych czasach o powodzeniu marki stanowiło miejsce w wyścigach samochodowych. Ford wygrał wyścig w 1901 roku osobiście prowadząc samochód. Wielką reklamą samochodów Forda stało się osiągnięcie w 1903 roku bezwzględnego światowego rekordu prędkości.

Rewolucja w rolnictwie - Fordson Model F

Jako dziecko Henry Ford nie znosił koni i ciężkiej pracy w polu. Dlatego też, będąc już właścicielem Henry Ford & Son Inc., za cel postawił sobie poprawę pracy rolników. W 1917 roku fabrykę Henry’ego Forda opuścił pierwszy ciągnik rolniczy Forda. Był to jeden z kamieni milowych, które całkowicie zmieniły oblicze rolnictwa na przestrzeni kolejnych dziesięcioleci. Okazało się jednak, że Ford Motor Co. i jej dyrektorzy nie chcą produkować ciągników, dlatego Ford postanowił zrobić to sam.

W 1917 roku powstała pierwsza seria Fordsona Model F. Ciągnik ten wywołał prawdziwą rewolucję, gdyż był prostszy, lżejszy i przede wszystkim łatwiejszy w obsłudze niż większość ówczesnych traktorów. Fordson był niezwykle prostą maszyną. Zbiornik paliwa był umieszczony nad silnikiem, więc opad paliwa odbywał się grawitacyjnie. Układ chłodzenia bazował na obiegu termosyfonowym, czyli zjawisku polegającym na unoszeniu się nagrzanej cieczy do góry (do chłodnicy), po przepłynięciu przez chłodnicę, woda wracała (od dołu) do bloku silnika. Układ elektryczny również był uproszczony do maksimum. Na kole zamachowym umieszczono niskonapięciowy iskrownik typu magneto z mechanicznym przełącznikiem, który zasilał cewkę Ruhmkroffa.

Wszystkie wczesne ciągniki, w tym Fordson, były napędzane silnikami o zapłonie iskrowym. Niewysilony silnik Fordsona, konstrukcyjnie podobny do tego z Forda T, zadowalał się 40-procentowym paliwem. Prędkość jazdy Fordsona zawierała się w przedziale od 3,6 km/h do 10 km/h. Ciągnik ten zrewolucjonizował światowe rolnictwo, zwłaszcza w Europie, która po działaniach Wielkiej Wojny desperacko potrzebowała żywności oraz efektywniejszych sposobów jej wytwarzania.

W 1919 roku produkcję ciągników przeniesiono do Cork w Irlandii. Irlandia nie miała dużych rynków zbytu, ponieważ leżała za daleko od Anglii.

Fordson Major i jego ewolucja

Fordson Fordson N (1929-1945)

Model Fordson Fordson N był produkowany od 1929 do 1945 roku. Był to ciągnik o mocy 26 KM (19.4 kW) przy obrotach znamionowych 1100 obr./min. Posiadał silnik Forda o pojemności 4.398 l, czterocylindrowy, czterosuwowy, chłodzony cieczą, z zapłonem magnetycznym. Średnica tłoka wynosiła 105 mm, a skok tłoka 127 mm. Układ elektryczny opierał się na magneto produkcji Bosch, z tylną lampą stopu.

Ciągnik ten charakteryzował się napędem 4x2 (2WD), drążkowym układem kierowniczym oraz 3 biegami do przodu i 1 do tyłu. Ważył około 1400 kg. Wymiary Fordsona N to: długość 2591 mm, wysokość 1400 mm, szerokość 1600 mm, rozstaw osi 1600 mm. Dopuszczalna masa całkowita przyczepy bez hamulca wynosiła 1500 kg. Opinie na temat tego modelu wskazują na słabą jednostkę napędową, niskie obroty znamionowe silnika, brak wspomagania hamulców oraz brak synchronizacji biegów. Była to jednak maszyna kluczowa dla powojennej gospodarki, zwłaszcza dzięki wsparciu UNRA (United Nations Relief and Rehabilitation Administration), która dostarczyła tysiące ciągników do Polski.

Fordson Major E27N (1945-1952)

W 1945 roku na brytyjski rynek wszedł traktor Fordson Major E27N, gdzie litera "E" stanowiła skrót od English, "27" to moc silnika w koniach parowych, a "N" oznaczało „traktor”. Model ten posiadał silnik Diesla Perkins P4 lub P6. W latach 1945-1952 sprzedano ponad 233 tysiące sztuk tego modelu.

Fordson Super Major (1961-1964)

Model Fordson Super Major był produkowany w latach 1961-1964. Ten ciągnik charakteryzował się maksymalną mocą 69 KM (51.5 kW) przy 1700 obr./min. Posiadał czterocylindrowy, czterosuwowy silnik Diesla Forda o pojemności 3.6 l. Średnica tłoka wynosiła 100 mm, a skok tłoka 115 mm. Silnik był chłodzony cieczą z chłodnicą. Napięcie zasilania rozrusznika wynosiło 12 V. Traktor miał 6 biegów do przodu i 2 do tyłu, z ręcznym sterowaniem WOM (540 obr./min). Ważył od 2417 kg. Wymiary to: długość 3315 mm, wysokość 1641 mm, szerokość 1651 mm, rozstaw osi 2030 mm. Rozmiar kół z przodu to 6-16. Dopuszczalna masa całkowita przyczepy bez hamulca wynosiła 1500 kg. Napęd realizowany był w konfiguracji 4x2 (2WD) z drążkowym układem kierowniczym. Opinie o Fordson Super Major wskazują na przeciętną moc silnika, ale efektywną jednostkę napędową, zapewniającą przyzwoity stosunek osiągów do kosztów.

Porównanie Fordson Super Major i Nuffield 10/60

W katalogu rolniczym dostępna jest obszerna analiza porównawcza ciągników Fordson Super Major i Nuffield 10/60. Poniższa tabela przedstawia kluczowe parametry tych maszyn:

Silniki Perkins w ciągnikach Fordson i innych markach

Silniki stosowane w Fergusonach (od 1959 r.) oraz Fordach Dexta (od 1958 r.) to 3-cylindrowe Perkinsy serii P3. Analizując budowę silnika Dexty (F3) a polską modernizacją, widać szereg zmian występujących w osprzęcie. Wał korbowy, korbowody, koło zamachowe, panewki, pompa wodna i olejowa są takie same. Zmianie uległa pompa wtryskowa. Pewne elementy silnika F3 i polskie 3P są podobne, jednak nie należy się tym sugerować przy remoncie silnika. Porównanie silników Dexty i 3P sprawia wiele kłopotów i nie jest wiążące.

Półpierścienie oporowe występujące w polskiej wersji silnika występują w dwóch odmianach (montowane po 1992 r.). W wersji angielskiej występuje podobna sytuacja. Pochodzenie silnika Perkins jest dobrze udokumentowane w fabrycznej dokumentacji technicznej. Warto wspomnieć, że symbolika w oznaczeniach silników Perkinsa wyraża liczbę cylindrów i całkowitą pojemność skokową w calach. Warto też zapoznać się z lokalizacją numerów seryjnych silników. Polskie silniki Perkins produkowane w Zakładach Mechanicznych „Ursus” to ich proste rozwinięcie P3, oznaczone jako 3P. W roku 1974 polskie władze kupiły licencję na ciągnik rolniczy Massey Ferguson z silnikiem Perkins (motor 3-cyl. AD 3.152 i motor 4-cyl. A 4.236). Znacznie wcześniej, bo w 1960 roku, licencję ciągnika MF-35 wraz z silnikiem D 3.152 kupiła Jugosławia (oznaczonego przez nich jako IM-03). Obecnie (rok 2012) dokumentacja techniczna tworzona jest w oparciu o język angielski. Dlatego warto jest szukać rozwiązań opartych na języku anglojęzycznym.

Współczesne podejście do starych maszyn

Użytkownicy wciąż poszukują informacji na temat konkretnych modeli ciągników Fordson, takich jak Fordson Major, widocznych na zdjęciach. Pojawia się pytanie o orientacyjny rocznik produkcji, dokładny model oraz wszelkie interesujące fakty dotyczące tej maszyny. Jeden z użytkowników wspomina, że podobny model mógł być produkowany nawet na początku lat 60. XX wieku. Posiada on wiedzę na temat właściciela takiego Fordsona, z którym wspólnie przeprowadzali remont tej maszyny. Niestety, ciągnik ten od ponad roku stoi z powodu uszkodzonej skrzyni biegów.

Wspomniany właściciel Fordsona sprowadził swój egzemplarz z Niemiec. Cena zakupu wynosiła około 5 tysięcy złotych. Właściciel, Niemiec mieszkający w Polsce od około 20 lat, przywiózł ciągnik dawno temu. Traktorek był wówczas w bardzo złym stanie technicznym. Szczególnie problematyczna była rdza na jednym z cylindrów, która uniemożliwiała wybicie tłoka. Po przeprowadzonym remoncie silnika i malowaniu, ciągnik zaczął prezentować się znacznie lepiej. Każda maszyna, którą dziś możemy obserwować podczas pracy, była kiedyś jedynie koncepcją, marzeniem, które urzeczywistniało się zazwyczaj na początku ubiegłego wieku, za sprawą "faceta z wizją i szopy pełnej narzędzi".

tags: #ciagnik #fordson #silnik