Historia Rozwoju Ciągników Fortschritt ZT 300/303
W dawnych państwach bloku wschodniego, decyzje dotyczące produkcji ciągników zapadały zazwyczaj na szczeblu centralnym, szczególnie silnie w dawnej NRD. Najwyższe władze w 1962 roku, przyjmując program poprawy socjalistycznego rolnictwa, postanowiły wprowadzić gospodarkę rolną na wyższy szczebel. Aby osiągnąć zakładane wydajności i wysokotowarową produkcję, konieczne było dostarczenie wydajniejszego sprzętu, ponieważ dotychczas produkowane ciągniki stały się niewystarczające.
Decyzją rady ministrów NRD zainicjowano prace nad rozwojem nowego ciągnika klasy 1,4kN, mającego sprostać planom gospodarczym NRD, zakładającym kilkukrotny wzrost produkcji rolnej. W 1964 roku biuro konstrukcyjne zakładów Schönebeck zakończyło prace projektowe i przygotowało pierwszy funkcjonalny prototyp traktora oznaczonego symbolem ZT 300 (ZT - skrót od ZugTraktor). Ciągnik został skierowany na poligon doświadczalny na Wydziale Inżynierii Potsdam Bornim, gdzie badania prowadzone były pod kierownictwem inżyniera Klausa Drechslera. Wyniki tych prac pozwoliły na wykrycie niedoskonałości i wprowadzenie wielu zmian konstrukcyjnych.
Poprawiony prototyp przejęło nowo utworzone laboratorium centralnego testowania Agricultural Engineering Potsdam-Bornim. Badanie ZT-300 zostało przeprowadzone pod kierownictwem inżyniera Erwina Stieglitza, a próby zakończono w lipcu 1967 roku. Głównemu inżynierowi fabryki traktorów Schönebeck, Reinhardowi Blumenthalowi, należało się szczególne uznanie, ponieważ wraz z grupą konstruktorów stworzył bardzo nowoczesny i potężny jak na owe czasy ciągnik. Pierwszy egzemplarz ZT-300 zjechał z taśmy produkcyjnej w sierpniu 1967 roku.
Wprowadzenie nowego ciągnika na taśmy produkcyjne VEB Schönebeck przypieczętowało los nośnika narzędzi RS-09, którego produkcję stopniowo zmniejszano, by w 1972 roku definitywnie ją zakończyć.
Charakterystyka Konstrukcyjna Ciągnika ZT 300
Wiele podzespołów ZT-300 było pokrewnych z zastosowanymi w samochodach ciężarowych IFA W50. Jednym z nich był silnik 4 KVD 14,5/12 SRW (EM 4). Moc jednostki montowanej w ciężarówce wynosiła 125KM, natomiast w ciągniku ZT-300 została ona ograniczona do poziomu 90KM, między innymi przez zredukowanie maksymalnej prędkości obrotowej do 1850 na minutę.
Zastosowany w ZT-300 silnik 4 KVD 14,5/12 SRW był w zasadzie "uśpiony" i miał znaczne możliwości podniesienia mocy. W oparciu o ten system konstruktorom z Nordhausen udało się stworzyć nowoczesny motor z bezpośrednim wtryskiem. Spalanie odbywało się już bezpośrednio w cylindrze, przez odpowiednio ukształtowane denko tłoka, tworzące w cylindrze sferyczną komorę spalania. Dzięki temu zasysane powietrze tworzyło wir, a wstrzyknięte w jego kierunku paliwo tworzyło jednolitą cienką warstwę, spalając się bardzo efektywnie.
ZT-300 był na tyle mocny, że bez problemu współpracował z zaprojektowanym nieco później pługiem B-200. Przy szerokości 175 cm, wydajność takiego zestawu dochodziła do 1,5 ha/h. Charakterystyczny długi nos ciągnika i dość wysunięta przednia oś sprzyjały jej dociążeniu. Przy sile udźwigu 1800kg, ciągnik mógł w zasadzie obyć się bez obciążników przednich.
Ciągniki ZT-300 podlegały procesowi modernizacji. W 1971 roku do produkcji wszedł bardzo potrzebny model z przednim napędem ZT-303. Na zdjęciu widzimy ten ciągnik podczas pracy z kultywatorem kombinowanym B-231, będącym odpowiednikiem współczesnego agregatu przedsiewnego. Egzemplarz na zdjęciu ma odłączone tylne wałki doprawiające.
Wczesne serie ZT-300 charakteryzowały się kiepskiej jakości ogumieniem i pęknięciami zbiorników paliwa, ale wkrótce te problemy rozwiązano. W 1973 roku silnik otrzymał dodatkowe trzy konie, a pięć lat później podniesiono moc do 100KM. Powstało wiele prototypów, ale niestety większość z nich pozostała w fazie projektowej, głównie ze względów politycznych. Rząd NRD wciąż zmieniał priorytety, blokując również rozwój mocniejszych ciągników, tak by nie wchodzić w drogę ekspansji eksportowej ZSRR. Mimo to ZT-300 zyskał miano solidnego ciągnika. Traktory te trafiły łącznie do trzydziestu krajów w Afryce, Ameryce Południowej i Środkowej, Azji oraz kilku krajach Europy. Do Polski traktory Fortschritta nigdy nie były sprowadzane.
Szczegółowa Analiza Skrzyni Biegów Fortschritt ZT 300
Trzybiegowa skrzynia biegów ZT-300 pracowała na trzech zakresach prędkości, dostępnych dla biegów przednich i dwóch zakresach wstecznych. Oznacza to, że kierowca Fortschritta dysponował 9 biegami w przód i 6 w tył, w przedziale prędkości od 3,1 do około 30 km/godz.
Wzmacniacz momentu obrotowego „Unterlaststufe DSW”
„Trzysetkę” wyposażono dodatkowo we wzmacniacz momentu obrotowego nazwany „Unterlaststufe DSW”, którego mechanizm znajdował się przed zasadniczą skrzynią biegów. Był on integralnie związany z III tarczą sprzęgła. Zmniejszenie prędkości po włączeniu DSW było realizowane przez przekładnię redukcyjną, załączającą boczny wał napędowy tzw. wolnego koła. Odbywało się to poprzez dociśnięcie III tarczy sprzęgła, wywierającej nacisk na długą tuleję osadzoną na wałku sprzęgłowym.
W praktyce kierowca, po włączeniu dźwigni wzmacniacza, inicjował jego działanie dopiero po częściowym naciśnięciu pedału sprzęgła. Wówczas moment obrotowy na kołach zwiększał się o 27%, natomiast prędkość malała o około 21%. Zwolnienie pedału sprzęgła powodowało wyłączenie wzmacniacza. DSW działał na wszystkich zakresach i biegach. Dzięki temu całkowita liczba przełożeń teoretycznie wzrastała do 18 w przód i 12 w tył. Należy jednak pamiętać, że tego rodzaju wzmacniacz służył tylko do chwilowego wspomagania pracy ciągnika.
Tak rozbudowaną skrzynią biegów w latach sześćdziesiątych mogło pochwalić się niewielu producentów. Inne parametry ciągnika nie ustępowały nawet współczesnym ciągnikom tej klasy.
Inne Kluczowe Parametry Techniczne ZT 303
Warto wspomnieć o wydajnej hydraulice, której moc zapewniały dwie pompy tłokowe o przepływie 50 i 10 l/min i ciśnieniu na szybkozłączach 150 kpa / cm². Z Fortschrittem współpracowały specjalnie zaprojektowane maszyny dostosowane do jego mocy.
Dane Techniczne Ciągnika Fortschritt ZT 303
Poniższa tabela przedstawia kluczowe dane techniczne modelu Fortschritt ZT 303:
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Marka (producent) | Fortschritt |
| Model ciągnika | Fortschritt ZT 303 |
| Lata produkcji | od 1971 do 1984 r. |
| Maksymalna moc (KM / kW) | 98.6 KM (73.5 kW) |
| Obroty znamionowe | 1800 obr. / min. |
| Rodzaj paliwa | Olej napędowy (diesel) |
| Producent silnika | VEB |
| Pojemność silnika | 6.6 l. |
| Liczba cylindrów | 4 |
| Średnica tłoka | 120 mm |
| Skok tłoka (suw) | 145 mm |
| Chłodzenie | Silnik chłodzony cieczą |
| Turbosprężarka | Nie |
| Liczba obrotów WOM | 540 obr. / min. |
| Sterowanie WOM | ręczne |
| Ciężar | od 6032 kg (w zależności od wersji) |
| Długość | 4651 mm |
| Wysokość | 2619 mm |
| Szerokość | 2469 mm |
| Rozmiar kół z przodu | 12.5-20 |
| Dop. masa całkowita przyczepy bez hamulca | 1500 kg |
| Napęd | 4x4, MFWD, 4WD (w zależności od wersji) |
| Układ kierowniczy | drążkowy |
| Liczba biegów do przodu | 9 |
| Liczba biegów do tyłu | 6 |
| Górny zaczep transportowy | tak (???) |
Typowe Problemy i Konserwacja Skrzyni Biegów Fortschritt ZT
Problemy z 4. biegiem
Użytkownicy ciągników Fortschritt ZT-300/303 często zgłaszają problemy z 4. biegiem. Jednym z nich jest zużycie zębatki, która może wyglądać, jakby jej początek zębów został "sklepany młotkiem", co uniemożliwia prawidłowe nasadzenie przesuwki. Poszukiwanie części zamiennych, zwłaszcza zębatek 4. biegu i tej ostatniej na górnym wałku (20 zębów), bywa trudne, ponieważ ciężko znaleźć je w dobrym stanie, a ich dostępność jest ograniczona.
Wielu użytkowników w polu stosuje głównie 4. bieg do orki na pierwszym przełożeniu, a do grubera i zestawu uprawowo-siewnego na drugim. Pojawiają się także "polskie podróbki", których twardość, badana punktakiem, bywa podobna do oryginalnych. Czas ich eksploatacji jest zmienny, na przykład 1,5 sezonu na 33 ha bez nadmiernego zużycia.
Problemy ze zmianą biegów i zgrzyty
Innym często zgłaszanym problemem są zgrzyty przy próbie włączenia 3. i 4. biegu na najszybszym zakresie. Objawy są podobne do próby przełączenia biegu bez sprzęgła, mimo jego użycia. Problem ten może ustąpić po "siłowym" włączeniu biegu, ale może powrócić. Jedną z możliwych przyczyn takich zgrzytów może być uszkodzenie lub nieprawidłowe działanie hamulca skrzyni biegów, lub też luźny uszczelniacz, który został wymieniony w okolicy hamulca.
Technika zmiany biegów w ciągnikach z niezsynchronizowaną przekładnią w praktyce.Fortschritta zt.
Dziedzictwo i Znaczenie
Ciągnik Fortschritt ZT 300/303, ze swoją innowacyjną konstrukcją silnika i zaawansowaną skrzynią biegów, stanowił znaczący krok w mechanizacji rolnictwa NRD. Mimo politycznych ograniczeń i wczesnych problemów, zyskał reputację solidnej i wydajnej maszyny, trafiającej na rynki całego świata. Jego dziedzictwo, zwłaszcza w kontekście rozwiązań przekładniowych, pozostaje istotne dla zrozumienia historii inżynierii rolniczej.