Wprowadzenie do Fortschritt ZT 300
Fortschritt ZT 300 był jednym z najważniejszych ciągników produkowanych w dawnej NRD. Jego wytwarzanie rozpoczęto w roku 1967 w zakładach VEB Traktorenwerk Schönebeck. Projektowano go jako nowoczesny model średniej klasy uciągu, przeznaczony do prac polowych w dużych gospodarstwach i spółdzielniach rolniczych.
Trzeba tu najpierw jasno wyjaśnić, że nazwa „Fortschritt” nie była jakoś specjalnie nazwą marki w dzisiejszym ujęciu, ale dotyczyła nazwy zrzeszenia zakładów w jeden - powiedzielibyśmy dziś - koncern, ale wtedy ładnie „Kombinat”. To mniej więcej tak, jak wówczas nasza polska Unitra albo Pollena czy Społem. VEB IFA-Kombinat Fortschritt Landmaschinen był największym producentem maszyn rolniczych w NRD od 1960 roku. Od 1978 roku wszystkie maszyny rolnicze były produkowane pod marką Fortschritt.
Narodziny i Rozwój Koncepcji
W dawnych państwach bloku wschodniego decyzje o tym, jaki ciągnik produkować, zapadały zazwyczaj na szczeblu centralnym. Szczególnie silna centralizacja występowała w dawnej NRD. Najwyższe władze w 1962 roku przyjęły program poprawy socjalistycznego rolnictwa i postanowiły wprowadzić gospodarkę rolną na wyższy szczebel. Aby osiągnąć zakładane wydajności i wysokotowarową produkcję, należało dostarczyć wydajniejszy sprzęt. Dotychczas produkowane ciągniki stały się niewystarczające.
Dlatego decyzją rady ministrów NRD zainicjowano prace nad rozwojem nowego ciągnika klasy 1,4 kN. Plany gospodarcze NRD zakładały kilkukrotny wzrost produkcji rolnej. Aby spełnić te założenia, potrzebny był mocniejszy ciągnik.
W 1964 roku biuro konstrukcyjne zakładów Schönebeck zakończyło prace projektowe i przygotowało pierwszy funkcjonalny prototyp traktora oznaczonego symbolem ZT 300 (ZT - skrót od ZugTraktor). Ciągnik został skierowany na poligon doświadczalny na Wydziale Inżynierii Potsdam Bornim. Badania prowadzone były pod kierownictwem inżyniera Klausa Drechslera. Wyniki tych prac pozwoliły na wykrycie niedoskonałości i wprowadzenie wielu zmian konstrukcyjnych ciągnika.
Poprawiony prototyp przejęło nowo utworzone laboratorium centralnego testowania Agricultural Engineering Potsdam-Bornim. Badanie ZT-300 zostało przeprowadzone pod kierownictwem inżyniera Erwina Stieglitza. Próby zakończono w lipcu 1967 roku.
Szczególne uznanie należało się głównemu inżynierowi fabryki traktorów Schönebeck, Reinhardowi Blumenthalowi. Stworzył on, wraz z grupą konstruktorów, bardzo nowoczesny i potężny jak na ówczesne czasy ciągnik. ZT-300 był na tyle mocny, że bez problemu współpracował z zaprojektowanym nieco później pługiem B-200. Przy szerokości 175 cm wydajność takiego zestawu dochodziła do 1,5 ha/h. Charakterystyczny długi nos ciągnika i dość wysunięta przednia oś sprzyjały jej dociążeniu. Przy sile udźwigu 1800 kg w zasadzie ciągnik mógł się obyć bez obciążników przednich.
Pierwszy egzemplarz ZT-300 zjechał 1 września 1967 roku (w innym fragmencie wspomina się o sierpniu 1967 roku). Gdy zapadła decyzja dotycząca wprowadzenia na taśmy produkcyjne VEB Schönebeck nowego ciągnika, częściowo przypieczętowany został los nośnika narzędzi RS-09, którego produkcję stopniowo zmniejszano, by w 1972 roku definitywnie ją zakończyć.
Silnik i jego Charakterystyka
W ZT 300 zastosowano czterocylindrowy silnik wysokoprężny o dużej pojemności skokowej wynoszącej 6,56 litra. Jednostka ta była znana z odporności na przeciążenia oraz z wysokiej kultury pracy jak na swój czas.
W przypadku tego modelu spotykamy dwie najczęściej przytaczane wartości mocy. Najbardziej znana to około 98 koni mechanicznych przy 1800 obr./min. Różnice pojawiają się z kilku powodów: po pierwsze, traktory z początku serii miały nieco inne ustawienia pompy wtryskowej, co wpływało na moc maksymalną; po drugie, pojawiały się modernizacje osprzętu i drobne modyfikacje konstrukcyjne, które pozwalały uzyskać wyższe osiągi; po trzecie, powszechne są różnice wynikające z metod pomiaru. Moc mogła również zmieniać się w wyniku regulacji wykonanych po latach eksploatacji. Najbliższa oficjalnym parametrom i najczęściej stosowana w katalogach technicznych jest wartość na poziomie około 98 koni mechanicznych. Jednocześnie prawdą jest, że późniejsze egzemplarze lub te z mocniej ustawioną pompą wtryskową mogły osiągać moc dochodzącą do około 120 koni mechanicznych.
Sama wartość koni mechanicznych nie oddaje w pełni możliwości tego ciągnika. Silnik ZT 300 uzyskuje wysoki moment obrotowy wynoszący około 430 Nm przy niskich obrotach. Duża pojemność skokowa sprzyja pracy w niskim zakresie obrotów. Silnik nie jest wysilony konstrukcyjnie, dzięki czemu lepiej znosi przeciążenia i pracę ciągłą.
Wiele podzespołów było pokrewnych z zastosowanych w samochodach ciężarowych IFA W50. Jednym z nich był silnik 4 KVD 14,5/12 SRW (EM 4). Moc jednostki montowanej w ciężarówce była znacznie wyższa, gdyż wynosiła 125 KM. Natomiast w ciągniku ZT-300 uśpiono ją do poziomu 90 KM. Osiągnięte zostało to między innymi przez ograniczenie maksymalnej prędkości obrotowej do 1850 na minutę. Zastosowany w ZT-300 silnik 4 KVD 14,5/12 SRW był w zasadzie "uśpiony" i miał znaczne możliwości podniesienia mocy. W oparciu o ten system udało się konstruktorom z Nordhausen stworzyć nowoczesny motor z bezpośrednim wtryskiem. Spalanie odbywało się już bezpośrednio w cylindrze, przez odpowiednio ukształtowane denko tłoka, tworzące w cylindrze sferyczną komorę spalania. Dzięki temu zasysane powietrze tworzyło wir. Następnie wstrzyknięte w jego kierunku paliwo tworzyło jednolitą cienką warstwę, spalając się przy tym bardzo efektywnie.
Układ Napędowy i Hydrauliczny
Trzybiegowa skrzynia biegów ZT-300 pracowała na trzech zakresach prędkości, dostępnych dla biegów przednich i dwóch zakresach wstecznych. A zatem kierowca Fortschritta dysponował 9 biegami w przód i 6 w tył, w przedziale prędkości od 3,1 do około 30 km/godz.
Jednak to nie wszystko. „Trzysetkę” wyposażono dodatkowo we wzmacniacz momentu obrotowego „Unterlaststufe DSW”, którego mechanizm znajdował się przed zasadniczą skrzynią biegów. Był on również integralnie związany z III tarczą sprzęgła. Zmniejszenie prędkości po włączeniu DSW było realizowane przez przekładnię redukcyjną, załączającą boczny wał napędowy tzw. wolnego koła. Odbywało się to poprzez dociśnięcie III tarczy sprzęgła, wywierającej nacisk na długą tuleję osadzoną na wałku sprzęgłowym. W praktyce kierowca po włączeniu dźwigni wzmacniacza inicjował jego działanie dopiero po częściowym naciśnięciu pedału sprzęgła. Wówczas moment obrotowy na kołach zwiększał się o 27%, natomiast prędkość malała o około 21%. Zwolnienie pedału sprzęgła powodowało wyłączenie wzmacniacza. DSW działał na wszystkich zakresach i biegach. Dzięki temu całkowita liczba przełożeń teoretycznie wzrastała do 18 w przód i 12 w tył. Jednak nie można zapomnieć, że tego rodzaju wzmacniacz służył tylko do chwilowego wspomagania pracy ciągnika.
Tak rozbudowaną skrzynią biegów w latach sześćdziesiątych mogło pochwalić się niewielu producentów. Inne parametry nie ustępują nawet współczesnym ciągnikom tej klasy. Warto wspomnieć o wydajnej hydraulice, której moc zapewniały dwie pompy tłokowe o przepływie 50 i 10 l/min i ciśnieniu na szybkozłączach 150 kPa/cm².
Możliwości i Zastosowanie w Pracy
Przy mocy około 98 koni mechanicznych ZT 300 radzi sobie z większością prac w średnich gospodarstwach. Bez problemu współpracuje z pługami cztero lub pięcioskibowymi, agregatami uprawowymi, bronami ciężkimi oraz maszynami transportowymi. Jeśli trafi się egzemplarz o mocy bliższej 120 koni mechanicznych, możliwości rosną. Traktor może wówczas ciągnąć większe maszyny lub pracować szybciej przy tym samym narzędziu. Należy jednak pamiętać, że pozostałe podzespoły, jak skrzynia biegów czy most, nie były projektowane do ekstremalnego przeciążenia.
Moc ZT 300 najlepiej oceniać przez pryzmat zastosowania. Jeśli potrzebujesz ciągnika do orki na ciężkich glebach, najważniejszy będzie wysoki moment i odporność na przeciążenia, a te cechy akurat ZT 300 wyróżniają się bardzo korzystnie. Jeśli zależy Ci na transporcie, warto ocenić kulturę pracy przy różnym obciążeniu oraz sprawność układu chłodzenia. W efekcie końcowa ocena nie wynika jedynie z liczby koni mechanicznych, lecz z tego, jak silnik reaguje w rzeczywistych warunkach polowych. ZT 300 ze sprawnym układem wtryskowym potrafi pracować niezwykle stabilnie, a jego duża pojemność skokowa daje zapas siły odczuwalny nawet przy ciężkich zadaniach.
Zastosowanie: ciągnik średniej i nieco wyższej mocy do cięższych robót polowych (orka, bronowanie, talerzowanie, agregaty uprawowe), prace transportowe i z ciężkimi narzędziami.
- Moc znamionowa: typowo ok. [brak danych]
- Paliwo: diesel, zbiornik ok. [brak danych]
- Prędkości: zakres roboczy od kilku km/h przy ciężkiej pracy do maks. ok. [brak danych]
- Masa własna: ok. [brak danych]
- Długość: ok. [brak danych]
Fortschritt zt 300 . Odwiedziny przyjaciela.
Modernizacje i Warianty: ZT 303
Traktory ZT-300 podlegały procesowi modernizacji. W 1971 roku wszedł do produkcji tak bardzo potrzebny model z przednim napędem ZT-303. Dopiero w 1971 roku uruchomiona została produkcja bardzo oczekiwanej odmiany ZT-303 z napędem na 2 osie.
Pierwsze serie ZT-300 charakteryzowały się kiepskiej jakości ogumieniem i pęknięciami zbiorników paliwa. Ale wkrótce te problemy rozwiązano. W 1973 roku silnik otrzymał dodatkowe trzy konie. Natomiast pięć lat później, w 1978 roku, podniesiono moc do 100 KM.
Powstało wiele prototypów, ale niestety większość z nich pozostała w takiej fazie, głównie ze względów politycznych. Rząd NRD wciąż zmieniał priorytety. Blokowano również rozwój mocniejszych ciągników, tak by nie wchodzić w drogę ekspansji eksportowej ZSRR.
Na zdjęciu widzimy ten ciągnik podczas pracy z kultywatorem kombinowanym B-231, będącym odpowiednikiem współczesnego agregatu przedsiewnego. Egzemplarz na zdjęciu ma odłączone tylne wałki doprawiające.
Dziedzictwo i Znaczenie
ZT-300 zyskał miano solidnego ciągnika. Traktory te trafiły łącznie do trzydziestu krajów w Afryce, Ameryce Południowej i Środkowej, Azji i kilku krajów Europy.
Fortschritt ZT-303 w latach swojej świetności był zdecydowanie dobrym ciągnikiem, niewiele, o ile w ogóle, ustępującym parametrami swoim zachodnim konkurentom. Według oficjalnych danych, w 1982 roku Fortschritt ZT-303 kosztował 81 000 marek wschodnioniemieckich.
Choć inżynierowie z NRD korzystali z wielu nierolniczych rozwiązań, to wykonali kawał dobrej roboty i ciągnik nie ukazał się przysłowiowym ulepem. Możemy mieć pewność, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat był tyrany do czerwoności tłumika, a jego serwisowanie i naprawy były dalekie od dzisiejszych standardów. Starsze egzemplarze często mają punktowe rdzawe „niespodzianki”.
Do Polski traktory Fortschritta nigdy nie były sprowadzane, z prostego względu.
Dla kolekcjonera fajny egzemplarz to ładny kawałek historii techniki rolniczej.