Ciągnik gąsienicowy Mazur D-50 to wyjątkowy rarytas w historii polskiej motoryzacji rolniczej i wojskowej. Stanowi on istotny element kolekcji muzealnych, a jego historia jest świadectwem powojennych realiów technologicznych i politycznych Polski. Ten artykuł przybliża genezę, rozwój, konstrukcję oraz zastosowanie polskiego ciągnika gąsienicowego Mazur D-50, a także jego wariantów.
Definicja i Historia Ciągników Gąsienicowych
Według Wikipedii, ciągnik gąsienicowy to pojazd przystosowany do ciągnięcia innych pojazdów lub urządzeń nieposiadających własnego napędu. Nazwa wywodzi się z napędu gąsienicowego, identycznego jak w czołgach wojskowych. Dawniej był często używany w rolnictwie do ciągnięcia większych narzędzi rolniczych, takich jak pługi wieloskibowe, zwłaszcza w Państwowych Gospodarstwach Rolnych (PGR-ach). Ciągniki te były stosowane przede wszystkim w trudnych warunkach terenowych, gdzie ciągniki kołowe grzęzły lub traciły przyczepność.
Pionierskie Rozwiązania Fedora Abramowicza Blinowa
Historia powstania pierwszego ciągnika gąsienicowego jest tak samo ciekawa jak historia jego konstruktora, którym był Fedor Abramowicz Blinow. Blinow, słynny samouk i wynalazca pochodzący z Rosji, urodził się w 1827 roku w rodzinie niewolników. Jego pierwszym wynalazkiem był wagon kolejowy z drewnianą ramą i korpusem, następnie pompa pożarowa oraz prototypowy ciągnik.
Podaje się różne daty powstania pierwszej „gąsienicy”, jedną z nich jest rok 1888. Ciągnik Blinowa charakteryzował się prostokątną ramą, składającą się z kilku poprzecznych i dwóch podłużnych belek, na której zamontowany był kocioł (maksymalne ciśnienie 6 atmosfer) o średnicy 1,2 metra i wysokości 1,5 metra. Elektrownie stanowiły dwa silniki parowe, każdy o mocy 12 koni mechanicznych. Koła napędowe łańcucha gąsienic były napędzane silnikami za pomocą żeliwnych odlewów zębatych. Ciągnik można było obsługiwać z kabiny zamontowanej na ramie, gdzie Blinow zaprojektował sterowanie silnikami parowymi. Siła ciągnięcia z własnym napędem wynosiła 1200 kilogramów, co pozwalało na jednoczesną pracę kilku pługów.
Początki Produkcji Ciągników Gąsienicowych w Polsce
Polska od 1948 roku importowała ciężkie rosyjskie ciągniki gąsienicowe KD-35, przeznaczone do podstawowych prac polowych. Były one z powodzeniem wykorzystywane w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, leśnictwie, budownictwie, a nawet jako spycharki. Rosyjscy konstruktorzy oparli się na wzorze amerykańskiego ciągnika Caterpillar typ D-4, który również trafiał do Polski po wojnie w ramach pomocy UNRRA.
W 1954 roku Polska wykupiła licencję na produkcję KD-35 i rozpoczęła własną produkcję w Zakładach Mechanicznych w Łabędach. Silniki do licencjonowanych KD-35 produkował Ursus. Polska wersja tego ciągnika została nazwana Mazur.
Mazur D-35 i D-40 - Pierwsze Polskie Warianty
Pierwszy model, Mazur D-35, wyposażony był w silnik wysokoprężny o mocy 37 KM i pięciobiegową przekładnię (biegi w przód). W Łabędach wyprodukowano 1600 sztuk Mazurów KD-35.
W 1959 roku produkcja polskich ciągników gąsienicowych została przeniesiona do Gorzowa Wielkopolskiego, gdzie Mazur został zmodyfikowany. Moc silnika zwiększono do 42 KM przy 1600 obr./min. Ciągnik z podniesionymi parametrami nosił nazwę Mazur D-40. Większość jego produkcji była eksportowana do Brazylii, Chin, Hiszpanii, Nowej Gwinei i Egiptu.
Mazur D-50: Rozwój i Zastosowanie
Kolejne podniesienie mocy nastąpiło w 1960 roku, kiedy to zastosowano krajowy trzycylindrowy silnik S-323 (typ S323C) o mocy 50 KM przy 1400 obr./min i pojemności 5,43 litra. Nowy silnik dostarczany był przez Wytwórnię Silników Wysokoprężnych Andrychów. Nazwa ciągnika została zmieniona na Mazur D-50.
Ważnym ułatwieniem codziennej pracy kierowcy stało się zastosowanie silnego czeskiego rozrusznika elektrycznego typu PAL 24V o mocy 6 KM. Dzięki temu odpadało uciążliwe zapuszczanie małego silnika rozruchowego i ogrzewanie głównej jednostki przed jej uruchomieniem, co było znacznym usprawnieniem czynności rozruchowych silnika.
Popularny Mazur D-50 był dostarczany w czterech odmianach:
- Rolnicza: Wykorzystywany głównie do orki, na glebach średnio zwięzłych i zwięzłych mógł pracować z pięcioskibowym pługiem.
- Leśna: Używany do zrywki i transportu dłużyc.
- Budowlana: Wyposażona w spychacz, służyła do wyrównywania terenu, załadunku i sprzątania rumowisk.
- Melioracyjna.
Ciekawą konstrukcją opartą na Mazurze D-50 była również ładowarka zasięrzutna ŁM-50, która charakteryzowała się podbieraniem ładunku z przodu i wyrzucaniem go do tyłu.
Koniec Produkcji i Miejsce w Historii
Produkcję polskich „gąsienic” zakończono w 1970 roku. Mazur D-50 był ceniony, ale stopniowo, od połowy lat sześćdziesiątych, wypierał go mocniejszy traktor importowany z ZSRR typu DT-75. W latach 1966-67 opracowano prototyp nowoczesnego ciągnika gąsienicowego typu G-75 R, który miał być następcą Mazura D-50. Niestety, ostatnie ciągniki Mazur D-50 przeznaczone dla rolnictwa zjechały z taśmy na końcu lat sześćdziesiątych, a prototyp G-75R nie wszedł do produkcji na szerszą skalę, ponieważ polski rynek został zalany radzieckim DT-75.
Ciągnik Mazur był ewenementem wśród polskich ciągników. Jego zaletą była niska masa własna i zwrotność, natomiast minusem okazała się zbyt mała moc silnika w porównaniu do rosnących potrzeb. Obecnie polskie ciągniki gąsienicowe Mazur można spotkać głównie w muzeach, a ich dni świetności minęły wraz z poprzednim ustrojem i polsko-radziecką przyjaźnią.
Mazur D-350 - Ciągnik Artyleryjski
Oprócz ciągników rolniczych, na bazie rozwiązań Mazura powstał również Mazur D-350 - polski gąsienicowy ciągnik artyleryjski z końca lat 50. Prace nad projektem rozpoczęto w 1956 roku w Zakładach Mechanicznych w Łabędach, wykorzystując podzespoły czołgu T-54A, którego produkcję licencyjną tam wdrażano. Ciągnik był zunifikowany w około 75% z czołgiem T-54A. W 1957 roku powstały dwa prototypy, oznaczone początkowo ACS Mazur D-300. W 1958 roku powstały dwa ulepszone prototypy, i w tym samym roku ciągnik skierowano do produkcji, która trwała do 1960 roku (według innych informacji, od 1960 do 1961 roku).
Montaż ciągników odbywał się w Łabędach, gdzie wytwarzano nadwozie, układ przeniesienia napędu i koła nośne. Podwozia i zawieszenie były produkcji Huty Stalowa Wola, a silniki wytwarzane przez PZL Wola.
Pomimo dobrych osiągów, produkcję ciągnika Mazur D-350 szybko zakończono. Powodem była unifikacja ciągników artyleryjskich w siłach Układu Warszawskiego i wprowadzenie radzieckiego ciągnika ATS-59, produkowanego w Polsce na licencji. Wyprodukowano około 180 sztuk Mazurów D-350. W Wojsku Polskim ciągniki artyleryjskie Mazur używane były do końca lat 70. Niewielka liczba tych ciągników została przekazana armii Północnego Wietnamu i używana przez nią podczas wojny wietnamskiej. Część wycofanych z wojska ciągników była następnie używana m.in. w rolnictwie.
Mazur D-50 w Muzeach
Dziś ciągnik gąsienicowy Mazur D-50 stanowi ważny eksponat w muzeach. Do Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie wrócił ciągnik gąsienicowy Mazur D-50, który został poddany całkowitej renowacji. Dzięki dofinansowaniu ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu Wspieranie Działań Muzealnych, ciągnik odzyskał pełną sprawność techniczną. Obiekt ten jest cennym elementem kolekcji zbiorów związanych z użyciem w rolnictwie ciągników gąsienicowych.
Mazur d 50
Ciągniki Mazur D-50 można także podziwiać w innych placówkach, takich jak Muzeum Drogownictwa w Szczucinie czy Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu, gdzie są świadectwem inżynieryjnego potencjału Polski i wyzwań, z jakimi borykał się przemysł w okresie powojennym.
tags: #ciagnik #gasienicowy #mazur #d #50