Ciągniki Gąsienicowe: Historia i Rozwój na Przykładzie Modeli DT-54, S-65 i DT-75 oraz Marki SAME

Ciągniki gąsienicowe odgrywały kluczową rolę w rozwoju rolnictwa i przemysłu, szczególnie w ZSRR, gdzie od okresu międzywojennego były szeroko wykorzystywane w skolektywizowanym, wielkopowierzchniowym rolnictwie. Ich ewolucja obejmowała wprowadzanie coraz mocniejszych i bardziej ekonomicznych silników, a także liczne modernizacje poprawiające ergonomię i wszechstronność. Ten artykuł przybliża historię i dane techniczne wybranych modeli radzieckich ciągników gąsienicowych, takich jak DT-54, S-65 Staliniec i DT-75, a także przedstawia rozwój włoskiego producenta SAME, który również odegrał znaczącą rolę w branży.

Radzieckie Ciągniki Gąsienicowe

DT-54: Symbol Rolnictwa ZSRR

Ciągnik gąsienicowy DT-54, pochodzący z konstrukcji przedwojennego ciągnika gąsienicowego STZ-NATI, był produkowany przez Stalingradzką Fabrykę Traktorów (STZ, później Wołgogradzka Fabryka Traktorów - WgTZ). Główną zmianą w jego konstrukcji było zastosowanie silnika wysokoprężnego o mocy 54 KM zamiast benzynowego, co znacząco zwiększyło ekonomikę pracy. Ponadto, ciągnik otrzymał pięciobiegową skrzynię biegów, a ergonomia pracy została poprawiona poprzez zmniejszenie siły potrzebnej do kierowania.

Historia Produkcji i Rozwój DT-54

• Testy i Premiera: Pierwsze egzemplarze silników testowano na ciągnikach STZ-NATI, a prototypy nowego ciągnika testowano w latach 1946-1948 w różnych warunkach. 7 listopada 1949 roku, z okazji rocznicy rewolucji październikowej, nowe ciągniki zaprezentowano publicznie w Stalingradzie.
• Wdrożenie do Produkcji: Zgodnie z poleceniem władz, 25 listopada 1949 roku DT-54 zastąpił ciągnik STZ-NATI na liniach produkcyjnych w STZ bez wstrzymywania produkcji. Produkcję w tym samym roku rozpoczęto również w Charkowskiej Fabryce Traktorów (ChTZ) w Charkowie, a w 1952 roku w Ałtajskiej Fabryce Traktorów (ATZ) w Rubcowsku.
• Modernizacje: W toku produkcji poprawiano jakość i wprowadzano ulepszenia. Po wprowadzeniu w 1957 roku systemu hydraulicznego podwieszania osprzętu, oznaczenie zmieniono na DT-54A. Produkowano także odmiany o mniejszym nacisku jednostkowym do poruszania się po grząskim terenie - DT-55 i DT-55A. Od 1958 roku produkowano wersję pochodną DT-57 do pracy na stokach o dużym nachyleniu (do 25°), z mechanizmami podwieszeń z przodu i z tyłu dla uniknięcia konieczności zawracania, otwartą lżejszą kabiną z dwoma siedzeniami w obu kierunkach oraz skrzynią biegów z pięcioma przełożeniami w obu kierunkach. Krótko przed zakończeniem produkcji w WgTZ, co nastąpiło 30 grudnia 1963 roku, produkowano tam wariant DT-54W (ДТ-54В), wykorzystujący niektóre elementy, jak kabina i zawieszenie od wdrażanego nowego ciągnika DT-75.

Zastosowanie i Znaczenie

Z uwagi na dobre charakterystyki eksploatacyjne i niewielki koszt, ciągniki DT-54 były masowo produkowane i zyskały wielkie rozpowszechnienie w ZSRR w latach 50. i 60. Stały się najpopularniejszym typem ciągników rolniczych w brygadach ciągnikowych funkcjonujących do 1958 roku Stacji Maszynowo-Traktorowych (MTS), odgrywających dużą rolę w powiększeniu areału upraw na wcześniej niewykorzystywane ziemie. Ogółem wyprodukowano ich 957 900 sztuk. Wykorzystywano je także na mniejszą skalę do celów przemysłowych i budowlanych, na przykład ze spychaczem, choć do tego nadawały się w ograniczonym zakresie z uwagi na mniejszą moc.

Charakterystyka Techniczna DT-54

• Silnik: Czterocylindrowy czterosuwowy silnik wysokoprężny z wtryskiem pośrednim D-54, z komorą wirową, rozwijający moc 54 KM (39,6 kW). W modelu DT-54A zastosowano ulepszony silnik D-54A. Dla podwyższenia żywotności w trudnych warunkach, silnik miał dwustopniowy filtr paliwa, trzystopniowy filtr oleju i trzystopniowy filtr powietrza.
• Uruchamianie: Silnik uruchamiany był przy pomocy dwusuwowego benzynowego silnika startowego PD-10 lub PD-10M. Silnik rozruchowy był chłodzony wodą we wspólnym obiegu i jego drugim zadaniem było podgrzanie silnika głównego.
• Skrzynia Biegów: Pięć biegów do przodu i jeden do tyłu.
• Konstrukcja: Podstawę konstrukcji ciągnika stanowiła rama prostokątna.
• Zawieszenie: Składało się z dwóch dwukołowych resorowanych wózków (z podwójnymi metalowymi kołami), zawieszonych wahliwie po każdej ze stron.
• Układ Jezdny: Gąsienicowy układ jezdny dopełniały koła napędowe z tyłu, koła napinające z przodu i dwa podwójne koła podtrzymujące po każdej stronie.
• Prędkość: Ciągnik rozwijał prędkość od 3,6 do 7,9 km/h.
• Oznaczenia: Ciągniki poszczególnych producentów różniły się skrótami fabryk wytłoczonymi cyrylicą nad atrapą chłodnicy: СТЗ (STZ), później ВГТЗ (WgTZ), ХТЗ (ChTZ) lub АТЗ (ATZ).

S-65 Staliniec: Pierwszy Radziecki Diesel Gąsienicowy

Ciągnik gąsienicowy S-65 Staliniec (ros. С-65, Сталинец-65) był produkowany w latach 1937-1941 w ZSRR w zakładach CzTZ w Czelabińsku. Stanowił on bezpośrednie rozwinięcie ciągnika S-60, będącego kopią amerykańskiego ciągnika Caterpillar Sixty. Główną zmianą było zastosowanie silnika wysokoprężnego zamiast gaźnikowego ligroinowego, co znacząco zwiększyło ekonomikę pracy dzięki znacznie mniejszemu zużyciu paliwa. Rozwijał też nieco większą moc 65 KM, od której pochodziło oznaczenie traktora.

Geneza i Rozwój S-65

Celowość przestawienia gospodarki narodowej na ciągniki z silnikami wysokoprężnymi dostrzeżono już w 1930 roku. Latem 1934 roku przeprowadzono próby porównawcze 17 ciągników zagranicznych z różnych państw, co pozwoliło na zaznajomienie się z nowymi konstrukcjami. Pomimo prób współpracy z firmą Caterpillar, Amerykanie odmówili z uwagi na możliwą konkurencję. Już 15 lipca 1935 roku zbudowano prototyp silnika, a 14 sierpnia prototyp traktora. W 1935 roku zbudowano 5 doświadczalnych ciągników. W marcu 1937 roku zakończono produkcję S-60, a 20 czerwca 1937 roku rozpoczęto seryjną produkcję S-65. Ciągniki S-65 produkowano do 1941 roku, a następnie po ataku Niemiec na ZSRR zakłady CzTZ przeszły na produkcję czołgów. Ogółem wyprodukowano ich 37 626 sztuk. S-65 był pierwszym produkowanym w ZSRR ciągnikiem z silnikiem wysokoprężnym.

Zastosowanie Wojenne i Cywilne

Ciągniki S-65 używane były w charakterze ciągników rolniczych w wielkoobszarowych gospodarstwach ZSRR (kołchozy i sowchozy). Używane były również bez żadnych modyfikacji w charakterze ciągników artyleryjskich w Armii Czerwonej, zwłaszcza po jej mobilizacji po ataku Niemiec na ZSRR. Ich liczbę w tym zastosowaniu szacuje się na około 11 tysięcy. Z uwagi na swoją siłę pociągową, używane były zwłaszcza do holowania najcięższych dział, jak haubicoarmaty 152 mm MŁ-20. Duża liczba ciągników została zdobyta przez Niemcy podczas wojny, zwłaszcza w 1941 roku, i były licznie używane przez wojsko niemieckie jako artyleryjskie i transportowe, głównie na tyłach. W niemieckiej nomenklaturze otrzymały oznaczenie Raupenschlepper (ciągnik gąsienicowy) St(r) Typ Stalinez-65.

Szczegóły Techniczne S-65

• Silnik: Czterocylindrowy czterosuwowy silnik wysokoprężny z wtryskiem pośrednim M-17, z komorą wstępną. Miał pojemność skokową 13,5 l, średnicę cylindra 145 mm, skok tłoka 205 mm i stopień sprężania 15,5. Moc wynosiła 65 KM, a maksymalnie 75 KM, rozwijając 850 obr./min. Zużycie oleju napędowego wynosiło do 230 g na koń mechaniczny na godzinę pracy.
• Uruchamianie: Silnik uruchamiany był przy pomocy silnika startowego W-20 o mocy 20 KM, uruchamianego korbą lub rozrusznikiem. Silnik miał wspólny odlewany żeliwny blok z silnikiem startowym i pompą paliwa.
• Skrzynia Biegów: Trzy biegi do przodu i jeden do tyłu.
• Konstrukcja: Ciągnika oparta na ramie, do której w tylnej części była przymocowana skrzynia biegów, znajdująca się pod nogami kierowcy. Z przodu na ramie spoczywał silnik.
• Układ Jezdny: Tworzyła rama po każdej ze stron ciągnika. Ciężar ciągnika był przenoszony na ramy poprzez wahliwie zawieszenie z tyłu na osi kół napędowych, a z przodu poprzez resorowanie sprężynami śrubowymi na poprzeczną wahliwą belkę. Na ramie układu jezdnego zamocowano pięć podwójnych kół jezdnych, koło napinające z przodu i dwa podwójne koła podtrzymujące górną część gąsienicy. Uzębione koło napędowe z tyłu przenosiło napęd na gąsienicę. Gąsienice miały po 34 ogniwa o szerokości 500 mm.
• Wizualne Cechy: Na osłonie chłodnicy ciągnik miał z przodu u góry wypukły napis cyrylicą: STALINIEC (СТАЛИНЕЦ), takie same napisy, tylko pionowe, były po bokach obudowy. Wizualną różnicą w stosunku do S-60 stało się pełne okapotowanie silnika (często zdejmowane z boków) oraz cztery pionowe żebra chroniące poszerzoną chłodnicę, zamiast dwóch w formie „X”. Ciągnik mógł być także wyposażony w zamkniętą kabinę kierowcy.

DT-75: Ikona Radzieckiej Motoryzacji Budowlanej

Spycharka DT-75, znana również jako ciągnik gąsienicowy DT-75, to ikoniczna maszyna produkowana w Wołgogradzkiej Fabryce Traktorów (WgTZ) od 1962 roku do początku XXI wieku. Zrewolucjonizowała prace ziemne dzięki swojej niezawodności i wszechstronności, stając się następcą modelu DT-54. Była to solidna i prosta w obsłudze maszyna, ceniona za łatwą dostępność części zamiennych.

Rozwój i Modernizacje DT-75

DT-75 powstał po wielu próbach konstrukcyjnych, z których kluczowe były prototypy z 1959 roku oraz seria próbna 22 sztuk, które wykazały lepsze parametry i prostszą produkcję niż poprzednik. Maszyna przeszła liczne modernizacje, z których najważniejsza to model DT-75M z 1967 roku z mocniejszym silnikiem A-41 o mocy 90 KM oraz ulepszonymi mechanizmami przeniesienia napędu i podwyższonym dachem kabiny. Kolejne generacje, takie jak DT-75D wprowadzone w 1978 roku oraz DT-75MŁ od 1986 roku, charakteryzowały się dalszymi ulepszeniami. Spycharka była znana również z możliwości pracy w różnych warunkach terenowych dzięki odmianom specjalistycznym, takim jak DT-75B do terenów błotnistych czy DT-75K do pracy na stromych stokach.

Budowa i Dane Techniczne DT-75

Budowa spycharki DT-75 opierała się na zawieszeniu z dwukołowymi wózkami resorowanymi sprężynami śrubowymi. Gąsienice miały szerokość 390 mm, a sama maszyna rozwijała prędkość do około 9,2 km/h w modelu bazowym oraz 11,2 km/h w wersji DT-75M.

Zastosowanie i Dostępność na Rynku

Spycharka DT-75 znajduje szerokie zastosowanie w budownictwie i inżynierii lądowej, wykonując różnorodne prace, od niwelacji terenu po budowę dróg. Dostępność spycharki DT-75 na rynku usług budowlanych jest nadal wysoka. Można ją wynająć do różnego rodzaju prac ziemnych i budowlanych, takich jak odśnieżanie, wykopy, przemieszczanie ziemi, a także prace porządkowe na placach budowy. Regeneracja i konserwacja spycharki DT-75 są kluczowe dla zachowania jej sprawności i przedłużenia żywotności. Dostępność części zamiennych do DT-75 jest nadal dość dobra, co ułatwia naprawy i konserwację.

Ceny spycharek DT-75 na rynku wtórnym są bardzo zróżnicowane i zależą od wielu czynników, takich jak rok produkcji, przebieg, stan techniczny i aktualne wyposażenie maszyny. Spycharki wymagające napraw często można nabyć w znacznie niższych cenach, co może być okazją dla osób zainteresowanych regeneracją. Z kolei egzemplarze w dobrym stanie, często po kompleksowym przeglądzie lub remoncie, osiągają wyższe ceny ze względu na swoją niezawodność i dłuższą żywotność.

SAME: Włoski Producent Innowacyjnych Ciągników

Firma SAME (Società Anonima Motori Endothermic) została założona w 1942 roku w Treviglio przez braci Francesco i Eugenio Cassani. Ten włoski producent traktorów od 1951 roku stawiał całkowicie na silniki chłodzone powietrzem i napęd na wszystkie koła, oferując szeroką gamę modeli o różnej mocy.

Kamienie Milowe w Historii SAME

• Pionierskie Konstrukcje: Pierwszym ciągnikiem stworzonym przez braci był Cassani 40 CV, choć nie był on oznaczony marką SAME. Jednym z pierwszych ciągników sygnowanych nazwą firmy był model DA 25, wyposażony w dwucylindrowy silnik chłodzony powietrzem o pojemności 2,2 l i mocy 25 KM.
• Rozwój Technologiczny: Firma SAME przodowała we wprowadzaniu nowych rozwiązań technicznych, np. w roku 1959, kiedy opracowano układ hydraulicznej regulacji głębokości pracy i ciągniki Centauro z napędem na wszystkie lub tylko tylne koła. Model 240 DT z 1958 roku osiągał moc 42 KM. W 1966 roku nastąpił rozwój serii Centauro, a model Centauro 60, wyposażony w chłodzony powietrzem czterocylindrowy silnik wysokoprężny o mocy 60 KM, był w ofercie firmy przez dziewięć lat, do 1975 roku.
• Ekspansja i Akwizycje: W 1972 roku firma zaprezentowała ciągniki Corsaro 70 i Saturno 80. Rok później wykupiono Lamborghini Trattori. Z rokiem 1976 firma SAME modelem Buffalo wkroczyła do segmentu ciągników o dużej mocy, wyposażonych w silniki sześciocylindrowe o pojemności 6,2 l i mocy 115-125 KM. Z końcem lat 70 firma wykupiła również szwajcarską markę Hürlimann Traktoren.
• Seria Explorer i Nowy Koncern: W 1983 roku na rynek trafiła seria Explorer, która produkowana jest do dziś. Był to pierwszy włoski ciągnik, który osiągał prędkość maksymalną 40 km/h. Do dnia dzisiejszego sprzedano ponad 70 000 sztuk tej serii (a historycznie ponad 130 tysięcy). W 1991 roku miało miejsce wprowadzenie na rynek serii Frutteto II przeznaczonej do użytku specjalistycznego, np. do prac w sadach i winnicach. W 1995 roku firma stała się częścią nowego koncernu SAME Deutz-Fahr (SDF).
• Nowoczesne Technologie: Z początkiem 2000 roku firma intensywnie rozpoczęła modernizację swoich ciągników o systemy elektroniczne. Ewolucję przeszła również przekładnia Powershift i CVT. W 2011 roku firma SDT świętowała produkcję milionowego ciągnika Frutteto S 90.3 Hi-Steer, a rok później światło dzienne ujrzał model Virtus.

Współczesna Oferta SAME

Na dzień dzisiejszy koncern SDF ma w ofercie 13 serii ciągników w różnych konfiguracjach mocy. Najmniejszy ciągnik posiada moc 39 KM z serii Mini Solaris, a najmocniejszy 136 KM z serii Virtus Stage IV.

Odnowione Serie Explorer i Dorado

SAME odnowiło dwa flagowe modele klasy średniej mocy: Explorer i Dorado. Nowy Explorer to wzornictwo nawiązujące do największych modeli SAME, opracowane wspólnie z biurem projektowym Giugiaro Design oraz całkowicie nowa, przestronna kabina oferująca ergonomiczne i funkcjonalne miejsce pracy operatora. Modele SAME Explorer wyposażono w silniki FARMotion najnowszej generacji. Trzy- lub czterocylindrowe jednostki napędowe spełniające wymogi normy Tier 4i, wyposażone w układ wtryskowy Common Rail, generują moc od 75 do 109 KM. Nowy Explorer dostępny jest w trzech wersjach: od większych modeli w wersji HD zastępujących dotychczas oferowany model Explorer3, po lżejsze i bardziej kompaktowe wersje MD i LD.

W ramach rozszerzania oferty w segmencie klasy średniej mocy, SAME prezentuje także nowy model Dorado. Cztery wersje modeli z 3- lub 4-cylindrowymi silnikami FARMotion o mocy od 75 do 102 KM spełniającymi wymogi normy emisji spalin Tier 4i zastępują modele Dorado3 i Dorado3 Classic.

Przykładowe Modele Ciągników Rolniczych SAME z 1984 r.

tags: #ciagnik #gasienicowy #same