Ciągnik Jednoosiowy Dzik: Historia, Budowa i Zastosowanie

W latach 50. XX wieku, w obliczu postępującej mechanizacji rolnictwa oraz znacznym rozwoju gospodarstw i szkółkarstwa leśnego w powojennej Polsce, pojawiła się pilna potrzeba opracowania maszyn ułatwiających pracę i zwiększających wydajność. Konie nadal były dominującą siłą pociągową, a istniejące ciągniki nie zawsze nadawały się do specyficznych warunków, zwłaszcza w leśnictwie. Uznano, że najlepszym rozwiązaniem będzie stworzenie uniwersalnego ciągnika jednoosiowego, typu sprawdzającego się już od wielu lat w innych krajach.

Geneza i Rozwój Ciągnika "Dzik 1"

Prace nad projektem rozpoczęto niemal równocześnie we Wrocławskim Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Maszynowego Leśnictwa oraz w Zakładach Mechanicznych Ursus. Głównym celem było stworzenie ciągnika o mocy około 8 KM, przeznaczonego do wszechstronnego wykorzystania w rolnictwie, ogrodnictwie, sadownictwie oraz przy pracach komunalnych.

Projekt ciągnika opracowano w roku 1957 we Wrocławskim Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Maszynowego Leśnictwa. Opierał się on na dwusuwowym silniku spalinowym typu S-82 z Wytwórni Sprzętu Mechanicznego „Polmo” w Bielsku-Białej. Autorami projektu byli inż. Tomasz Pacyński i inż. Stanisław Goriaczko. Zespół konstruktorów pod kierownictwem inż. Tomasza Pacyńskiego opracował dokumentację techniczną, a prototypownia Biura Konstrukcyjnego z końcem 1957 roku wykonała prototyp pierwszego w kraju ciągnika jednoosiowego. Po przeprowadzeniu prób eksploatacyjnych i wprowadzeniu koniecznych zmian, przystąpiono do produkcji informacyjnej.

Produkcja ciągników "DZIK" ruszyła w lutym 1959 roku i zlokalizowano ją w Gorzowskim Zakładzie Przemysłu Maszynowego Leśnictwa (GZPML), gdzie dotychczas produkowano narzędzia i naprawiano sprzęt dla leśnictwa. Serię tę wykonał Gorzowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa przy współpracy Sępoleńskiego Zakładu Przemysłu Maszynowego. W ciągu roku seryjnej produkcji wypuszczono na rynek ponad 300 sztuk ciągników „Dzik 1”.

Charakterystyka Techniczna "Dzika 1"

• Silnik: S-82 konstrukcji Fryderyka Bluemkego, dwusuwowy, gaźnikowy, chłodzony powietrzem, o pojemności skokowej 343 cm³ i mocy około 8 KM.
• Paliwo: Mieszanka benzyny samochodowej i oleju silnikowego w stosunku 1:20.
• Skrzynia biegów: Trzy przełożenia do przodu (2,6; 4,1 i 14 km/h) oraz jedno wsteczne (3 km/h). Skrzynia posiadała blokadę mechanizmu różnicowego, a przełączanie biegów odbywało się za pomocą sprzęgieł przesuwanych krzywkami. Koła zębate skrzynki były starannie obrobione metodą wiórkowania i utwardzone przez cyjanowanie.
• Maksymalna prędkość: Około 14 km/h.
• Masa: Około 400 kg. Dodatkowe obciążniki o łącznym ciężarze 100 kg montowano przy kołach oraz na wsporniku maski, tuż przed silnikiem, dla równoważenia ciągnika podczas pracy.
• Sterowanie: Ciągnik kierowany był przy pomocy teleskopowej kierownicy typu motocyklowego, z regulacją wysokości, długości oraz kąta. Umożliwiało to prowadzenie ciągnika przez operatora idącego pieszo za lub obok maszyny.
• Koła: Koła bieżne osadzone były na półosiach ułożyskowanych w korpusie skrzyni biegów i mechanizmu różnicowego. Rozstaw kół był regulowany w granicach 580 - 950 mm. Początkowo stosowano ogumienie samochodowe (np. z Żuka), szybko zastąpione oponami typu „jodełka” o wymiarze 700 x 16.
• Prześwit podwozia: 300 mm.
• Instalacja elektryczna: Instalacja świetlna i sygnał dźwiękowy zasilane były od prądnico-iskrownika.
• Zbiornik paliwa: Pojemność 12 litrów, umieszczony u góry.
• Wałek odbioru mocy (WOM): Ciągnik wyposażano seryjnie w WOM o połączeniu w formie sprzęgła kłowego. Na życzenie montowano również tego samego typu przedni wałek zdawczy, który mógł służyć do napędu maszyn stacyjnych, np. piły tarczowej. Obroty wałka przekaźnika mocy były regulowane w granicach od 200 do 1000 obr./min.
• Rura wydechowa: O zmienianym kierunku wydalania spalin, umieszczona z przodu ciągnika.

"Dzik 2" - Modernizacja i Udoskonalenia

Wprowadzenie kilkuset sztuk „Dzika 1” do eksploatacji ujawniło szereg wad, które wymagały pilnej eliminacji. Wkrótce po rozpoczęciu produkcji "Dzika 1" wstrzymano produkcję tej wersji, a w Gorzowskim Zakładzie Przemysłu Maszynowego Leśnictwa przystąpiono do opracowania wersji całkowicie zmodernizowanej, oznaczonej marką „Dzik 2”.

Dzik 2 weszła do produkcji w roku 1960. Była to konstrukcja o prostszej i bardziej ekonomicznej budowie względem wcześniejszej. W zasadzie niewiele elementów zostało zachowanych z poprzednika, gdyż gruntownie przebudowano całą skrzynię przekładniową. Nowa konstrukcja miała na celu usunięcie usterek konstrukcyjnych z „Dzika 1”, uproszczenie systemu przełączania biegów i blokad, tak aby ciągnik był łatwiejszy w obsłudze dla każdego użytkownika bez specjalnych kwalifikacji.

Kluczowe zmiany w "Dziku 2":

• Silnik: Zastosowano trwały silnik WSM typ S-261C o pojemności 372 cm³ i mocy 8,5 KM. Był to jednocylindrowy, dwusuwowy silnik chłodzony powietrzem za pomocą dmuchawy.
• Masa: Masa ciągnika wynosiła 502 kg.
• Wygoda obsługi: Poprawiono szereg elementów wpływających na komfort pracy. Zastosowano otwieraną pokrywę silnika (maskę), która umożliwiała łatwy dostęp do silnika. Zmodernizowana nóżka podporowa składała się samoczynnie w chwili ruszenia ciągnika do przodu.

"Dzik 21" - Dalszy Rozwój i Zakończenie Produkcji

Na przełomie lat 60. i 70., a dokładniej na początku lat 70., wprowadzona została na rynek kolejna zmodernizowana wersja ciągnika, oznaczona jako „Dzik 21”. Wprowadzone zmiany nie były tak znaczące jak te pomiędzy poprzednimi typami, jednak model ten wyróżniał się kilkoma istotnymi modyfikacjami.

Modyfikacje w "Dziku 21":

• Silnik: Zastosowano silnik WSM typ 160, opracowany na podstawie doświadczeń zebranych podczas wieloletniej produkcji i eksploatacji silników gaźnikowych typu S-261. Unowocześniona wersja dysponowała mocą 11 KM przy zachowaniu tej samej pojemności co wcześniejsza wersja. Jednostkę napędową nadal stanowił silnik WSM typ 160.
• Wizualne wyróżniki: Ciągnik można było odróżnić po wytłoczonym na masce napisie "Dzik 21" oraz rezygnacji z odlewanego znaku firmowego.

W drugiej połowie lat 70. w gorzowskich zakładach rozwijano produkcję maszyn do obróbki drewna, a produkcję „Dzika 21” przekazano do Wytwórni Urządzeń Komunalnych „WUKO” w Stąporkowie. Tam model przeszedł ostatnią modernizację, polegającą na zmianie maski na zaadaptowaną maskę od Ursusa C-330, posiadającą dwa boczne reflektory zamiast charakterystycznego pojedynczego reflektora stosowanego wcześniej. Zmieniono wówczas także kształt przedniego wspornika. Taka maska niekorzystnie wpłynęła jednak na gabaryty ciągnika i łatwość omijania przeszkód, zwłaszcza przy pracy w sadzie. Około roku 1980, zapewne widząc kres świetności ciągników jednoosiowych, wyprodukowano ostatnią serię ciągników „Dzik 21”. Produkcja tej wersji Dzika zakończyła się najprawdopodobniej na przełomie lat 70. i 80.

Połączenie z maszynami niewymagającymi napędu umożliwiał zaczep typu N1, pozwalający na regulację w zależności od potrzeb. Zmieniono również mocowanie zaczepu uniwersalnego - zrezygnowano z metalowych klinów na rzecz nakrętek. Ciągniki wyposażano także w 7-stykowe złącze do przyczepy, co było dostosowaniem do łączenia z przyczepą PM-5 produkowaną w WUKO. Dla zgodności z obowiązującymi wówczas przepisami zakładano kompletne oświetlenie drogowe.

Na tym modelu kończy się historia polskiego ciągnika jednoosiowego "Dzik".

Wszechstronność Zastosowań i Dostępny Osprzęt

Jednoosiowy ciągnik "Dzik" był niezwykle wszechstronny i przeznaczony do prac w leśnictwie, ogrodnictwie oraz gospodarstwach rolnych. W kulturach leśnych pracował w warunkach dużo trudniejszych niż ciągnik rolniczy, co wynikało z warunków glebowych lasów, gdzie poszycie związane jest korzeniami drzew, zapniaczone, zdęte mchami i roślinnością krzewiastą. Przy pracy w sadach ciągnik doskonale mieścił się pod konarami, wykonując pracę porównywalną z parą koni w drzewostanie, a spryskiwanie, opylanie oraz inne prace nie nastręczały żadnych trudności.

Do współpracy z ciągnikiem „Dzik” stworzono i produkowano szereg narzędzi rolniczych, zleconych kilku przedsiębiorstwom w całym kraju. Większość z nich była zunifikowana i pasowała do obu typów ciągników, a niektóre, zwłaszcza te wymagające napędu z przedniego wałka odbioru mocy, przeznaczono wyłącznie do Dzika. W pierwotnej wersji oferowano 22 typy przystosowanych narzędzi napędzanych silnikiem mikrociągnika. Możliwość wyposażenia pojazdu w specjalne, przystosowane narzędzia stanowiła duże udogodnienie. Do najbardziej popularnych należały:

• Pług leśny
• Pług odwracalny
• Pług podwieszany z siodełkiem dla kierowcy
• Brona talerzowa
• Kultywator
• Glebogryzarka
• Opielacz wiosłowy (wielorzędowy)
• Siewnik wiosłowy (wielorzędowy)
• Kosiarka czołowa
• Wciągarka
• Świder do gleby
• Pompa do deszczowni (umożliwiała zasilanie całego systemu deszczowni)
• Spryskiwacz
• Piła tarczowa
• Koło pasowe
• Kopaczka rotacyjna
• Przyczepka transportowa - wywrotka o nośności 850 kg (w późniejszych wersjach PM-5 o nośności do 1000 kg, z osią samochodu Syrena)

Pomyślano również o przemieszczaniu się na dłuższe odległości. W tym celu stworzono MWZ-2 Lis, czyli wózek wyposażony w oś z kołami (ogumionymi lub stalowymi na życzenie) i siedzenie dla traktorzysty. Miał on również regulowany zaczep, który umożliwiał pracę np. z bronami. W tej konfiguracji do zatrzymania ciągnika służył hamulec stożkowy uruchamiany rączką na kierownicy (podobnie jak w motocyklach), umieszczony na wałku atakującym w skrzyni przekładniowej i pracujący w kąpieli olejowej, choć jego skuteczność w praktyce była znikoma.

Dziedzictwo i Los "Dzików"

Konstrukcję uniwersalnego ciągnika "Dzik" uważano za udaną i na wskroś nowoczesną jak na swoje czasy. Jednocylindrowe silniki zdemontowane z „Dzików” często wykorzystywano w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, co świadczyło o ich trwałości i uniwersalności. Z tego powodu niewiele z tych pojazdów zachowało się do czasów współczesnych w stanie nadającym się do użytku, co czyni zachowane egzemplarze cennymi świadectwami historii polskiej myśli technicznej.

tags: #ciagnik #jednoosiowy #dzik #2 #allegro