Historia i charakterystyka ciągników Lanz Bulldog

Lanz Bulldog to legendarny ciągnik rolniczy, produkowany przez firmę Heinrich Lanz AG w Mannheim, w Niemczech. Jego produkcja rozpoczęła się w 1921 roku i trwała aż do 1960 roku, oferując różnorodne wersje. W 1956 roku zakłady Lanz zostały zakupione przez firmę John Deere, która następnie używała nazwy „John Deere-Lanz” dla ciągników produkowanych w tej fabryce. Lanz Bulldog był jednym z najbardziej popularnych niemieckich ciągników, wyprodukowanym w ponad 220 000 egzemplarzy. Był ceniony za swoją prostotę, niskie koszty utrzymania i łatwość obsługi, wynikające głównie z nieskomplikowanej konstrukcji dwusuwowego silnika z pojedynczym, poziomo umieszczonym cylindrem, uruchamianego poprzez podgrzewanie przedniej gruszki żarowej.

Historia powstania i rozwój marki Lanz

Początki firmy i działalność Johanna Lanza

Rodzina Lanz wykazywała żyłkę do biznesu co najmniej od początku XIX wieku. Choć marka Lanz Bulldog kojarzy się głównie z Heinrichem Lanzem, warto cofnąć się jeszcze wcześniej w historię rodziny. Johann Lanz, przejmując stery w rodzinnym biznesie, rozwinął działalność w kierunku importu towarów i transportu drogą wodną. Przeniósł siedzibę firmy do Friedrichshafen, gdzie zajmował się handlem maszynami rolniczymi importowanymi z Wielkiej Brytanii oraz nawozami z guana z Afryki. Poza branżą rolniczą prowadził również sklep kolonialny. W 1842 roku otworzył oddział w Mannheim.

Era Heinricha Lanza: od serwisu do produkcji

W 1859 roku, 21-letni Heinrich Lanz rozpoczął swoją przygodę z biznesem, zarządzając oddziałem w Mannheim. Szybko zdał sobie sprawę, że sam import maszyn to za mało. Już w 1860 roku rozbudował oddział o serwis. Obserwując naprawy maszyn, ich rozkładanie i składanie, oraz konieczność dorabiania części zamiennych, Heinrich Lanz doszedł do wniosku, że niewiele dzieli go od pełnoprawnej produkcji. W ten sposób w 1867 roku firma rozpoczęła wytwarzanie własnych maszyn.

Po sieczkarniach i importowanych młocarniach, kolejnym krokiem było zapewnienie maszynom wydajniejszego napędu niż kierat. W 1878 roku do oferty dołączyła maszyna parowa o mocy około 2,5 KM. Wkrótce import młocarni zaczął spadać na rzecz maszyn własnej produkcji, a maszyna parowa zdobywała liczne nagrody na wystawach techniki. W latach 80. XIX wieku Lanz był już największym producentem maszyn rolniczych w Europie. Maszyny parowe wraz z młocarniami, często sprzedawane w zestawie, okazały się hitem rynkowym. Na Wystawie Światowej w Paryżu w 1900 roku Lanz sprzedał blisko 130 tysięcy młocarni.

Wizja Karla Lanza i narodziny Ackerbulldoga

1 lutego 1905 roku, w wieku 67 lat, zmarł Heinrich Lanz. Firma zatrudniała wówczas około 3 tysiące pracowników. Stery przejął Karl Lanz, który postawił sobie za cel jak najszybsze zrealizowanie marzenia ojca o ciągnikach parowych, mających ułatwić transport i prace polowe. Zasadniczym kierunkiem produkcji Heinrich Lanz AG były wówczas jednak klasyczne maszyny parowe, napędzające zakłady przemysłowe. Dzięki fascynacji lotnictwem, w 1910 roku Karl Lanz nawiązał kontakt z Johannem Schütte, profesorem Technische Hochschule Danzig i konstruktorem sterowców, co w efekcie w 1911 roku zaowocowało nowymi projektami.

18 sierpnia 1921 roku, w wieku zaledwie 48 lat, zmarł Karl Lanz. Jego marzeniem było zastąpienie maszyn parowych silnikami spalinowymi i rozpoczęcie produkcji ciągników rolniczych. Zespół pod przewodnictwem inżyniera Fritza Hubera pracował nad silnikiem zasilanym naftą już od 1918 roku. Tuż po śmierci Karla Lanza, jego wizja ciągnika rolniczego została wcielona w życie. Pod koniec 1921 roku z fabryki w Mannheim wyjechał Ackerbulldog - pierwszy ciągnik w historii Heinrich Lanz AG, napędzany jednocylindrową jednostką o mocy 12 KM. Firma, zarządzana przez Ernsta Röchlinga, nie poprzestała na tym. Już w 1923 roku na rynek wprowadzono rewolucyjnego jak na tamte czasy Ackerbulldoga HP, przegubowy ciągnik wyposażony seryjnie w napęd na cztery koła. Ambitne plany firmy Heinrich Lanz AG, dążącej do produkcji ciągników wyprzedzających konkurencję o dekady, musiały jednak zderzyć się z rzeczywistością hiperinflacji i wielkiego kryzysu gospodarczego.

Seria Lanz Bulldog: ewolucja i kluczowe modele

Początki masowej produkcji: HR2, HR3 i HR5

W drugiej połowie lat 20. XX wieku marka Lanz osiągnęła masowy sukces w produkcji ciągników. Początek serii dał model HR2, którego produkcja rozpoczęła się w 1926 roku. Charakteryzował się on potężnym, jednocylindrowym silnikiem o pojemności aż 10,3 l, generującym moc 28 KM przy 500 obr./min i 4-biegową skrzynią biegów, co ciekawe, bez biegu wstecznego (jazda do tyłu była możliwa po wprowadzeniu silnika w „lewe” obroty). Model HR3, projektowany w 1928 roku, oraz HR2 zostały zastąpione w 1929 roku nowym ciągnikiem HR5. Posiadał on ten sam silnik, ale po dopracowaniu osiągający nieco większą moc 30 KM, nową 3-biegową przekładnię z biegiem wstecznym i nowy układ chłodzenia, zaczerpnięty z modelu HR4. Podobnie jak poprzednik, występował też w trzech wersjach układu jezdnego: Acker na kołach metalowych, Verkehrs z lanym ogumieniem i Raupen z układem półgąsienicowym. Był to kolejny sukces marki, gdyż do 1936 roku z fabryki wyjechało aż 11,5 tysiąca egzemplarzy.

HR6 i wprowadzenie serii D

Również w 1929 roku powstał model HR6. Bazował on na tych samych rozwiązaniach co mniejszy HR5, ale maksymalna prędkość obrotowa silnika została zwiększona do 630 obr./min., dzięki czemu udało się osiągnąć moc 38 KM. Co ciekawe, w modelu tym istniała wersja przystosowana do zasilania olejem smołowym.

Cała seria D została zaprezentowana w 1935 roku, jednak początkowo równolegle stosowano nazewnictwo HR. Ostatecznie oznaczenie HR stało się nazwą serii, a czterocyfrowe oznaczenie rozpoczęte literą D oznaczało konkretny model. Pod nazwą HR7 kryły się ciągniki z silnikiem o pojemności 10,3 l, kręcącym się do 540 obr./min. i generującym moc 35 KM. Model HR8 z początku obejmował wyłącznie modele D95xx, w których silnik znany z HR7 kręcił się do 630 obr./min., co pozwalało uzyskać moc 45 KM, a od 1938 roku poszerzono jego warianty. Wśród ciągników D95xx wyróżniano modele analogiczne jak w mniejszej serii HR7, a więc bazowy D9500 (typowo rolniczy), ale na kołach pneumatycznych D9506, D9511 na ogumieniu lanym oraz „Express-Bulldogi” D9531 i D9539 - odpowiednio z kabiną i bez.

Wersje transportowe o dużej mocy (55 KM z silnika kręcącego się do 750 obr./min.) zostały zakwalifikowane do osobnej serii HR9, produkowanej od 1937 roku. Osiągały prędkość maksymalną 33 km/h, miały 200-litrowy zbiornik paliwa, tapicerowaną kanapę oraz standardowo oświetlenie, pneumatyczne ogumienie i błotniki.

Lanz Bulldog w czasie II wojny światowej i po niej

Rok 1939 i wybuch II wojny światowej przyniosły znaczące zmiany w niemieckim przemyśle. Powstała uproszczona seria HN, która różniła się od HR przede wszystkim cięciem kosztów. W 1942 roku w nazistowskich Niemczech zaczęło brakować paliw płynnych dla zastosowań cywilnych. Wówczas marka Lanz wprowadziła do produkcji serię ciągników zasilanych gazem drzewnym (holzgas). Wyposażone były one w generator, montowany z przodu w wersjach rolniczych i z tyłu w ciągnikach transportowych, w którym dokładane jak do pieca szczapy drewna ulegały zgazowaniu i ten gaz zasilał silnik.

Po II wojnie światowej firma Heinrich Lanz AG była już tylko cieniem dawnej świetności. Co ciekawe, choć nazwisko założyciela wciąż znajdowało się w nazwie, rodzina Lanz sprzedała swoje akcje już na początku lat 30., głównie na rzecz Süddeutsche Banku. Ten z kolei sprzedał akcje grupie Röchling - właścicielowi hut stali i pionierowi tworzyw sztucznych, która już wcześniej miała część udziałów w firmie. W wyniku ciężkich walk w Mannheim zniszczeniu uległo aż 90 procent fabryki ciągników. Początkowo firma zajmowała się serwisem i składaniem pojedynczych ciągników z pozostałych w magazynach części. Od 1946 roku podejmowano próby rozwoju, jednak nie były one w stanie poprawić losów marki. W 1951 roku i w 1953 roku, prezentując samojezdny kombajn MD240S z 6-cylindrowym silnikiem Opla i zespołem żniwnym o szerokości 2,4 m.

W 1956 roku amerykański John Deere zakupił 51% udziałów w Heinrich Lanz AG za 21,114 mln niemieckich marek, upatrując w tym sposobu na wejście na rynek europejski. W 1958 roku barwy ciągników zmieniono z czerwono-niebieskich na zielono-żółte, a na maskach widniały napisy John Deere - Lanz. Od 1960 roku pod taką „przejściową” marką produkowano w Mannheim ciągniki John Deere serii 300 i 500.

Technologia i innowacje silnika Bulldog

W 1921 roku inżynier Fritz Huber z zakładów Lanz AG w Mannheim zbudował niezwykle prosty silnik stacjonarny dla celów rolniczych, nazwany „Bulldog”. Okazał się to idealną konstrukcją na tamte czasy. Wybór padł na silnik z gruszą żarową, jako najtańszy i niezwykle prosty w budowie. Silnik taki nie posiadał układu zaworów i należał do grupy silników wtryskowych o niewielkim stopniu sprężania rzędu 4,75 (dla porównania, Diesle z lat pięćdziesiątych osiągały wartość 12-20). Tłok pracował „na leżąco”. Podczas jego ruchu w kierunku gruszy żarowej, przez samoczynny zawór płytkowy (membranowy) do skrzyni korbowej zasysane było powietrze. W czasie powrotu tłoka powietrze w skrzyni korbowej było wstępnie sprężane do około 1,2 kG/cm², po czym po odsłonięciu kanału przelotowego dostawało się do cylindra, wypychając pozostałe spaliny. W górnym punkcie położenia tłoka następował wtrysk paliwa do rozgrzanej do czerwoności gruszy żarowej, stanowiącej dolną część głowicy silnika. Paliwo, opadając na rozżarzoną powierzchnię gruszy żarowej, szybko odparowywało i wraz z powietrzem tworzyło mieszankę paliwowo-powietrzną. Powstające wysokie ciśnienie sprężania gazów było na tyle wysokie, że wzrastała ich temperatura i następowało ich zapalenie się. Warunkiem dobrego zapłonu była wysoka temperatura gruszy żarowej. Przed uruchomieniem silnika należało zagrzać głowicę żarową za pomocą lampy benzynowej, nazywanej „lutlampą”, będącą rodzajem palnika na spirytus lub benzynę. Głowicę podgrzewano, aż do momentu, gdy osiągnie kolor ciemnoczerwony, a następnie należało dokonać uruchomienia za pomocą energicznego ruchu kołem zamachowym.

Mogło zdarzyć się odbicie obrotów wału korbowego w niewłaściwą stronę, ponieważ jednak silnik z gruszą żarową był silnikiem tzw. symetrycznym, czyli mógł pracować zarówno na obrotach w lewo, jak i w prawo. Taka praca dla silnika „Bulldog” była możliwa bez obawy o jego zatarcie lub uszkodzenie, gdyż pompka olejowa niezawodnie dostarczała olej do łożysk niezależnie od kierunku ruchu wału korbowego. Bulldog został pomyślany nie tylko jako typowy silnik stacjonarny, który można było jedynie holować do miejsca pracy (np. do napędu młocarni), ale przede wszystkim jako samobieżna maszyna ze sprzęgłem i jednym biegiem, stanowiąca tym samym prosty traktor. Bulldog HL, tak nazwany został ten pierwszy ciągnik Lanza, osiągał moc 12 KM przy niewielkich obrotach rzędu 420 na minutę. Co najważniejsze, mógł być zasilany każdym rodzajem paliwa: spirytusem, gazoliną, surową ropą naftową, olejem napędowym, mazutem itp., co było zaletą bardzo ważną, gdyż dotychczas żaden silnik nie posiadał takich możliwości. W utrzymaniu równomierności pracy służyło sporych rozmiarów koło zamachowe, będące jednocześnie kołem ręcznego rozruchu silnika. Po drugiej stronie wału korbowego znajdowało się koło pasowe. Ciągnik zaopatrzono w proste ręczne hamulce postojowe zaciskające się na obręczy koła drewnianymi klockami. Początkowo rura wydechowa była skierowana w dół ciągnika i przechodziła przez kadłub, stanowiący jednocześnie część nośną i zbiornik wodny. Jednak to rozwiązanie mogło powodować zbytnie przegrzewanie się wody służącej jednocześnie do chłodzenia silnika, dlatego zdecydowano się na zastosowanie charakterystycznego kielichowatego komina. Jego kształt też nie był przypadkowy. Odpowiedni kąt nachylenia kielicha, średnica na wlocie i wylocie, zostały tak obliczone, żeby odpowiednio wytłumić prędkość gazów, ale bez zbytniego osłabienia mocy silnika. Wytwarzano jednocześnie kilka wersji Bulldoga HL 12, różniących się kołami. Podstawowy model poruszał się na kołach żeliwnych, natomiast można było spotkać ten traktor również na pełnych kołach z lanymi gumowymi obręczami, służący do poruszania się na drogach utwardzonych. Bliźniaczo dostępna była też 15-konna wersja tego ciągnika ze zwiększonymi obrotami silnika do 500 na minutę. Lanza 12 w latach dwudziestych można było spotkać wszędzie, nie tylko w rolnictwie, służył on jako silnik do napędu generatorów prądu, łodzi i małych statków oraz pomp w kopalniach. W latach 1921-1927 wyprodukowano łącznie ponad 18 tys. wszystkich odmian modelu HL. Na bazie tego traktora w 1923 roku inżynier Huber zbudował rewolucyjną konstrukcję ciągnika przegubowego (tzw. łamanego) z napędem na cztery koła. Ciągnik ten oznaczono Bulldog HP Allrad. Przednie koła przenosiły 2/3 ciężaru ciągnika i były większe od tylnych. Pojazd posiadał stalowe koła. Miały one szerokie, płaskie obręcze. Na dwóch tylnych położona była koncentrycznie dodatkowa stalowa osłona i zamontowane zygzakiem płytki stalowe. Na twardym podłożu traktor toczył się na zewnętrznym pierścieniu stalowym, na roli zaś ukośne płytki, działające jak obracające się łopatki, uniemożliwiały poślizg.

Lanz Bulldog D9531 - szczegółowe dane techniczne

Model Lanz Bulldog D9531 jest jednym z przedstawicieli legendarnej serii ciągników Lanz. Poniżej przedstawiono jego szczegółowe dane techniczne, obejmujące lata produkcji od 1935 do 1955.

Informacje ogólne o modelu Lanz Bulldog D9531

Osiągi Lanz Bulldog D9531

Silnik w Lanz Bulldog D9531

Turbosprężarka w Lanz Bulldog D9531

Elektryka w Lanz Bulldog D9531

Układ hamulcowy w Lanz Bulldog D9531

Wymiary ciągnika Lanz Bulldog D9531

Układ napędowy w Lanz Bulldog D9531

Przekładnia i skrzynia biegów Lanz Bulldog D9531

Wyposażenie Lanz Bulldog D9531

Lanz Bulldog na świecie: produkcja licencyjna i kopie

Ciągniki Lanz Bulldog były produkowane nie tylko w Niemczech, ale również w wielu innych krajach, często na licencji lub w formie niemal dokładnych kopii.

Hiszpania i Francja

• W Hiszpanii ciągniki Lanz Bulldog były produkowane przez firmę Lanz Iberica SA w Getafe pod Madrytem.
• We Francji, w firmie Société Nationale de Constructions Aéronautiques du Centre (SNCAC) w Colombes, od około 1939 roku produkowano na licencji wersje „Le Percheron” z silnikiem o mocy 25 KM.

Australia i Argentyna

• W Australii, w firmie Kelly & Lewis Springvale, Wiktoria, od 1948 roku produkowano KL Bulldog w oparciu o model N Bulldog z silnikiem o mocy 35 KM.
• W Argentynie, w firmie Industrias Aeronáuticas y Mecánicas del Estado, od 1951 roku produkowano kopie Lanz Bulldog z silnikiem o mocy 55 KM. Ciągnik ten został nazwany „El Pampa” i posiadał znaczek IAME. Od 1955 roku był produkowany przez Dirección Nacional de Fabricaciones e Investigaciones Aeronáuticas, a znaczek został zmieniony na DINFIA.

Polska: Ursus C-45 - symbol mechanizacji

W Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie, od 1947 roku, produkowano ciągniki Ursus C-45 o konstrukcji skopiowanej z Lanz Bulldog z silnikiem o mocy 45 KM. W 1957 roku model Ursus C-45 został zastąpiony przez C-451. Ursus C-45 zapisał się w pamięci kilku pokoleń rolników jako symbol początków mechanizacji polskiej wsi. Był potocznie nazywany „pukawą”, „saganem” czy „buldogiem”, co nawiązywało do jego niemieckiego pierwowzoru.

Decyzję o rozpoczęciu produkcji ciągników rolniczych w Polsce podjęto na początku 1946 roku. Ze względu na konieczność szybkiego wdrożenia tego typu pojazdu, zdecydowano o skopiowaniu konstrukcji niemieckiego ciągnika Lanz-Bulldog D9506, którego wiele egzemplarzy pozostało w granicach Polski po II wojnie światowej. Jego zaletami była stosunkowo duża moc przy prostej budowie i obsłudze. Prace nad dokumentacją techniczną prowadzone były pod kierunkiem inżyniera Edwarda Habicha i ukończone zostały w lipcu 1946 roku. Na przełomie lutego i marca 1947 roku rozpoczęto prace nad prototypem ciągnika pod oznaczeniem LB-45, który zaprezentowano publicznie 1 maja 1947 roku podczas pochodu pierwszomajowego w Warszawie. Produkcję seryjną ciągników, już pod oznaczeniem C-45, uruchomiono we wrześniu 1947 roku. Do końca tego roku zbudowano 130 sztuk, zaś w I kwartale 1948 r. - 227, a w kwietniu 1948 r. - 103 egzemplarze. Na początku lat 50. produkowano po kilka tysięcy egzemplarzy rocznie. Do napędu Ursusa C-45 zastosowano 1-cylindrowy, dwusuwowy silnik średnioprężny typu C-45 o pojemności skokowej 10300 cm³ i mocy maksymalnej 33 kW (45 KM), zblokowany z 3-biegową skrzynią biegów. Cylinder umieszczony był poziomo. Uruchamianie silnika odbywało się przez podgrzewanie znajdującej się z przodu gruszki żarowej ręczną lampą lutowniczą. Po podgrzaniu należało wyjąć koło kierownicy wraz z kolumną i wsunąć w jedno z bocznych kół zamachowych. Następnie, przez pokręcenie za koło kierownicy, można było uruchomić silnik. Ciągnik ten produkowany był początkowo tylko na kołach stalowych, później na ogumionych. W trakcie produkcji poddawano go stopniowej modernizacji. Ciągnik C-45 o numerze seryjnym 00001 został w lipcu 1947 r. przekazany do PGR w Pyrzycach.

Lanz Bulldog współcześnie: kolekcjonerstwo i repliki

Tradycja Lanz Bulldogów ciągle żyje. Twórcy tych traktorów, z Fritzem Huberem na czele, zapewne nie przypuszczali, że ich pojazdy będą w produkcji sto lat po premierze. Stare ciągniki mają swój niezaprzeczalny urok, a dziś ich właściciele niemal obsesyjnie starają się doprowadzić swoje cacuszka do stanu fabrycznego. Niedawno minęło 100 lat, od kiedy w 1921 roku pierwszy Bulldog zjechał z taśmy niemieckiej fabryki Lanz w Mannheim. Przez 40 lat produkcji powstało ich prawie ćwierć miliona, a do tej ilości trzeba dodać jeszcze produkowane w wielu krajach mniej lub bardziej licencyjne ciągniki. Z tej ogromnej ilości wszelkich typów i maści Lanz Bulldogów do naszych czasów przetrwało sporo egzemplarzy. Niemal każdy z nich jest dziś zachowany w stanie zbliżonym do oryginalnego, ponieważ to znacząco podwyższa ich, i tak już niemałą, wartość rynkową. Fani techniki rolniczej z pewnością podziwiają ciągnik Lanz Bulldog nie tylko wizualnie, ale również za charakterystyczny dźwięk pracy jego silnika. Te silne emocje dźwiękowe wytwarzane są przez jeden wielki jak wiadro tłok pracujący w charakterystyczny sposób. Tłumik, choć ogromny, pełni funkcje raczej wizualne niż użyteczne, głównie łapiąc iskry wydostające się z ponad 10-litrowego silnika, pracującego na niemal każdym paliwie.

Repliki ciągników Lanz, takie jak wierne kopie Lanzów HL 12PS, HM „Mops” 8PS i HP „Knicklenker”, są nadal budowane. Oprócz tego, wytwarzane są części zamienne do tych traktorów, aby umożliwić renowację często niekompletnych oryginalnych maszyn. Lanz HM „Mops” 8PS był zmniejszoną o 1/3 i lżejszą o połowę kopią „dwunastki”. Lanz HP „Knicklenker” 12PS lub 15PS to najbardziej interesujący technicznie przedstawiciel wczesnych Bulldogów - posiada podwozie z napędem na wszystkie koła i sterowaniem przegubowym, choć na swoje czasy był zbyt skomplikowany.

tags: #ciagnik #lanz #bulldog