Organizując transport krajowy, firma przewozowa, oprócz wyznaczenia trasy, musi wybrać pojazd, który będzie najbardziej optymalny dla przewożonego ładunku. Kluczowe jest przestrzeganie dopuszczalnych wymiarów i mas samochodów ciężarowych, co jest istotne z punktu widzenia prawa drogowego.
W Polsce na drogach publicznych samochody ciężarowe, aby mogły poruszać się po nich, powinny spełniać normy określone przez przepisy - w tym przypadku przez ustawę o ruchu drogowym. Kwestia wymiarów ciężarówek jest dosyć precyzyjnie określona w rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z dnia 31 grudnia 2002 r., a także w zmienionym rozporządzeniu ministra infrastruktury i budownictwa z 6 maja 2016 r. (opublikowanym w Dzienniku Ustaw z 15 czerwca ub.r. pod pozycją 858), które zmieniło wcześniejsze rozporządzenie w sprawie warunków technicznych pojazdów oraz zakresu ich niezbędnego wyposażenia. Na terenie Unii Europejskiej od 1996 roku wymiary samochodów ciężarowych opisuje Dyrektywa 96/53, jednak każdy z krajów członkowskich może ustalić własne normy dla transportu drogowego, dopuszczające pojazdy większe i cięższe. Znając dopuszczalne wymiary i masę samochodu ciężarowego, można uniknąć przekroczenia tych wielkości, co ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa i legalności transportu.
Definicje kluczowych pojęć
Pamiętajmy, że podając dopuszczalne wymiary samochodu ciężarowego, zawsze warto sprecyzować, czy mowa o pojedynczym pojeździe, czy o zespole pojazdów.
- Zespół pojazdów: Zgodnie z art. 2 pkt 49 Ustawy Prawo o ruchu drogowym, zespół pojazdów tworzą pojazdy złączone ze sobą w celu poruszania się po drodze jako całość, ale nie dotyczy to pojazdów złączonych w celu holowania. Przykładem zespołu pojazdów będzie konfiguracja pojazd silnikowy + przyczepa.
- Pojazd członowy: Według art. 2 pkt 35 kodeksu drogowego, pojazdy członowe to zespoły pojazdów składające się z pojazdu silnikowego złączonego z naczepą.
Jaka jest różnica między przyczepą a naczepą? Ta wynika z rozróżnienia: przyczepa to pojazd bez silnika, przystosowany do łączenia go z innym pojazdem, natomiast naczepa to rodzaj przyczepy, której część spoczywa na pojeździe silnikowym i obciąża ten pojazd. Ciągnik siodłowy wraz z podpiętą naczepą tworzy standardowy zespół o łącznej długości do 16,5 metra. Naczepa to część przeznaczona do przewożenia ładunku. Proces podłączania naczepy do ciągnika odbywa się za pomocą siodła. Ciągnik zapewnia napęd oraz precyzję sterowania, podczas gdy konstrukcja naczepy jest zoptymalizowana pod kątem ładowności oraz rodzaju przewożonych towarów.
Dopuszczalne wymiary pojazdów ciężarowych w Polsce i UE
Długość pojazdów
W paragrafie 2 ustęp 1 rozporządzenia z 6 maja 2016 r. określono dopuszczalną długość różnego typu pojazdów:
- Pojazd samochodowy, ciągnik rolniczy, pojazd wolnobieżny i przyczepa: długość nie może przekraczać 12 metrów.
- Zespół pojazdów (pojazd samochodowy i naczepa): dopuszczalna długość zestawu nie może przekraczać 16,5 metra w Polsce i krajach UE. Standardowa ciężarówka z naczepą mierzy razem około 16,5 metra. Sama naczepa to przeważnie 13,6 metra długości.
- Zespół dwóch pojazdów: długość nie może przekraczać 18,75 metra.
- Zespół trzech pojazdów: długość nie może przekraczać 22 metrów.
W Polsce na drogach publicznych poruszanie się dłuższych zespołów pojazdów niż 22 m wymaga każdorazowo odpowiedniego zezwolenia. W przedstawionych wymiarach nie muszą się mieścić: bagażnik zamocowany do tylnej ściany autobusu oraz winda załadowcza lub inne tego typu urządzenie (np. wózek załadowczy podwieszony przy podwoziu) z tyłu ciężarówki lub naczepy/przyczepy, które mogą powodować przekroczenie maksymalnej długości do 30 cm. W przepisach unijnych, wymienionych w omawianym rozporządzeniu, można znaleźć odesłanie do wykazu urządzeń i elementów wyposażenia, które nie muszą być uwzględniane przy określaniu wymiarów zewnętrznych pojazdów. Uważna lektura tego dokumentu rozwiewa wątpliwości dotyczące np. dopuszczalnej długości autotransporterów (zabudowane podwozie ciężarówki z przyczepą - przystosowane do przewozu samochodów).
Szerokość pojazdów
Przepis zawarty w § 2 ust. 2 stanowi, że szerokość pojazdu nie może przekraczać 2,55 metra. Przy jej obliczaniu nie są brane pod uwagę: lusterka zewnętrzne, światła umieszczone na bokach pojazdu (obrysowe) oraz elementy elastyczne wykonane z gumy lub tworzyw sztucznych.
Wyjątek stanowią izotermy, czyli ciężarówki-chłodnie, gdzie grubość ścian bocznych przypada na każdą po minimum 45 mm. W takiej sytuacji limit szerokości wydłuża się nam do 2,60 metra. Nowością jest natomiast klimatyzowany kontener lub wymienne nadwozie - każde z nich może zwiększyć szerokość pojazdu do 2,60 m, jeśli jego ściany są o grubości co najmniej 45 mm każda. Pojazdy te służą do transportu towarów, które muszą zachować określoną temperaturę, dlatego mają dodatkową warstwę izolacyjną i wzmocnioną konstrukcję. Szerokość wraz z ładunkiem nie może przekraczać 3 m, przy czym z każdej ze stron ładunek może wystawać do 23 cm.
Wysokość pojazdów
W ustawie o ruchu drogowym znajdziemy też zapis o maksymalnej wysokości pojazdów ciężarowych - wymiary ciężarówek to 4 metry. Dopuszczalna wysokość samochodu ciężarowego dotyczy to maksymalnej wysokości naczepy, w tym tzw. firanki/plandeki, chłodni czy wywrotki.
Dopuszczalna Masa Całkowita (DMC) i naciski na osie
Rzeczywista a dopuszczalna masa całkowita
W kontekście obowiązujących przepisów i wartości maksymalnej wagi pojazdów ciężarowych słyszy się nieraz dwa określenia: rzeczywista masa całkowita i dopuszczalna masa całkowita pojazdu (DMC). Nie są to terminy wymienne.
- Dopuszczalna masa całkowita pojazdu (DMC) odnosi się do maksymalnej wagi, jaką może osiągnąć dany pojazd, by poruszać się legalnie.
- Rzeczywista masa całkowita ukazuje realną wartość tej miary i zdarza się, że jest ona przekroczona.
DMC - maksymalny ciężar samochodu ciężarowego - została określona w przepisach. Dopuszczalna masa całkowita zespołu pojazdów obejmuje wszystko: nie tylko masę własną pojazdu, ale też kierowcy i ewentualnych pasażerów, paliwo, oleje i płyny eksploatacyjne, aż wreszcie ładunek. Wszystko to należy wziąć pod uwagę przy obliczaniu DMC ciężarówki. Dopuszczalną ładowność samochodów ciężarowych w Polsce obliczamy, odejmując masę własną pojazdu od dopuszczalnej wagi samochodu ciężarowego. Nie ma zatem określonej ustawą maksymalnej ładowności naczepy, tira itd.
W przypadku pojazdu popularnie nazywanego tirem (ciągnik siodłowy + naczepa) dopuszczalna masa całkowita zestawu wynosi 40 ton - taka sama wartość obowiązuje w Polsce i na terenie całej UE, natomiast ładowność oblicza się zwykle na ok. 22-26 ton.
Limity DMC dla różnych konfiguracji pojazdów
Paragraf 3 ust. 1 określa dopuszczalną masę całkowitą pojazdów:
- Najpopularniejszy na europejskich drogach zestaw transportowy składający się z 2-osiowego ciągnika siodłowego i 3-osiowej naczepy ma DMC określoną na maksymalnym poziomie 40 ton.
- Zespół pojazdów mający łącznie 3 osie: 28 ton.
- Zespół pojazdów, którego części składowe po zsumowaniu mają minimum pięć osi, gdzie pojazdem ciągnącym jest pojazd samochodowy: 40 ton.
- Zespół pojazdów z czterema osiami (pojazd samochodowy o dwóch osiach i przyczepa również z dwiema osiami): 36 ton.
- Zespół czteroosiowy z pojazdem o trzech osiach i przyczepą o jednej osi: 35-36 ton.
- Przyczepa jednoosiowa: 10 ton.
- Przyczepa 2-osiowa: 18 ton.
- Przyczepa o liczbie osi większej niż dwie (z wyjątkiem naczepy): 24 tony.
- Zestaw składający się z 2-osiowego pojazdu samochodowego i 2-osiowej przyczepy: 36 ton.
- Zestaw składający się z 3-osiowego pojazdu samochodowego i jednoosiowej przyczepy: 35-36 ton.
- Pojazd członowy z 2-osiowym ciągnikiem siodłowym i 2-osiową naczepą (odległość pomiędzy osiami naczepy nie więcej niż 1,8 m): 36 ton.
- Pojazd członowy z 2-osiowym ciągnikiem siodłowym i 2-osiową naczepą (odległość pomiędzy osiami naczepy przekracza 1,8 m): 36-38 ton.
- Pojazd członowy składający się z 3-osiowego ciągnika siodłowego i jednoosiowej naczepy: 35-36 ton.
- Pojazd samochodowy o dwóch osiach: 18 ton.
- Pojazd samochodowy 3-osiowy: 25-26 ton.
- Pojazd samochodowy o liczbie osi większej niż trzy: 32 tony.
- Autobus przegubowy o trzech osiach: 28 ton.
- Dwuosiowy ciągnik rolniczy: 18 ton.
- Ciągnik rolniczy o trzech i więcej osiach: 24 tony.
Naciski na osie
DMC zestawu pojazdów oraz wymiary zewnętrzne to jeszcze nie wszystko. Trzeba też spełniać limity nacisków na osie - powstały one po to, aby chronić nawierzchnie dróg przed uszkodzeniami. Choć pewnym standardem w Unii Europejskiej jest maksymalny nacisk 11,5 t dla jednej osi, to w Polsce nie wszystkie drogi dostosowane są do takich obciążeń.
Maksymalne naciski na oś napędową w Polsce to:
- 11,5 t na autostradach, drogach szybkiego ruchu oraz większości dróg krajowych.
- 10 t na niektórych drogach krajowych lub ich odcinkach oraz znacznej części dróg wojewódzkich.
- 8 t na pozostałych drogach wojewódzkich oraz drogach lokalnych.
Transport intermodalny - szczególne regulacje
Wprowadzono odstępstwa od ogólnych reguł dotyczących DMC, które dotyczą pojazdów członowych mających łącznie 5 lub 6 osi, uczestniczących w operacjach transportu intermodalnego. Zgodnie z definicją zawartą w znowelizowanym rozporządzeniu, intermodalność oznacza transport kombinowany w rozumieniu polskich przepisów prawa, a więc wykorzystujący więcej niż jedną gałąź transportu, przy czym podczas jej zamiany nie dochodzi do przeładunku towaru. Regułą jest wykorzystanie na całej trasie przewozu tylko jednej jednostki ładunkowej, np. kontenera, nadwozia wymiennego lub naczepy specjalnej konstrukcji.
Polska ustawa o transporcie drogowym zdefiniowała transport kombinowany jako przewóz rzeczy, podczas którego samochód ciężarowy, naczepa z ciągnikiem siodłowym, lub bez niego, kontener lub wymienne nadwozie, korzysta z drogi w początkowym lub końcowym odcinku, a na innym odcinku z usługi kolei, żeglugi śródlądowej lub transportu morskiego. Przewidziano jednak wyjątek - odcinek pokonany przez zestaw ciężarowy może być wydłużony do najbliższego terminala transportowego umożliwiającego obsługę pojazdu. Oznacza to w praktyce, że przewoźnik wysyłający ciągnik z naczepą, np. do terminala kontenerowego w Gdyni, może rozpocząć transport na południu czy w centrum kraju i jadąc prosto do celu nie ma prawa zostać ukarany przez ITD podczas kontroli.
Co ważne, w operacjach transportu intermodalnego, ciągnik z naczepą przewożący co najmniej jeden załadowany lub pusty kontener (ew. nadwozie wymienne) o maksymalnej długości całkowitej do 45 stóp (13,72 m) może mieć całkowitą długość przekroczoną maksymalnie o 15 cm. Oznacza to, że zespół pojazdów (ciągnik plus naczepa) może mierzyć 16,65 metra długości (standardowe 16,5m + 0,15m).
Podobnie w przypadku klasycznego 2-osiowego ciągnika spiętego ze specjalną 3-osiową naczepą, przystosowaną technicznie do transportu intermodalnego, co oznacza możliwość jej załadunku i zamocowania na platformie wagonu kolejowego lub pokładzie promu, tak skonfigurowany zestaw może mieć DMC 42 tony. Dotyczy to jednak tylko sytuacji, gdy zestaw uczestniczy w operacji transportu intermodalnego, a nie np. wraca pusty do bazy eksploatacyjnej firmy. Uwzględniono też sytuację, że tego typu transport wykonuje ciągnik 3-osiowy, który holuje naczepę o dwóch lub trzech osiach, a na niej jeden (lub więcej) kontener lub nadwozie wymienne - DMC wynosi w tym przypadku 44 tony.
Naczepa, która jeździ koleją - transport intermodalny
Aerodynamiczne ciągniki - dłuższe kabiny i osie skrętne
Unijne rozporządzenie z 2020 roku zakłada, że bardziej aerodynamiczny ciągnik może przekroczyć dopuszczalne wymiary, pod warunkiem, że cały zestaw zmieści się w 12,5 metra promienia zawracania. Europejska organizacja producentów samochodów ACEA (zrzeszająca między innymi całą „wielką siódemkę”) dokładnie przeanalizowała tę zasadę pod kątem ciągników siodłowych typu 4×2 i w ten sposób wyliczono, że o około 90 centymetrów można wydłużyć ciągnik siodłowy typu 4×2, by zmieścił się on w założonej normie zwrotności.
W ostatnim czasie, za sprawą premiery takich pojazdów jak DAF XG oraz Volvo FH Aero, sporo mówiło się o możliwości wydłużenia kabin ciężarówek o około 90 centymetrów, pod warunkiem uzyskania korzyści aerodynamicznych. Jak się jednak okazuje, te 90 centymetrów to duże uproszczenie. Przykładowo, Iveco S-eWay FCEV ma zbiorniki wodoru umieszczone za kabiną, jest przez to o półtora metra dłuższe od zwykłego ciągnika, w połączeniu z konwencjonalną naczepą tworzy zestaw o długości aż 18,05 metra, a mimo to już dzisiaj mogłoby legalnie ciągnąć takie naczepy po europejskich drogach.
Jest to możliwe dzięki zastosowaniu skrętnej osi wleczonej, która potrafi znacznie zawęzić promień zawracania. Dzięki temu pojazd o układzie 6×2 zmieści się na ciaśniejszym okręgu niż pojazd o układzie 4×2, nawet jeśli zastosowanie trzeciej osi będzie wymagało dłuższej ramy. Projektanci Iveco S-eWay FCEV skorzystali z tej zasady, przygotowując swój ciągnik do powszechnego ruchu z pełnowymiarowymi naczepami - pojazd ten otrzymał zaokrąglony, wydłużony przód, kwalifikujący go jako bardziej aerodynamiczny, i jest oferowany wyłącznie w wersji 6×2 ze skrętną osią wleczoną.
W praktyce oznacza to, że europejskie ciągniki mogłyby naprawdę mocno zyskać na długości, gdyby tylko powszechnie przejść z układu osi 4×2 na 6×2. Jeśli natomiast zastosowano by przy tym silniki na olej napędowy lub na gaz ziemny, niewymagające dodatkowych zbiorników w wieży za kabiną, ponad metrowe przedłużenie mogłoby przypadać na część sypialną, zapewniając znacznie większy komfort wypoczynku. Możliwe byłyby przy tym kabiny o po prostu amerykańskich wymiarach. Kluczem do skorzystania z nowych przepisów jest uzyskanie korzyści aerodynamicznych i potwierdzenie ich stosowną, europejską homologacją.
Konsekwencje przekroczenia norm i bezpieczeństwo
Przekroczenie jakiegokolwiek parametru powoduje, że przejazd takiego pojazdu traktowany będzie jako nienormatywny. Może się zdarzyć, że ładunek przekracza wyżej podane wymiary i wówczas mamy do czynienia z przejazdem nienormatywnym, co wymaga uzyskania odpowiedniego zezwolenia. Jeśli przewoźnik chce poruszać się po polskich drogach publicznych zespołem pojazdów, który ma więcej niż 22 metry długości, to przy każdym takim przejeździe musi uzyskać odpowiednie zezwolenie.
Jazda poza granicami przepisów wiąże się z tworzeniem niebezpieczeństwa na drodze zarówno dla konkretnego transportu, jak i dla pozostałych uczestników ruchu drogowego. Zbyt ciężkie i niewymiarowe pojazdy blokują szybką reakcję kierowcy na nagłe zdarzenia, spowalniają ruchy kierownicy, wydłużają drogę hamowania itd. W takiej sytuacji nietrudno o spowodowanie wypadku czy kolizji. Każdy przewoźnik powinien zadbać, aby pojazd, także z dobraną naczepą, spełniał wymagane przez przepisy parametry, w przeciwnym razie będzie uznany za nienormatywny.
Dobór naczepy i jej typy
Organizując transport towarów należy pamiętać, że bardzo istotny jest dobór odpowiedniej naczepy. Przy wyborze optymalnego rozwiązania należy wziąć pod uwagę kilka czynników, przede wszystkim wymiary: długość, szerokość i wysokość oraz ładowność naczepy. Kluczowe są dopuszczalne wymiary i masa całkowita pojazdów ciężarowych. Naczepy typu mega zachowują długość podstawową, lecz wyposażone są w obniżoną podłogę i zwiększoną wysokość wewnętrzną (około 3 metry), przez co ich pojemność przekracza 100 m³.
Wymiary naczepy przekładają się nie tylko na możliwość przewozu konkretnej liczby palet (33-34 europalety przy standardowej długości), ale także na ładowność (ok. 22-26 ton) i pojemność (90-100 m³). Podsumowując - ciężarówka z naczepą mierzy zwykle do 16,5 metra długości, a kluczowym elementem zestawu jest naczepa o 13,6 metra długości oraz szerokości około 2,45-2,5 metra. Najpopularniejsze na drogach Polski i Europy są pojazdy z naczepami typu: Plandeka/Firanka, Mega, Chłodnia i Platforma.
Naczepa firanka, czyli naczepa kurtynowa
Naczepa firanka, czyli naczepa kurtynowa, to jedna z najbardziej uniwersalnych i zarazem najbardziej popularnych naczep. Konstrukcja naczepy firanki pozwala na ładowanie nie tylko z boku, ale również z tyłu albo od góry. Jest to możliwe dzięki przesuwanemu w obu kierunkach dachowi, co znacznie przyspiesza załadunek i rozładunek.
Przykładowe wymiary naczepy typu firanka
Oto podstawowe parametry wybranej losowo nowoczesnej naczepy jednego z polskich producentów (typ firanka):
- Długość zewnętrzna: 13 885 mm
- Długość wewnętrzna: 13 643 mm
- Szerokość zewnętrzna: 2 550 mm
- Szerokość wewnętrzna: 2 480 mm
- Wysokość zewnętrzna: 4 000 mm
- Wysokość wewnętrzna: 2 920 mm
- Masa własna: 6 790 kg ±4%
- Ładowność naczepy: 28 210 kg
- Dopuszczalna masa całkowita: 35 000 kg
- Sposób załadunku: z tyłu, boku lub od góry.
