Ursus C-45 był pierwszym powojennym modelem polskiego ciągnika. Ze względu na konieczność szybkiego uruchomienia produkcji ciągników, zdecydowano się na odwzorowanie niemieckiego ciągnika Lanz Bulldog HR 8 (D 9500) o mocy 45 KM, którego kilkanaście tysięcy sztuk pozostało po wojnie w Polsce. Dzisiaj to ciągnik kultowy, obiekt westchnień wielu kolekcjonerów.
Historia powstania Ursusa C-45 - „Sagan”
Początki w powojennej Polsce
Na początku 1946 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji w Polsce ciągników rolniczych. Intensywne prace nad zbudowaniem prototypu Ursusa C-45 rozpoczęto już w lipcu 1946 roku. Dzięki temu, w 1947 roku jeden z trzech prototypowych ciągników wziął udział w warszawskiej defiladzie pierwszomajowej, publicznie zaprezentowany jako LB-45. Prace nad dokumentacją techniczną prowadzone były pod kierunkiem inż. Edwarda Habicha i ukończone zostały w lipcu 1946 roku. Produkcję seryjną ciągników już pod oznaczeniem C-45 uruchomiono we wrześniu 1947 roku. Do końca tego roku zbudowano 130 sztuk, zaś w I kwartale 1948 roku - 227, a w kwietniu 1948 roku - 103 egzemplarze. W latach 1947-1954 wyprodukowano około 33 000 egzemplarzy tego modelu.
„Sagan” - nazwa i wersje
W rezultacie produkowano wersję na kołach stalowych - przeznaczoną do prac polowych, tzw. sagan na żelaznych kołach, oraz wersję do prac transportowych na kołach ogumionych, tzw. sagan na gumowych kołach. Ciągnik ten produkowany był początkowo tylko w wersji na kołach stalowych, później na ogumionych. W trakcie produkcji poddawany był stopniowej modernizacji.
Nielicencjonowana kopia Lanz Bulldoga
Ursus C-45 to nielicencjonowana kopia Lanz Bulldoga, którą skopiowano w pełnym majestacie prawa. Po zakończeniu II wojny światowej, na mocy porozumień alianckich, wszystkie niemieckie prawa i patenty techniczne straciły moc prawną. Był to rodzaj kary, ale pozwalał jednocześnie na pełne kopiowanie każdej niemieckiej technologii bez skutków prawnych. Szybkie uruchomienie produkcji w Ursusie było priorytetem dla ówczesnych władz. Warunek był jeden - nie wolno było stosować żadnych nowoczesnych poniemieckich technologii, priorytet w ich użyciu miał ZSRR. Pierwsze sztuki Ursusów C-45 (choć zwano je jeszcze LB-45 od Lanz Bulldog) były po prostu „ulepami”. Sklecono je w fabryce z pozostałych na polach poniemieckich ciągników. Wszystkie niemieckie znaki na oryginalnych niemieckich odlewach zostały zasłonięte tabliczkami z dumnie brzmiącym napisem „Ursus”.
Charakterystyka techniczna Ursusa C-45
Ciągnik Ursus C-45 jest ciągnikiem kołowym, przeznaczonym do ciężkich prac polowych i transportowych. Ma budowę bezramową, a jego waga wynosi 3680 kg. Do napędu zastosowano 2-suwowy, poziomy, chłodzony cieczą, 1-cylindrowy silnik średnioprężny typu C-45 o pojemności 10300 cm³, mocy 45 KM (33 kW) i maksymalnych obrotach 650/min. Z silnikiem współpracuje 8-stopniowa skrzynia biegów z przyśpieszaczem (6 biegów do przodu + 2 do tyłu). Napęd przekładniowy jest skierowany na tylne koła ciągnika. Skrzynia biegów pozwala osiągnąć maksymalną prędkość jazdy do 16,7 km/h w przód i 11,9 km/h w tył. Cylinder umieszczony był poziomo. Uruchamianie silnika odbywało się przez podgrzewanie znajdującej się z przodu gruszki żarowej ręczną lampą lutowniczą. Po podgrzaniu należało wyjąć koło kierownicy wraz z kolumną i wsunąć w jedno z bocznych kół zamachowych. Następnie, przez przekręcenie kierownicy, można było uruchomić silnik.
Historia Zakładów Mechanicznych „URSUS”
Początki powstania firmy sięgają roku 1893, kiedy to w Warszawie przy ul. Siennej 15 trzech inżynierów: Emil Schoenfeld, Kazimierz Matecki, Ludwik Rossman oraz czterech przedsiębiorców: Ludwik Fijałkowski, Stanisław Rostkowski, Aleksander Radzikowski i Karol Strassburger założyli „Towarzystwo Udziałowe Specjalnej Fabryki Armatur”. Zanim zaczęły produkować pierwsze ciągniki, wytwarzały armaturę, głównie dla przemysłu cukrowniczego, spożywczego i gorzelnianego. Od 1902 roku zaczęła się produkcja silników spalinowych o różnych mocach. Wtedy też pojawiła się nazwa URSUS w nazwie fabryki. W latach 20. XX wieku produkowała m.in. pierwsze w Polsce ciągniki.
W 1930 roku zakłady Ursusa zostały upaństwowione. W latach 30. XX wieku zajęły się produkcją samochodów, motocykli i tankietek przeznaczonych dla wojska. Po II wojnie światowej fabryka stała się głównym producentem polskich ciągników. Reforma rolna z 1944 roku „naprodukowała” setki tysięcy małych gospodarstw, które trzeba było mechanizować. Posiadanie Ursusa było marzeniem wielu gospodarzy, a w PRL-u była to duma i chluba polskiego przemysłu mechanicznego. Ursusy były eksportowane, a jego posiadanie w kraju stało się elementem statusu rolnika uprzemysłowionego.
Niestety fabryka nie wytrzymała tempa zmian nowego ładu gospodarczego lat 90. i w 2003 roku Zakłady Mechaniczne „URSUS” w Ursusie ogłosiły upadłość. W 2011 roku znak towarowy URSUS wykupiła spółka POL-MOT Warfama SA z Lublina. Marka URSUS żyje, ale głównie w sercach polskich rolników i coraz częściej pojawia się jako sentymentalny eksponat muzealny.
Modernizacja: Ursus C-451 - „Sagan na gumowych kołach”
W wyniku modernizacji starzejącego się modelu C-45 powstał ciągnik Ursus C-451, produkowany w latach 1954-1959 przez zakłady Ursus w Warszawie, a następnie w latach 1960-1965 przez Zakłady Mechaniczne w Gorzowie Wielkopolskim. Model ten, popularnie nazywany „saganem na gumowych kołach”, został wzbogacony o szereg zmian ułatwiających eksploatację pojazdu oraz podnoszących jego walory użytkowe. Wprowadzono:
- rozruch benzynowy,
- wtryskiwacz paliwa o zamkniętej budowie,
- wentylator o zwiększonej wydajności w układzie chłodzenia,
- wzmocniony wspornik osi przedniej,
- wał korbowy hartowany powierzchniowo,
- reflektor roboczy,
- podnośnik hydrauliczny umożliwiający pracę z narzędziami podwieszanymi.
Dodatkowo zastosowano błotniki tylne oraz brezentową kabinę kierowcy o metalowym stelażu i stałą szybę przednią. Wprowadzenie rozruchu benzynowego wymusiło zmiany w budowie zbiornika paliwa. Liczący 100 dm³ zbiornik paliwa został podzielony na dwie części przegrodą: część na benzynę o objętości 5 dm³, zaś pozostałe 95 dm³ przeznaczone było na olej napędowy. Silnik średnioprężny zastosowany w Ursusie C-451 był prosty w budowie, miał dużą tolerancję na paliwa słabej jakości i był wytrzymały. Ursus C-451 został przystosowany do ruchu drogowego dzięki zastosowaniu tzw. „przyspieszacza ruchu szosowego”, stanowiącego odwrócony reduktor.
Koniec produkcji i przyczyny
Produkcja ciągnika C-451 w ZM Ursus została zakończona w 1959 roku, po zbudowaniu 50 000 sztuk. Przyczyną zaprzestania produkcji była przestarzała konstrukcja. Mimo spadku produkcji (7,8 tys. sztuk w 1956 r., 5,9 tys. w 1957 r., 3,5 tys. w 1958 r.), setki ciągników zalegały na terenie fabryki. POM nie składały tak dużych zamówień, a dla rolnictwa indywidualnego były mało przydatne ze względu na swoją wagę.
Ursus C-45/C-451 jako obiekt kolekcjonerski
Ciągnik Ursus C-45, którym traktorzysta jeździł za karę, kosztuje dziś niebiańskie pieniądze. Jeśli ogłoszenie się pojawia, a taki Ursus C-45 nie wymaga kilkudziesięciu tysięcy złotych wkładu po zakupie, to oferta znika natychmiast. Sentyment ma swoją wartość, widać więc, że pierwszy „polski” ciągnik mocno się ceni. Traktor wystąpił również w serialu TVP "Ranczo".
Renowacja zabytkowych ciągników w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu
Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu od lat stara się sukcesywnie poddawać konserwacji zabytki techniki rolniczej tworzące kolekcję lokomobil, ciągników i silników stacjonarnych. W 2019 roku, w ramach programu Wspieranie działań muzealnych ogłoszonego przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu zrealizowało dwa zadania dotyczące konserwacji, które w całości sfinansowano ze środków Ministra i Województwa Podlaskiego. Akcję Muzeum, w tym renowację ciągnika Ursus C-45, objął swoim patronatem medialnym Agrofakt.
Realizacja projektu renowatorskiego
Pierwszy projekt pn. „Konserwacja zabytkowych ciągników rolniczych” dotyczył konserwacji dwóch zabytkowych ciągników, które znalazły swoje miejsce na ekspozycji stałej. Obiekty wytypowane do konserwacji były w złym stanie technicznym i wymagały pilnej interwencji, aby zatrzymać zachodzące w nich dalsze procesy destrukcyjne i przywrócić im sprawność techniczną. Zabytki te zostały przekazane do muzeum jako dary w 2018 roku i należą do grupy ciągników używanych w polskim rolnictwie na przełomie lat 40./50. i w latach 60. XX wieku. Obecnie można je spotkać jedynie w muzeach lub u kolekcjonerów. Zabytki te tworzą w ciechanowieckim muzeum największą w Polsce kolekcję ciągników rolniczych, liczącą 56 sztuk. W ramach tego zadania przeprowadzono gruntowną konserwację z doprowadzeniem do przywrócenia sprawności technicznej polskiego ciągnika Ursus C-45 z 1951 roku oraz czeskiego ciągnika Zetor 50 Super z 1965 roku.
"Z historii polskiego przemysłu ZM Ursus" (1970 r.) /CAŁY FILM/
Renowacja Ursusa C-45 z 1951 roku
Ciągnik Ursus C-45, wyprodukowany w 1951 roku w Zakładach Mechanicznych „URSUS” w Ursusie, został przekazany w darze Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu w październiku 2018 roku przez Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego im. Jadwigi Dziubińskiej w Golądkowie. Niestety brak jest dokładnych danych o jego wcześniejszej historii, ponieważ do muzeum trafił jako egzemplarz niesprawny i po wielu przeróbkach. Dzięki konserwacji można było dokładnie sprecyzować jego rok produkcji. W okresie od września do grudnia 2019 roku został poddany gruntownej konserwacji z doprowadzeniem do pełnej sprawności technicznej. Na podstawie próbek oryginalnej farby przywrócono mu pierwotną kolorystykę.
W końcu 2013 roku Zespół Szkół Rolniczych w Rusocinie podjął inicjatywę przywrócenia do użytku stojącego do tej pory na cokole ciągnika C451 z lat 1958-1964.