Star 660 to terenowy samochód ciężarowy, produkowany w starachowickich zakładach w latach 1965-1983. Model ten stanowił modernizację produkowanego od 1958 roku samochodu ciężarowego Star 66. Powstał w odpowiedzi na zebrane doświadczenia oraz uwagi wojska dotyczące eksploatacji wcześniejszego modelu, mające na celu unowocześnienie pojazdu i lepsze dostosowanie go do stawianych zadań.
Geneza i rozwój poprzednika: Star 66
Na przełomie 1951 i 1952 roku Państwowa Komisja Planowania Gospodarki oraz Zarząd Główny Planowania Uzbrojenia i Techniki Wojennej zorganizowały konkurs na opracowanie dokumentacji technicznej terenowego samochodu ciężarowego średniej ładowności. Według kryteriów konkursu, projekty miały wykorzystać jak najwięcej podzespołów samochodów ciężarowych Star 20 i Lublin 51.
Pierwsze rezultaty prac zostały przedstawione w czerwcu 1952 roku przez Biuro Konstrukcji Przemysłu Motoryzacyjnego (BKPMot.) z Warszawy oraz jego łódzki oddział. Zespołem odpowiedzialnym za opracowanie nowych pojazdów kierował Jerzy Werner, a wśród członków zespołu znaleźli się m.in. inżynierowie L. Drecki, W. Kończykowski, Z. Kozik, W. Pokorski oraz J. Romanowski.
Prototypy Star 44 i Star 66
Według wstępnych założeń zlecono opracowanie dwóch pojazdów w układzie 4×4 i 6×6. W połowie 1953 roku ukończono cztery prototypy nowych ciężarówek, oznaczone jako Star 44 (4×4) i Star 66 (6×6). Podstawowym wymaganiem była maksymalna unifikacja podzespołów z Starem 20, przy równoczesnym zapewnieniu dobrych właściwości terenowych.
Star 44
Konstrukcja prototypowego Stara 44 osadzona została na podłużnicowej ramie spawanej wykonanej z blachy tłoczonej. W układzie jezdnym zastosowano przedni oraz tylny sztywny most napędowy zawieszony na półeliptycznych resorach piórowych. Tylny most napędowy wyposażony został w sterowaną mechanicznie blokadę mechanizmu różnicowego. Do napędu zastosowano prototypowy, 6-cylindrowy, rzędowy silnik benzynowy typu S44, o pojemności skokowej 4680 cm³ i mocy maksymalnej 63 kW (85,7 KM). Silnik współpracował z 5-biegową manualną, niezsynchronizowaną skrzynią biegów z modelu Star 20.
Star 66
Nadwozie prototypu trzyosiowego Stara 66 osadzone zostało na podłużnicowej ramie spawanej wykonanej z blachy tłoczonej. Układ jezdny stanowił przedni sztywny most napędowy zawieszony na półeliptycznych resorach piórowych, oraz środkowy i tylny most napędowy, każdy zawieszony na dwóch odwróconych półeliptycznych resorach piórowych oraz sześciu drążkach reakcyjnych. Środkowy oraz tylny most napędowy wyposażono w mechaniczną blokadę mechanizmu różnicowego. Do napędu zastosowano prototypowy, 6-cylindrowy, rzędowy silnik benzynowy typu S46, o pojemności skokowej 4680 cm³ i mocy maksymalnej 75,5 kW (102,5 KM).
Produkcja seryjna Star 66
Po przeprowadzeniu badań drogowych prototypów w 1954 roku zdecydowano o niekontynuowaniu dalszych prac nad modelem Star 44 i skupieniu się wyłącznie na rozwoju konstrukcji Stara 66. W tym samym roku zbudowano kolejne zmodernizowane prototypy tego pojazdu, które testowane były przez wojsko do 1955 roku. Produkcję seryjną Stara 66 rozpoczęto w 1958 roku.
Nadwozie pojazdu, podobnie jak w wersjach prototypowych, osadzone zostało na podłużnicowej ramie spawanej wykonanej z blachy tłoczonej. W układzie jezdnym zastosowano przedni sztywny most napędowy zawieszony na półeliptycznych resorach piórowych, wspartych dodatkowo przez dwa hydrauliczne amortyzatory ramieniowe. Zawieszenie osi środkowej i tylnej stanowiły mosty napędowe, każdy zawieszony na dwóch odwróconych półeliptycznych resorach piórowych oraz sześciu drążkach reakcyjnych. Środkowy oraz tylny most napędowy wyposażono w sterowaną mechanicznie blokadę mechanizmu różnicowego. Układ hamulcowy wyposażono w podciśnieniowy system wspomagania. Do napędu Stara 66 zastosowano 6-cylindrowy, rzędowy silnik benzynowy typu S47, o pojemności skokowej 4680 cm³ i mocy maksymalnej 77,3 kW (105 KM). Star 66 wyposażany był w otwartą, dwuosobową kabinę wagonową typu N66 z brezentowym, składanym do tyłu dachem oraz dwudzielną przednią szybą.
Pojazd miał 6,5 m długości i masę własną 5200 kg, a dopuszczalny udźwig wynosił 4000 kg na szosie i 2500 kg w terenie. Silnik S-47 zapewniał prędkość maksymalną 73,5 km/h, przy zużyciu paliwa wynoszącym 37 l/100 km na drogach i 52 l/100 km w terenie. Dzięki prześwitowi wynoszącemu 28,5 cm głębokość brodzenia wynosiła aż 90 cm, kąt natarcia 33°, a kąt zejścia 45°. Właściwości terenowe pojazdu były bardzo dobre dzięki zainstalowanemu reduktorowi. Nadwozie miało bardzo prostą konstrukcję - szoferka dysponowała płóciennym dachem, a szyby boczne i przednia były składane. W wersji podstawowej skrzynia ładunkowa wykonana była z drewna, ale w drugim wariancie, tzw. obniżonym, była po prostu płaską powierzchnią, na której możliwe było zainstalowanie specjalnej nadbudowy.
Star 660 przejeżdża przez wodę i włącza napędy
Rozwój i modernizacje Star 660
Prace konstrukcyjne nad zmodernizowanym modelem, który miał stać się Starem 660, rozpoczęto na początku lat 60. w Biurze Konstrukcji Przemysłu Motoryzacyjnego w Warszawie oraz Przyzakładowym Biurze Konstrukcyjnym FSC Star. Efekty prac biur konstrukcyjnych zostały zaprezentowane w 1962 roku.
Star 660M1 (od 1965)
Produkcję zmodernizowanego modelu o oznaczeniu Star 660M1 rozpoczęto w 1965 roku. Nadwozie pojazdu osadzone zostało na podłużnicowej ramie spawanej wykonanej z blachy tłoczonej. W układzie jezdnym zastosowano przedni sztywny most napędowy zawieszony na półeliptycznych resorach piórowych oraz dwóch hydraulicznych amortyzatorach ramieniowych. Zawieszenie osi środkowej i tylnej stanowiły mosty napędowe, każdy zawieszony na dwóch odwróconych półeliptycznych resorach piórowych oraz sześciu drążkach reakcyjnych. Mosty napędowe wyposażone zostały w sterowaną pneumatycznie blokadę mechanizmu różnicowego. Układ hamulcowy dostosowano do zasilania hamulców przyczepy oraz wyposażony został w nadciśnieniowy system wspomagania.
Do napędu Stara 660M1 zastosowano polski, 6-cylindrowy, rzędowy silnik benzynowy typu S47, o pojemności skokowej 4680 cm³ i mocy maksymalnej 77,3 kW (105 KM). Jednostka napędowa zblokowana została z 5-biegową manualną, niezsynchronizowaną skrzynią biegów, zespoloną poprzez wał rurowy ze sterowanym mechanicznie reduktorem o dwóch przełożeniach. Dodatkowo skrzynia biegów zintegrowana była z przystawką odbioru mocy, umożliwiającą przekazywanie mocy urządzeniom zewnętrznym.
Star 660M2 (od 1968)
W 1968 roku przeprowadzono modernizację tego modelu, co zaowocowało pojazdem o oznaczeniu Star 660M2. W zmodernizowanym pojeździe zastosowano metalowo-brezentową konstrukcję dachu kabiny, co poprawiło izolację termiczną i akustyczną. Zmieniono również kształt osłony silnika oraz dźwigni zmiany biegów. Zmiany objęły także instalację elektryczną pojazdu poprzez jej ekranowanie, dostosowując ją do pracy w całkowitym zalaniu przez wodę. Dzięki temu pojazd mógł pokonywać głębsze przeszkody wodne oraz być przeciąganym po dnie. W układzie hamulcowym zwiększono wydajność pompy wspomagania oraz zastosowano zawór sterujący układem hamulcowym przyczepy.
Star 660D (od 1968)
W tym samym roku, 1968, do produkcji wprowadzony został model Star 660D. Do napędu tej wersji przeznaczono 6-cylindrowy, rzędowy silnik wysokoprężny typu S530A, o pojemności skokowej 6230 cm³ i mocy maksymalnej 73,6 kW (100 KM). Od 1970 roku stosowano również mocniejszy silnik wysokoprężny typu S359 z bezpośrednim wtryskiem paliwa o pojemności skokowej 6840 cm³ i mocy 110 kW (150 KM).
Zabudowy specjalistyczne
Na podwoziu modelu Star 660 i jego pochodnych montowano różne wersje zabudów, co świadczyło o dużej wszechstronności konstrukcji. Mimo że na rynek cywilny trafiła niewielka część wyprodukowanych pojazdów, były one łatwo adaptowalne do potrzeb sił zbrojnych oraz innych użytkowników. Wśród licznych wersji specjalnych, jakie zbudowano, warto wymienić:
- nadwozia furgonowe typu 117 AUM
- żurawie samochodowe Hydros R-061 lub ŻSH-6S
- koparki K-407B
- radiostacje R-118, R-137 oraz R-140
- stacje radioliniowe R-404 i R-405
- nadwozia naprawcze typu 750 Sarna
- nadwozia typu AP-64 do przewozu bloków pontonowych
- nadwozia typu BP-64 do przewozu bloków brzegowych parków pontonowych
- most towarzyszący SMT-1
- wozy strażackie, w tym średni samochód gaśniczy typu GBM z czterodrzwiową kabiną załogową (6 osób), zbiornikiem na wodę o pojemności 2000 litrów i motopompą M8/8, produkowane przez POM Zamość w latach 1972-1979. Istniały również cysterny o pojemności 4500 l zabudowane na Star 660M1 z brygadową kabiną typu kabriolet.
Dane techniczne Star 660
Poniżej przedstawiono kluczowe dane techniczne samochodu ciężarowego Star 660:
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Typ pojazdu | Samochód ciężarowy, terenowy |
| Lata produkcji | Polska, 1965-1983 |
| Masa własna | 5300 kg (wersja podstawowa) |
| Liczba miejsc | 2 (kabina) |
| Prędkość maksymalna | ok. 50 km/h |
| Skrzynia biegów | 5-biegowa, manualna, niezsynchronizowana, z reduktorem |
| Silniki | S47, benzynowy, rzędowy, 6-cylindrowy, 4680 cm³, 77,3 kW (105 KM) |
| S530A, wysokoprężny, rzędowy, 6-cylindrowy, 6230 cm³, 73,6 kW (100 KM) | |
| S359, wysokoprężny, rzędowy, 6-cylindrowy, 6840 cm³, 110 kW (150 KM) |
Star 660 przejeżdża przez wodę i włącza napędy
Papamobile na podwoziu Star 660
Jednym z najbardziej znanych pojazdów zbudowanych na podwoziu Stara 660 jest tzw. Papamobile, przygotowany na pierwszą pielgrzymkę Jana Pawła II do Polski w 1979 roku. W kwietniu 1979 roku zlecenie na ten wyjątkowy pojazd otrzymał Przemysłowy Instytut Motoryzacji (PIMOT) w Warszawie.
Zbudowano dwa egzemplarze, będące przebudową seryjnego Stara 660M2. Zabudowę zaprojektował Zbigniew Gonciarz. Samochód otrzymał zupełnie nową nadbudowę skrzyni ładunkowej, na której umieszczono zadaszony podest dla Papieża, system nagłośnienia oraz kilka dodatkowych siedzeń. Przebudowano również skrzynię biegów, dostosowując ją do bardzo powolnej jazdy, charakterystycznej dla przejazdów podczas pielgrzymek. Niestety, oryginalne pojazdy zostały zniszczone po wizycie Jana Pawła II, co było celem komunistycznych władz Polski, aby zatrzeć ślady po pojeździe, który mógł stać się przedmiotem kultu. Gondolę zdemontowano i zniszczono, natomiast podwozie wraz z kabiną zostało sprzedane do PGR w Główczycach. W 2008 roku ukończono prace nad repliką Papamobile.
Późniejsze modernizacje i eksploatacja
Mimo, że w 1973 roku pojawił się model nowego samochodu ciężarowego Star 266, to rodzina pojazdów Star 660 była produkowana do początku 1983 roku. W 2000 roku spółka AMZ Głowno zaproponowała modernizację Stara 660, w wyniku czego około 100 ciężarówek Wojska Polskiego zostało przebudowanych przez różne podmioty do wersji Star 660M3P. Głównym elementem tej modernizacji była wymiana silnika na nowoczesny turbodiesel IVECO 8140SRC20 o pojemności 2,8 l, mocy maksymalnej 122 KM (90 kW) i maksymalnym momencie obrotowym 285 Nm. Ponadto zastosowano m.in. przekładnię kierowniczą typu ZF z hydraulicznym wspomaganiem, dwuobwodowy układ hamulcowy ze wspomaganiem i instalację elektryczną 24 V. Mimo zastosowania silnika o umiarkowanej mocy, pochodzącego z samochodu dostawczego Iveco Daily, modernizacja ta znacząco poprawiła parametry samochodu.
Star 66 i 660 pozostawały w eksploatacji przez długie lata. Wiele pojazdów trafiło na sprzedaż po przemianach politycznych w latach 90. Ceny Starów 660 wahają się od kilku do kilkudziesięciu tysięcy złotych, w zależności od stanu.