Marka KrAZ, stanowiąca dziś dumę ukraińskiego przemysłu motoryzacyjnego, ma swoje korzenie w rosyjskim mieście Jarosław. Pod koniec 1944 roku uruchomiono tam produkcję nowoczesnych silników wysokoprężnych, będących licencyjnymi kopiami jednostek amerykańskiego GMC. Po zakończeniu drugiej wojny światowej fabryka rozwijała się, oprócz diesli opracowując również własne ciężarówki pod marką JaAZ.
Początki produkcji i modele JaAZ
W rosyjskich zakładach w Jarosławiu zbudowano kilkanaście modeli różnych pojazdów. W latach 1945-1950 wytwarzano rodzinę JaAZ-200, a następnie w latach 1948-1958 jej następcę w postaci JaAZ-a 210. Samochody te, choć zaprojektowane przez radzieckich inżynierów, w dużej mierze opierały się na amerykańskiej myśli technicznej.
Produkcja ciężarówek w Jarosławiu trwała przez niemal całe lata 50. Ostatnim opracowanym tam modelem był ciężki wojskowy JaAZ-214. Jego pierwsze prototypy zbudowano już w 1951 roku, jednak seryjną produkcję uruchomiono dopiero w 1956 roku. „214-stka” była pojazdem dosyć nowoczesnym na tamte czasy, zapisała się w historii jako pierwsza ciężarówka armii radzieckiej wyposażona zarówno w silnik diesla, jak i napęd na wszystkie koła. Silnik miał 205 KM mocy, co w połączeniu z dużym prześwitem i ogromnymi oponami oferowało wyśmienite właściwości terenowe. Dodatkowym atutem była także spora jak na tamte czasy ładowność na poziomie 7 ton.
Przeniesienie produkcji do Krzemieńczuka i narodziny KrAZ-a
W 1959 roku zakończono proces wytwarzania ciężarówek w jarosławskich zakładach. Produkcję istniejących pojazdów rozdysponowano pomiędzy dwie inne fabryki. Starsze modele 200 i 210 trafiły pod skrzydła białoruskiego MAZ-a, natomiast wojskowa „214-stka” miała od tej pory powstawać w ukraińskim mieście Krzemieńczuk. Istniejąca tam manufaktura, która swoją działalność rozpoczęła już w 1945 roku, początkowo zajmowała się budową infrastruktury kolejowej (głównie mostów), a następnie także maszyn rolniczych. Wraz z typowo militarnym modelem 214, Ukraińcy odziedziczyli również mniejszą wywrotkę JaAZ-222, którą planowano sprzedawać pod marką Dniepr. Fabryka kombajnów i mostów w Krzemieńczugu na Ukrainie, istniejąca od 1946 roku, w 1959 roku otrzymała nowe zadanie - produkcję samochodów ciężarowych.
Z Jarosławia do Krzemieńczugu przeniesiono produkcję modelu JAZ-214, zmieniając oznaczenie na KrAZ-214. Ciężarówka ta była wyposażona w 6-cylindrowy, 7-litrowy, 2-suwowy silnik wysokoprężny JAZ-M206A z pompowtryskiwaczami, wzorowany na amerykańskiej konstrukcji Detroit Diesel serii 71. Produkowany od 1959 roku KrAZ-214B niewiele różnił się od swojego pierwowzoru z Jarosławia, a główne zmiany ograniczyły się jedynie do wzmocnionej konstrukcji ramy. Potężnej wielkości KrAZ posiadał 3 osie napędzane, dzięki czemu był dobrze przystosowany do pracy w terenie. Zdolność poruszania się po drogach nieutwardzonych ułatwiały też duże koła i znaczne kąty natarcia i zejścia. Ładowność była duża jak na lata 50. i wynosiła 7 ton. Maksymalna prędkość pierwszego KrAZa wynosiła tylko 47 km/h, a spalanie przy pełnym załadunku - 65 litrów oleju napędowego na 100 kilometrów. Samochody z dwusuwowymi silnikami produkowano do 1965 roku. Wedle literatury z lat 60., były one kłopotliwe w eksploatacji.
Warianty KrAZ-214
Pierwsza wersja pojazdu była skrzyniowa - KrAZ-219 (ładowność 12 ton), a kolejne to ciągnik siodłowy KrAZ-221 oraz wywrotka KrAZ-222 (ładowność 10 ton). Ciągnik KrAZ-221 był przystosowany do ciągnięcia naczepy o masie całkowitej 25, 30 lub 50 ton - zależnie od źródła, co czyniło go odpowiednim do uciągnięcia produkowanego od 1958 roku czołgu T-55.
Ewolucja w stronę KrAZ-255B: nowe silniki i rozwiązania
Ciężarówka KrAZ-214 szybko stała się bardzo lubiana przez wojsko, które używało jej nie tylko w charakterze transportera żołnierzy i ładunków, ale również jako bazę pod specjalistyczne zabudowy. Doskonałe właściwości terenowe oraz stosunkowo mocny silnik pozwoliły tej konstrukcji przetrwać aż do 1967 roku. Właśnie wtedy Ukraińcy uznali, iż „214-stka” jest pojazdem przestarzałym, wobec czego przygotowano następcę - KrAZ-255B.
Kraz 255b w ciężkim terenie
Zmiany w modelu KrAZ-255B
KrAZ-255B pod względem koncepcji i techniki na pierwszy rzut oka niewiele różnił się od swojego poprzednika, stanowiąc jego rozwinięcie. Zewnętrznie te dwie ciężarówki były dosyć podobne, przy czym najłatwiejszym sposobem ich odróżnienia jest zwrócenie uwagi na przednie reflektory, które w 255B zostały wkomponowane w błotniki (wycięcie na reflektory sprawiło, iż błotniki te popularnie przezywano „budkami dla ptaków”).
Silnik i osiągi
W 1966 roku wprowadzono do ciężarówek nowy silnik. O ile poprzednik wykorzystywał dwusuwowy sześciocylindrowy motor rzędowy JaAZ-206 o pojemności 6,97 litra i mocy 205 KM, tak „255-ka” otrzymała znacznie nowszego, czterosuwowego diesla typu V8, o pojemności 14,86 litra i mocy 240 KM - JaMZ-238. Silnik ten łączono standardowo z 5-biegową skrzynią manualną (przy czym jedynka nie posiadała synchronizacji), a do jazdy w terenie zamontowano dwustopniowy reduktor. Potężnych rozmiarów silnik cechowało potężne spalanie, przez co nie sposób było spotkać KrAZa w dalekim transporcie. Nowy silnik umożliwił nie tylko podniesienie prędkości maksymalnej z 55 do 70 km/h oraz zwiększenie ładowności do 7,5 tony, ale także podobno obniżyło spalanie: radzieckie monstrum zużywało „zaledwie” 70 litrów na 100 kilometrów, co i tak jest wynikiem bardzo dobrym w porównaniu z „214-stką”, która potrafiła spalić nawet 120 litrów na 100 kilometrów.
Układ jezdny i komfort
Kolejną zewnętrzną nowością w 255B były także opony, które cechowały się większą szerokością oraz nowym wzorem bieżnika. W modelu 255B po raz pierwszy pojawił się także system centralnego pompowania kół. Opierał się on na specjalnych zaworach połączonych z dętkami opon, a za napełnianie lub spuszczanie powietrza odpowiadał układ pneumatyczny ciężarówki. Kierowca obsługiwał całość z wnętrza kabiny, dzięki czemu bez konieczności wychodzenia na zewnątrz można było regulować ciśnienie w oponach w zakresie od 1 do 3,8 atmosfery. Słabiej napompowane opony pozwalały na bardziej sprawne poruszanie się w trudnym terenie, a specjalny wskaźnik montowany na desce rozdzielczej wskazywał odpowiednią wartość ciśnienia do danego typu nawierzchni (były to kolejno: śnieg, błoto, grunty rolne oraz piasek). Ciężarówka ta posiadała napęd na wszystkie 3 osie i szerokie, pojedyncze koła. Ciśnienie powietrza w ogumieniu było regulowane centralnie. Ładowność wyniosła 7,5 tony i była mniejsza niż w cywilnych odmianach z racji na większą masę własną.
Kabina
Kabina KrAZ-a 255B była typowa dla ówczesnych radzieckich ciężarówek wojskowych, co oznaczało prostą, wręcz prymitywną konstrukcję oraz absolutny brak jakiegokolwiek komfortu kierowcy. Została ona wykonana z drewna, a stalowe było jedynie jej obicie. W środku natomiast znajdował się pojedynczy fotel kierowcy oraz dwuosobowe siedzisko dla pasażerów. Stalowa deska rozdzielcza posiadała tylko podstawowe instrumenty takie jak prędkościomierz, amperomierz oraz wskaźniki poziomu paliwa, temperatury wody, ciśnienia oleju, ciśnienia powietrza w układzie hamulcowym i wspomniany już zegar z ciśnieniem w ogumieniu.
Gabaryty i właściwości terenowe
KrAZ-255B był prawdziwym monstrum. Długość wynosiła 8,6 metra, a szerokość 2,75 metra mogła robić ogromne wrażenie, już na pusto czyniąc z tej ciężarówki pojazd ponadnormatywny. Do tego należy doliczyć ogromny prześwit na poziomie 0,36 metra, 3 metry wysokości nawet bez plandeki oraz masę własną dochodzącą do 12 ton. W tej gigantomanii była jednak metoda, bowiem ukraińska konstrukcja była prawdziwym terminatorem, jeśli chodzi o jazdę terenową. Ogromne wzniesienia, błoto czy nawet zbiorniki wodne o głębokości 1 metra: dla KrAZ-a nie było terenu nie do pokonania. Nic zatem dziwnego, iż ciężarówka ta trafiła do armii większości państw bloku wschodniego, w tym m.in. do Wojska Polskiego. Co więcej, pojedyncze sztuki służą w polskiej armii do dziś.
Wersje i zastosowania KrAZ-255
Podstawę stanowił wariant 255B, będący typowo wojskową wersją wyposażoną w metalową skrzynię ładunkową przeznaczoną do transportu żołnierzy oraz sprzętu. Wkrótce potem na potrzeby armii opracowany został ciągnik siodłowy 255V, posiadający zdolność do holowania naczep o masie do 26 ton przy maksymalnym obciążeniu na siodło na poziomie 8 ton. W tej roli wykorzystywano go głównie do przewozu ciężkich pojazdów gąsienicowych.
W 1959 roku pojawiła się pierwsza cywilna wersja nazwana 255L, przeznaczona do transportu drewna. Samochód ten standardowo posiadał rozkładaną naczepę kłonicową i mógł przewieźć 23-tonowe ładunki, choć wówczas jego prędkość maksymalna spadała do zaledwie 40 km/h. Oferowano także wariant KrAZ-255BS, zbudowany specjalnie do pracy w najmroźniejszych zakątkach ZSRR. Oprócz tego należy wspomnieć o specjalistycznych odmianach z niefabrycznymi zabudowami. Tym samym radziecki gigant wykorzystywany był jako ciągnik balastowy, ciężki holownik, cysterna, wywrotka, wóz strażacki itp. Nie tylko produkcja w KrAZie była związana z zakładami w Jarosławiu - fabryka ta dostarczała silniki również do ciężarówek MAZ i BiełAZ. Wedle dawnych czasopism „Motoryzacja”, przed wprowadzeniem nowych modeli ciężarówek do produkcji przeprowadzono 3,5-roczne testy w ciężkich warunkach terenowych.
Inne modele z rodziny 250
- Wywrotka KrAZ-256 o dwóch tylnych osiach napędzanych posiadała ładowność 12 ton przy długości 8,19 m.
- Nieco dłuższy (9,64 m) był skrzyniowy KrAZ-257 o ładowności również 12 ton. Pojazdy charakteryzowała duża szerokość nadwozia - 2,65 m. KrAZ-257 był produkowany od 1965 do 1995 roku, a następnie zastąpiony przez KrAZ-260 i inne typy. Wizualnie, dwie ciężarówki (KrAZ-219 i KrAZ-257) różniły się tym, że reflektory w nowszym KrAZ-257 zostały umieszczone w oddzielnych, dołączonych do błotników, kwadratowych metalowych obudowach. Zmiany techniczne to szczególnie godna uwagi zmiana silnika z sześciocylindrowego JaAZ-206 z KrAZ-219 na znacznie mocniejszy ośmiocylindrowy silnik wysokoprężny JaMZ-238. Podstawowa wersja KrAZ-257 była produkowana od 1965 do 1977 roku. Od drugiej połowy 1970 roku KrAZ-257 zastąpił nowszy KrAZ-257B, który różnił się przede wszystkim zmodyfikowanym układem hamulcowym. Od czasu do czasu jest również spotykany pod oznaczeniem KrAZ-257B1. Produkcja została wstrzymana według źródeł w latach 1991 i 1995.
- Należy też wspomnieć o modelach przejściowych - istniała m.in. wywrotka KrAZ-254 ze zsypem trójstronnym oraz dwusuwowym silnikiem JAZ-M204J o mocy 180 KM.
Dla porównania, Jelcz 315 produkowany od 1968 roku miał ładowność 8 ton, a KaMAZ-5320 produkowany od 1976 roku również 8 ton.
Ciągnik siodłowy KrAZ-258 w straży pożarnej
Dosyć nietypowy zestaw drogowy do transportu środków gaśniczych eksploatowany był we wrocławskiej straży. Składał się on z ciągnika siodłowego KrAZ-258 oraz cysterny-naczepy CN18 O/N produkowanej w kościańskim "Metalchemie". Samochody KrAZ produkowane przez Kremenczućkyj Awtomobilnyj Zawod w Krzemieńczuku na Ukrainie były typowymi terenowymi ciężarówkami używanym w tym okresie przez polską armię. Naczepa CN18-O/N przystosowana była do przewozu 18 000 litrów wody. Duża długość całkowita ciągnika wpłynęła na długość całego zestawu, który stał się dużo mniej zwrotny niż przy zastosowaniu ciągników Jelcz 317/417. Masa całkowita zestawu była znaczna.
Długa produkcja i eksport
Produkcję KrAZ-a nieprzerwanie prowadzono aż do 1994 roku (według innych źródeł do 1993 roku), co daje 27 lat nieprzerwanego cyklu. W sumie przez cały ten okres z linii montażowej zakładów w Krzemieńczuku zjechało 197 155 sztuk modelu 255, który był eksportowany do ponad 50 krajów całego świata. Pojazd nie tylko przetrwał prezentację swojego następcy, modelu 260 z lat 70., ale też przeżył rozpad ZSRR, w ostatnich latach będąc produktem po prostu ukraińskim. Również na Ukrainie zdarza się go spotkać do dzisiaj, nadal przy ciężkiej pracy, w tym na przykład przy odgruzowywaniu zbombardowanych miejscowości.
Wpływ na polski transport
W czasach PRL KrAZy importowano do Polski. W latach 1952-1976 sprowadzono do PRL z ZSRR 25 tys. samochodów ciężarowych, 15 tys. wywrotek, 3 tys. ciągników siodłowych oraz 5 tys. pojazdów terenowych. Przynajmniej kilka tysięcy z nich stanowiły KrAZy. Wykorzystywano je przede wszystkim w wojsku, ale również w kopalniach.
Następca: KrAZ-260
Konstrukcja ciężarówek z Krzemieńczugu pozostała przez długi czas niezmieniona - siermiężna i ciężka. Dopiero w 1985 roku rozpoczęto produkcję modelu KrAZ-260. Zastosowano w nim mocniejszy, 300-konny silnik JaMZ-238L, zmodernizowaną kabinę kierowcy oraz zwiększono ładowność - z 7,5 do 9 ton. Model ten produkowano równolegle ze starymi ciężarówkami aż do 1994 roku, w których aż do samego końca stosowano silnik JaMZ-238 z lat 60.
Współczesna fabryka AwtoKrAZ
Obecnie fabryka nazywa się AwtoKrAZ i produkuje wywrotki, pojazdy wojskowe, ciągniki siodłowe, przyczepy i samochody specjalne z silnikami Cummins, Deutz lub JaMZ.
