Ciągniki Ursus: Historia i Rozwój Marki

Fabryka Ursus, pierwotnie producent silników spalinowych, ma długą i bogatą historię. W 1913 roku stała się głównym dostawcą silników spalinowych w Królestwie Polskim, a także dla Cesarstwa Rosji. Do wybuchu I wojny światowej w 1914 roku wyprodukowano łącznie 6000 silników o mocach od 5 do 450 KM, w tym przewoźne silniki dla rolnictwa - tzw. lokomobile.

W tamtym okresie produkowano szeroki wachlarz silników: na paliwa ciężkie i spirytus, średnioprężne silniki dwu- i czterosuwowe o mocy do 60 KM, silniki na gaz ssany o mocy do 70 KM (oparte na licencji Fielding und Platt), oraz wysokoprężne silniki Diesla o mocach początkowo do 80 KM, a następnie do 450 KM, przeznaczone głównie dla elektrowni.

Trudne Początki i Odbudowa

W 1915 roku wycofująca się armia rosyjska zniszczyła zakład na Skierniewickiej i wywiozła część maszyn w głąb Rosji. Mimo zniszczeń fabryka szybko odrodziła się, kontynuując po wojnie produkcję silników spalinowych o coraz większych mocach. W latach 1916-1918 pod kierownictwem polskiego konstruktora prof. Kazimierza Taylora podjęto próbę skonstruowania pierwszego polskiego ciągnika, co zakończyło się wykonaniem jednego prototypu.

W 1920 roku przedsiębiorstwo przekształcono w Fabrykę Silników i Traktorów „Ursus” Sp. Akc. Chociaż nazwa wskazywała na produkcję traktorów, pierwsza maszyna o takim mianie zjechała z taśmy montażowej dopiero dwa lata później, już w firmie o zmienionej nazwie. Pierwotne plany zakładały produkcję silników spalinowych o mocy 600 KM i traktorów rolniczych, jednak trudności produkcyjno-finansowe i sytuacja polityczna spowodowały rozszerzenie programu o zamówienia dla wojska. Obok remontów samochodów w Centralnych Warsztatach Samochodowych (CWS) w Warszawie, fabryka przy ul. Skierniewickiej podjęła produkcję maszyn do wytłaczania łusek do naboi, podstaw do karabinów maszynowych oraz montaż pocisków.

Pierwsze Polskie Ciągniki i Rozwój w Okresie Międzywojennym

Rok 1922 przyniósł zasadnicze zmiany w rozwoju firmy, która przyjęła nazwę Zakłady Mechaniczne „Ursus” Spółka Akcyjna. Fabryka przy ul. Skierniewickiej, obok dotychczasowej produkcji armatur, rozpoczęła seryjną produkcję pierwszych polskich ciągników rolniczych, nazywanych ciągówkami.

Ciągówka „Ursus”

Ciągówka „Ursus” była maszyną o konstrukcji wzorowanej na amerykańskim ciągniku „Titan” (firmy International Harvester Company). Posiadała poziomy dwucylindrowy silnik naftowy o mocy 25 KM, gdzie napęd z silnika przekazywany był na tylną oś za pomocą przekładni łańcuchowej. Ciągnik ten był w stanie pociągnąć 3-skibowy pług. Do 1927 roku wyprodukowano 100 sztuk ciągówek „Ursus”.

W latach 1923-1927 w podwarszawskiej wsi Czechowice (obecnie dzielnica Ursus) wybudowano od podstaw Fabrykę Samochodów i Fabrykę Metalurgiczną. Naczelną dyrekcję obiektu powierzono inż. Wiesławowi Januszewskiemu, zarządzanie Fabryką Samochodów inż. Tadeuszowi Hennelowi, a Fabryką Metalurgiczną inż. Kazimierzowi Gierdziejewskiemu. W tym okresie zakłady przestawiły się głównie na produkcję ciężarówek i autobusów montowanych na podwoziu o ładowności 1,5 tony, którego licencję zakupiono od włoskiej firmy SPA. W 1928 roku wyprodukowano 300 sztuk, a w 1929 roku 350 sztuk samochodów.

O ważności zakładów „Ursus” dla gospodarki kraju świadczyła wizyta prezydenta Ignacego Mościckiego, podczas której dokonano szczegółowego przeglądu wszystkich wydziałów fabryki. Ursus produkował wówczas m.in. czołgi, ciągniki opancerzone kołowe i gąsienicowe, samochody pancerne, samochody „Ursus” i „Saurer” w wersji ciężarówek, wozów strażackich i pocztowych, a także bardzo popularne motocykle „Sokół” oraz silniki lotnicze, stacjonarne i dla rolnictwa.

Konstruktorzy PZInż.

Znakomitymi konstruktorami z Biura Studiów PZInż. (Państwowe Zakłady Inżynierii) w tym okresie byli inżynierowie:

• Edward Habich (konstrukcje pojazdów specjalnych)
• Kazimierz Studziński (konstrukcje podwoziowe)
• Zdzisław Rytel (konstrukcje silnikowe)
• Tadeusz Rudawski (konstrukcje motocyklowe)
• Stanisław Pańczakiewicz (konstrukcje nadwoziowe)
• Stanisław Lubowiecki (układy elektryczne)
• Witold Jakusz i Jerzy Werner (konstrukcje ciągnikowe)
• Tadeusz Tański (współpraca w zakresie konstrukcji samochodów)

W skład PZInż wchodziło sześć odrębnych zakładów z Dyrekcją Naczelną i Biurem Studiów, zlokalizowanymi w Warszawie przy ul. Terespolskiej 32/36. Wśród nich były:

• Fabryka Samochodów Ciężarowych „Ursus” w Czechowicach produkująca czołgi rozpoznawcze TK i TKS, czołgi lekkie 7TP, lekkie ciągniki artyleryjskie C2P, ciężkie ciągniki typu C7P, silniki i podwozia na licencji szwajcarskiej firmy „Saurer” do samochodów ciężarowych i autobusów.
• Fabryka Samochodów Osobowych i Ciężarowych przy ul. Terespolskiej produkująca samochody na licencji firmy „Fiat” (osobowe, ciężarowe lekkie i średnie), motocykle własnej konstrukcji („Sokół 1000” i „Sokół 600”) oraz samochody ciężarowe własnej konstrukcji typ 713 o ładowności 4t.
• Fabryka Silników i Armatur przy ul. Skierniewickiej produkująca silniki lotnicze („Jupiter” i „Junior”), wysokoprężne silniki morskie (na licencji firmy „Nohab”) oraz prefabrykaty.
• Odlewnia Żeliwa i Metali Nieżelaznych w Czechowicach produkująca odlewy silników i zespoły podwozi oraz odlewy ze stopów metali lekkich dla przemysłu lotniczego.
• Stocznia Rzeczna Modlin produkująca trałowce, motorówki patrolowe, pontony, sprzęt saperski, nadwozia do samochodów ciężarowych oraz przyczepy do pojazdów wojskowych.
• Stacja Obsługi przy ul. Podskarbińskiej prowadząca naprawy głównie silników.

Okres Powojenny i Rozwój Produkcji Ciągników Rolniczych

W latach 1939-1945 w czechowickich fabrykach Niemcy zorganizowali zakłady produkcyjno-remontowe czołgów i pomp lotniczych. W lipcu 1944 roku okupanci wywieźli całe wyposażenie fabryki wraz z częścią załogi, a w grudniu zaminowali teren. Dzięki ofiarności grup rewindykacyjnych kierowanych przez inż. Krasińskiego, do września 1946 roku udało się odzyskać około 80% przedwojennego wyposażenia.

Ursus C-45 i C-451

W 1946 roku władze państwowe podjęły decyzję o rozpoczęciu w czechowickich fabrykach produkcji ciągników rolniczych. Zespół konstruktorów Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem prof. Edwarda Habicha opracował dokumentację ciągnika Ursus C-45 (w oparciu o konstrukcję niemieckiego Lanz Buldoga). Ursus C-45 miał jednocylindrowy dwusuwowy silnik o pojemności 10,3 dm³ i mocy 45 KM z zapłonem samoczynnym od gruszy żarowej. Pierwszy ciągnik zjechał z taśmy montażowej w 1947 roku, prosto na defiladę 1-Majową.

W późniejszych latach dokonano modernizacji ciągnika, wprowadzając podnośnik hydrauliczny, benzynowy rozruch, kabinę dla kierowcy oraz dostosowano go do poruszania się po drogach publicznych (ogumione koła jezdne i lampy boczne). Ciągnik w takiej postaci - jako C-451 - był produkowany w Ursusie do 1959 roku, a następnie produkcję przeniesiono do Zakładów Mechanicznych w Gorzowie Wielkopolskim.

Nowe Modele i Polsko-Czechosłowacka Współpraca

W 1948 roku powstało przedsiębiorstwo państwowe pod nazwą Zakłady Mechaniczne „Ursus”, którego konstruktorzy prowadzili prace rozwojowe nad całkowicie polskim ciągnikiem. W 1955 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu prac konstrukcyjnych nad nowym polskim ciągnikiem. Prace rozwojowe prowadzono równolegle w dwóch zespołach: w Biurze Konstrukcyjnym ZM „Ursus” (powstał prototyp Ursus C-325 we wrześniu 1957 roku) oraz w Biurze Konstrukcyjnym Ciągników i Silników Wysokoprężnych przy ul. Czerniakowskiej w Warszawie (zbudowano prototyp ciągnika Rola 25). Ostatecznie rywalizację wygrali konstruktorzy z Ursusa, którzy pracowali nad konstrukcją ciągnika Ursus C-325, równolegle prowadząc prace nad jednoosiowym ciągnikiem Ursus C-308.

Ursus C-308 i C-325

W 1958 roku rozpoczęto seryjną produkcję jednoosiowego ciągnika rolno-ogrodniczego Ursus C-308, w którym zastosowano jednocylindrowy dwusuwowy silnik S261C produkcji WSM w Bielsku-Białej.

W 1960 roku do seryjnej produkcji wszedł legendarny ciągnik Ursus C-325, którego prototyp zbudowano już w 1957 roku. C-325 to uniwersalny czterokołowy ciągnik rolniczo-drogowy o klasycznej samonośnej konstrukcji z napędem na tylne koła, wyposażony w silnik wysokoprężny S-312 z bezpośrednim wtryskiem do komory spalania, chłodzony wodą, o mocy znamionowej 25 KM.

Twórcami konstrukcji tego ciągnika byli m.in. inżynierowie: W. Bolimowski, Z. Ćwirko, J. Garwoliński, M. Majewski, H. Warszawski, J. Mazur, oraz zespół konstruktorów: Eugeniusz Ajeznberg, Czesław Sławski, Jerzy Górski, Zdzisław Mendza, Grzegorz Szufladowicz, Henryk Szczygieł. W 1959 roku zdobyli oni Nagrodę Specjalną i tytuł Mistrzów Techniki.

Badania eksploatacyjne i porównawcze wykazały, że ciągnik Ursus C-325 był konkurencyjny dla ciągników czechosłowackich, niemieckich i angielskich. Stał się protoplastą całej rodziny ciągników lekkich. Produkcja ciągnika Ursus C-325 wraz z jego zmodernizowanymi wersjami: C-328 (od 1963 roku), C-330 (od 1967 roku - popularnie nazywane „trzydziestkami”) i C-335 w wersji eksportowej trwała nieprzerwanie 34 lata, tj. do 1993 roku.

Ursus C-4011, C-355 i C-360

W 1961 roku podpisano umowę rządową między Polską a Czechosłowacją, w wyniku której powstał Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ciągników (PCOBRC). W 1965 roku ZM „Ursus” przyjęły produkcję średniego ciągnika Zetor 4011 o mocy 42 KM pod oznaczeniem Ursus C-4011. Za opracowanie kompleksowej technologii seryjnej produkcji C-4011 zespół technologów pod kierunkiem A. Tyszkiewicza otrzymał Nagrodę Specjalną w Konkursie Mistrza Techniki w 1965 roku. Ciągnik Ursus C-355 stanowi wersję rozwojową ciągnika Ursus C-4011 i jest poprzednikiem modelu Ursusa C-360.

W latach 1966-1968 w Zakładzie Doświadczalnym Ciągników Rolniczych przygotowano konstrukcyjnie I etap modernizacji ciągnika C-4011, co zakończono wyprodukowaniem w IV kwartale 1969 roku 50 sztuk serii informacyjnej C-345. 1 kwietnia 1971 roku podjęto produkcję seryjną pod zmienioną nazwą C-355. Ciągniki te, po wielokrotnych modernizacjach, jako Ursus C-355 (od 1971 roku), a następnie od 1976 roku jako Ursus C-360 (popularnie nazywane „sześćdziesiątkami”), produkowano do końca 1994 roku.

Lata 70.: Nowe Kierunki i Rozwój Licencyjny

W 1966 roku w ZM „Ursus”, w miejsce dotychczasowego Działu Głównego Konstruktora, powołano do życia Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych, którego dyrektorem został Bogumił Bajdecki. W latach 1968-1972 pod kierownictwem inżynierów: Jerzego Wyglądały (Gł. Konstruktor) i Henryka Szczygła (Gł. Inżynier) prowadzono intensywne prace rozwojowe nad nową polską rodziną ciągników o mocach 30, 45, 60 i 70 KM (oznaczoną jako „rodzina U”). Opracowano wówczas konstrukcję ciągników: U-300, U-500, U-600, U-700, które posiadały bezpieczną kabinę, paliwo-oszczędną zunifikowaną konstrukcję silników, charakteryzowały się wysokim stopniem ergonomiczności, lecz ostatecznie nie weszły do seryjnej produkcji.

Ursus C-385 i Ciągniki Ciężkie

W 1969 roku, w wyniku współpracy konstruktorów polskich i czechosłowackich, ruszyła produkcja ciągnika Ursus C-385 o mocy 76 KM z napędem na tylną oś, który był pierwszym z rodziny ciągników ciężkich. Ciągnik rolniczy Ursus C-375 stanowił prototyp seryjnego modelu C-385. Produkowane przed opracowaniem C-385 ciągniki Ursus miały zbyt małą moc do obsłużenia dużych połaci ziemi.

W ramach współpracy Polski i Czechosłowacji, w pierwszej połowie lat sześćdziesiątych, w Brnie działał Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ciągników (PCOBR) powstały na mocy umowy z dnia 27.08.1963 roku. Zewnętrzny wygląd ciągników został zaprojektowany przez czeskiego projektanta wzornictwa przemysłowego Otakara Diblíka. Zamocowanie kabiny tych ciągników na gumowych amortyzatorach (silentblokach) tłumiących drgania i przenoszenie hałasu było pierwszym takim rozwiązaniem na świecie, współautorstwa inż. Jaroslava Zezuli, inż. Jiri Marka, inż. Gustawa Zbieca, oraz chronione prawem patentowym.

Produkcja ciągników ciężkich odbywała się na zasadzie kooperacji. Strona polska produkowała tylny most (w hali nr 67 montażu ciągników ciężkich w ZM Ursus), podnośnik hydrauliczny (Archimedes Wrocław) i oś przednią nienapędzaną. Te elementy były wysyłane do Czechosłowacji, skąd otrzymywano skrzynię biegów (Závod 02 n.p. PRAGA v Lounech), silnik z osprzętem (Zetor Brno), zbiornik paliwa oraz przednią oś napędzaną. Z okazji uruchomienia produkcji seryjnej ciągnika C-385 w lipcu 1969 roku, fabrykę wizytował I Sekretarz PZPR - Władysław Gomułka i bułgarski przywódca - Todor Żiwkow.

W 1970 roku zbudowano prototypowy ciągnik Ursus 1100 z andrychowskim licencyjnym silnikiem Leylanda SW-400. 2 listopada 1970 roku wyprodukowano pięćsetny ciągnik C-385, zaś 15 marca 1971 roku.

Modernizacja Ciągników w 1975 Roku

Ciągnik C-385 przeszedł większą modernizację w 1973 roku, wdrożoną do produkcji seryjnej w 1975 roku. Zmieniono wówczas silnik Z 7501 na Z 8001, zwiększając moc silnika z 76 KM do 82 KM. Wprowadzono skrzynię biegów umożliwiającą montaż przedniego napędu. Wprowadzono także wersję ciągnika z przednim napędem, produkowanym w rumuńskim Uzina Tractorul Brașov, oznaczaną Ursus C-385A. Ten model z 1975 roku również miał moc 76 KM, ale już z napędem na obie osie.

Wprowadzono montaż silników 6-cylindrowych: Perkins 6.354 w ciągnikach Ursus C-3110 oraz Zetor Z8601 w ciągnikach Ursus 1201/Ursus 1204. W kolejnych latach w wyniku modernizacji powstawały w tej rodzinie nowe modele: Ursus 1201 o mocy 112 KM z napędem na oś tylną i Ursus 1204 o mocy 112 KM z napędem na obie osie oraz Ursus 1604 od 1978 roku o mocy 150 KM z napędem na obie osie. Fabrykę opuściło 9559 egzemplarzy tych ciągników, głównie w wersji podstawowej. Na początku lat 80. dokonano kolejnej modyfikacji, zmieniając jednocześnie oznaczenia ciągników.

Wyposażenie techniczne ciągników po modernizacji w 1975 roku obejmowało:

• Podwójny filtr oleju (wstępnego i dokładnego oczyszczania) zastąpiono filtrem odśrodkowym (tzw. Max).
• Pompa wtryskowa P24T8-3a. produkcji Zakładu Aparatury Wtryskowej W.S.K.
• Załączany hamulcem pasowym sterowanym hydraulicznie wzmacniacz momentu obrotowego.
• Skrzynia trójbiegowa (biegi polowe, drogowe, wsteczne) lub czterobiegowa (1, 2, 3, 4).
• TUZ (Trzypunktowy Układ Zawieszenia) kat. II.

Licencja Massey Ferguson i Dalszy Rozwój

W 1971 roku, w wyniku decyzji rządowych, wstrzymano produkcję i dalszy rozwój konstrukcji polskich ciągników „rodziny U”. Dla Ursusa wybrano drogę rozwoju opartą na licencji firmy „Massey Ferguson”. Budowa licencyjnej fabryki w Ursusie i uruchomienie nowej produkcji finansowane były z kredytu udzielonego przez międzynarodowe instytucje finansowe - „Klub Paryski” i „Klub Londyński”. Kredyt miał być spłacany sukcesywnie produkcją ciągników MF. Inwestycja została jednak przewymiarowana, w wyniku czego w następnych latach Ursus, nie mogąc wywiązać się z umowy, zaczął popadać w długi.

W 1972 roku powstało Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego „Ursus”, w skład którego weszły Zakłady Mechaniczne „Ursus” jako zakład wiodący oraz wiele innych zakładów filialnych. Zmodyfikowano też znak towarowy wprowadzony w 1966 roku i objęto ochroną, zgłaszając go do Urzędu Patentowego 27 września 1972 roku.

W 1974 roku (12 września) w Londynie podpisano polsko-brytyjską umowę o współpracy w zakresie produkcji nowoczesnych ciągników rolniczych, w myśl której ZPC „Ursus” podjęło się produkcji ciągników na licencji firmy Massey-Ferguson. Dla potrzeb realizacji tego projektu powołano nową firmę Massey-Ferguson-Perkins (MFP) - producenta silników. Lata 1974-1984 były okresem rozbudowy, modernizacji, przystosowywania całego zrzeszenia do wymogów licencyjnych oraz dostosowywania konstrukcji ciągników MF do wymagań i potrzeb polskiego rolnictwa. Zarówno w Ursusie, jak i w zakładach filialnych wybudowano wówczas zupełnie nowe fabryki z nowoczesnym parkiem maszynowym o zdolności produkcyjnej 75 tys. ciągników rocznie.

Montaż Ciągników Licencyjnych

W listopadzie 1978 roku, w ramach szkolenia, z części dostarczonych przez licencjodawcę, rozpoczęto montaż ciągnika MF-235 o mocy 38 KM. Wkrótce uruchomiono produkcję krajowych części i po wprowadzeniu istotnych zmian konstrukcyjnych w zakresie bezpieczeństwa, funkcjonalności i ergonomii, w 1984 roku z taśm montażowych zjechała pierwsza seria ciągników licencyjnych przystosowanych do potrzeb polskiego rynku. Był to model MF-255 o mocy 47 KM. W następnych latach sukcesywnie wprowadzano do produkcji kolejne modele ciągników MF o mocach 38-66 KM, by w 1993 roku rozpocząć produkcję modelu o mocy 72 KM.

Nowa Generacja Ciągników Ciężkich

Równolegle z rozwojem produkcji licencyjnej MF rozwijała się również produkcja ciągników ciężkich. W 1980 roku wznowiono prace w PCOBRC, czego wynikiem była rodzina ciągników ciężkich nowej generacji. Prace prowadzono przez kilka lat etapami, w wyniku czego powstawały nowe modele ciągników Ursus: 1002, 1004 i 1604 jako wynik modernizacji „A”. Następnie w 1984 roku uruchomiono seryjny montaż modeli Ursus 912, 914, 1012, 1014, 1222, 1224 i 1614 po modernizacji „B”.

W 1991 roku rozpoczęto produkcję ciągników ciężkich model M87U Ursus: 932, 934, 1032, 1034, 1132, 1134, 1234, 1434 i 1634. Ciągniki te wzbudzały i nadal wzbudzają zaufanie rolników, a 912, 914, 1234 i 1634 uznawane były za najlepiej sprzedające się ciągniki ciężkie marki „Ursus”. Pierwsze modele z lat siedemdziesiątych posiadały maski i dachy wykonane wyłącznie z blachy stalowej. W latach następnych wprowadzono nową stylistykę masek i dachów.

tags: #ciagnik #ursus #rok #75