Czym Jest Ciągnik Samoróbka?
W polskim rolnictwie, szczególnie w mniejszych gospodarstwach, zjawisko ciągników samoróbek jest powszechne. Określane często mianem „papaja”, traktorki te są efektem inwencji użytkowników, którzy we własnych warsztatach ("w szopie") tworzą maszyny rolnicze dostosowane do indywidualnych potrzeb. Ciągniki samoróbki to zazwyczaj przeróbki istniejących maszyn lub konstrukcje składane z różnych podzespołów, często pochodzących od renomowanych producentów, takich jak Ursus czy Zetor.
Historia Marki Ursus: Od Silników do Ciągników
Historia marki Ursus, choć kojarzona głównie z ciągnikami, rozpoczęła się od produkcji silników spalinowych. W 1893 roku w Warszawie Ludwik Rossman, Kazimierz Matecki, Emil Schönfeld oraz czterej inni przedsiębiorcy - Stanisław Rostkowski, Aleksander Radzikowski, Karol Strassburger i Ludwik Fijałkowski - założyli przedsiębiorstwo o nazwie Towarzystwo Udziałowe Specjalnej Fabryki Armatur. Zafascynowani powieścią „Quo Vadis”, akcjonariusze postanowili nadać firmie nową nazwę, która miała kojarzyć się z mocą i siłą, stąd pojawiła się nazwa Ursus. W 1902 roku podjęto decyzję o rozbudowie zakładu i rozszerzeniu produkowanego asortymentu o silniki spalinowe.
W 1910 roku w nowo otwartej fabryce w miejscowości Wala przy ulicy Skierniewickiej 27/29 zaczęto produkować dwusuwowy, jednocylindrowy silnik z zapłonem gruszkowym o mocy 5 KM, wzorowany na szwedzkim Bolinderze. Do 1914 roku wyprodukowano ogółem 6000 silników różnych typów o mocach od 5 do 450 KM, a w oferowanym asortymencie poważne miejsce miały przewoźne silniki dla rolnictwa - tak zwane lokomobile.
Początki Produkcji Ciągników
W latach 1916-1918 pod kierownictwem polskiego konstruktora prof. Kazimierza Taylora podjęto próbę skonstruowania pierwszego polskiego ciągnika. Od 1920 roku firmę nazwano Fabryką Silników i Traktorów „Ursus” Sp. Akc. Pierwszy traktor wyprodukowano dwa lata później. Ciągówka „Ursus” była maszyną o konstrukcji wzorowanej na amerykańskim ciągniku „Titan” i miała około 25 KM mocy. Ogółem do 1927 roku wyprodukowano 100 sztuk ciągówek „Ursus”.
W 1946 roku rząd zdecydował o rozpoczęciu w czechowickich fabrykach produkcji ciągników rolniczych. Polscy konstruktorzy pod kierunkiem prof. Edwarda Habicha opracowali, w oparciu o konstrukcję niemieckiego Lanz Buldoga, dokumentację ciągnika Ursus C-45. Ursus C-45 miał jednocylindrowy, dwusuwowy silnik o mocy 45 KM. Pierwszy ciągnik zjechał z taśmy montażowej w 1947 roku. W latach późniejszych dokonano modernizacji ciągnika, wprowadzając podnośnik hydrauliczny, benzynowy rozruch, kabinę dla kierowcy i dostosowano go do poruszania się po drogach publicznych przez wprowadzenie ogumionych kół jezdnych i lamp bocznych.
Rozwój Rodzimych Konstrukcji i Prototypy Silników
Państwowe przedsiębiorstwo pod nazwą Zakłady Mechaniczne „Ursus” powstało w 1948 roku, w którym konstruktorzy prowadzili prace rozwojowe nad całkowicie polskim ciągnikiem. Od 1955 roku prace rozwojowe prowadzono równolegle w dwóch zespołach. Powstały prototypy ciągników Ursus C-325 oraz Rola 25. Ostatecznie wybrano konstrukcję ciągnika Ursus C-325. Równolegle prowadzono prace nad jednoosiowym ciągnikiem Ursus C-308. W 1958 roku rozpoczęto seryjną produkcję jednoosiowego ciągnika rolno-ogrodniczego Ursus C-308, w którym zastosowano jednocylindrowy, dwusuwowy silnik S261C produkcji WSM w Bielsku Białej. Ciągnik Ursus C-325, który stał się protoplastą całej rodziny ciągników lekkich, był produkowany wraz z jego zmodernizowanymi wersjami: C-328 od 1963 roku i C-330 od 1967 roku - popularnie nazywanymi „trzydziestkami” - oraz C-335 w wersji eksportowej.
Wstępem do nowoczesności na polskich polach było wprowadzenie na rynek Ursusa C-325. Równolegle z projektowaniem nowego ciągnika w Ursusie pracowano nad gamą nowych silników. Do modelu C-325 stworzono jednostkę typu C-312, a na bazie tej konstrukcji powstały również silniki C-313 (trzy cylindry, 36 - 42 KM) oraz C-314 (cztery cylindry, 56 KM). Gdy prototypy testowano, zespół inżynierów zajął się tworzeniem wersji czteronapędowej oraz motoru wyposażonego w sześć cylindrów. Jednakże, decyzja „z góry” sprawiła, że nowe, większe ciągniki miały być produkowane we współpracy z Czechosłowacją na bazie tamtejszych Zetorów, co wstrzymało rozwój wielu rodzimych prototypów.
Wyjątkowe Znaleziska: Samoróbki z Prototypowymi Silnikami Ursus
Fakt istnienia prototypowych silników, które nigdy nie weszły do masowej produkcji, sprawia, że niektóre ciągniki samoróbki stają się niezwykłymi znaleziskami. Przykładem jest historia ciągnika, który pojawił się w serwisie ogłoszeniowym.
Zetor 25 z Silnikiem Ursus S-313
W popularnym serwisie ogłoszeniowym pojawił się ciągnik, jakich wiele - przeróbka starego Zetora 25, bez maski i ogołocona z wielu elementów, wyposażona w nieoryginalny silnik z Ursusa. Takich maszyn jest w Polsce sporo. Niektóre z nich skrywają ciekawe części. Wysłużona maszyna z ogłoszenia też skrywała pewną tajemnicę. Otóż „papaj” jeździł dzięki silnikowi S-313, którego kilka prototypów zbudowano pod koniec lat 50. i na początku lat 60. Nie wiadomo, ile dokładnie wykonano prototypowych silników serii C-313 (lub S-313). Zapewne ktoś dysponujący Zetorem 25 z zatartym silnikiem kupił od kogoś (lub od fabryki) prototypowy motor i zamontował go do swojego ciągnika. Motor ten został już uruchomiony, a jego uratowanie przed złomowaniem było symbolicznym aktem. Silnik S-313 zaaplikowany do Zetora jest na chodzie, co potwierdza unikatową wartość takich konstrukcji.
Modyfikacje Popularnych Modeli Ursus
Oprócz całkowicie samodzielnych konstrukcji, często spotyka się fabryczne ciągniki Ursus poddane znaczącym modyfikacjom, które czynią je w pewnym sensie samoróbkami dostosowanymi do specyficznych zadań.
Ursus C-330 z Ładowaczem Czołowym TUR
Ursus C-330 z 1981 roku, wyposażony w samodzielnie skonstruowany ładowacz czołowy typu TUR, jest przykładem takiej adaptacji. Taki ciągnik stoi na placu gospodarstwa w otoczeniu przyczepy rolniczej, przygotowany do typowych prac załadunkowych i transportowych. Ciągnik napędza dwucylindrowy silnik S-312C o pojemności 1960 cm³ i mocy około 30 KM, współpracujący z niesynchronizowaną skrzynią biegów 6+2, co wystarcza do manewrowania z turem i przyczepą na niewielkiej powierzchni. Masa własna C-330 wynosi około 1900 kg, a udźwig tylnego TUZ sięga około 1200 kg, dzięki czemu ciągnik dobrze radzi sobie z obsługą lekkich przyczep i osprzętu w małych gospodarstwach.
Charakterystyka Kultowych Modeli Ursus
Ursus C-330 ("Trzydziestka")
Ursus C-330, często nazywana „trzydziestką”, to kultowy polski ciągnik rolniczy klasy lekkiej, z napędem na tylną oś. Był produkowany w latach 1967-1987 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie, w liczbie ponad 331 000 sztuk. W kwietniu 1967 roku rozpoczęto produkcję seryjną tego modelu. W 1971 roku pojawił się ciągnik Ursus C-335, będący eksportową odmianą C-330, z główną różnicą w postaci tylnego podnośnika z automatyczną regulacją „Agrocontrol”. Podnośnik ten posiadał regulację siłową, pozycyjną i mieszaną, a ciągnik wyposażono w bardziej komfortowe siedzenie. W lipcu 1986 roku pojawił się nowy model - Ursus C-330M, potocznie nazywany „Emką”, w którym wzmocniono łożyskowanie skrzyni biegów i tylnego mostu, starając się wyeliminować typowe problemy takie jak wyskakiwanie biegów czy przecieki.
Ursus C-360 ("Sześćdziesiątka")
Ursus C-360, często nazywana „sześćdziesiątką”, to kultowy polski ciągnik rolniczy klasy średniej, z napędem na tylną oś. Był produkowany w latach 1976-1994 w Zakładach Mechanicznych Ursus w Warszawie, w liczbie ponad 280 000 sztuk. W kwietniu 1976 roku rozpoczęto produkcję seryjną tego modelu. Zastąpił on produkowaną od lipca 1975 roku zmodernizowaną wersję modelu C-355, oznaczoną jako Ursus C-355M. Ciągnik Ursus C-355M był pierwszym etapem wprowadzenia do produkcji modelu C-360. W latach 1981-1993 produkowany był również URSUS C-360-3P, wyposażony w silnik Perkins o mocy 47 KM. Następcą tego modelu był URSUS 4512.
Wpływ Licencji i Rozwój Współczesnych Ursusów
W 1961 roku podpisano umowę rządową między Polską a Czechosłowacją, w wyniku której w 1965 roku ZM „Ursus” przyjęły produkcję średniego ciągnika Zetor 4011 o mocy 42 KM pod oznaczeniem Ursus C-4011. Ciągniki te, po wielokrotnych modernizacjach jako Ursus C-355 od 1971 roku, a następnie od 1976 roku jako Ursus C-360, produkowano do końca 1994 roku. W 1969 roku ruszyła produkcja ciągnika Ursus C-385 o mocy 76 KM z napędem na tylną oś, który był pierwszym z rodziny ciągników ciężkich.
W 1971 roku w wyniku decyzji rządowych wstrzymano produkcję i dalszy rozwój konstrukcji polskich ciągników „rodziny U”, a dla Ursusa wybrano drogę rozwoju opartą na licencji firmy „Massey Ferguson”. W Londynie w 1974 roku została podpisana polsko-brytyjska umowa o współpracy w zakresie produkcji nowoczesnych ciągników rolniczych. ZPC „Ursus” podjęło się produkcji ciągników na licencji firmy Massey-Ferguson, która była zaliczana do największych producentów ciągników na świecie. Dla potrzeb realizacji tego projektu powołano nową firmę Massey-Ferguson-Perkins (MFP) - producenta silników. Montaż szkoleniowy ciągnika MF 235, z części dostarczanych przez licencjodawcę, rozpoczęto dopiero po 5 latach od podpisania kontraktu. Po wygaśnięciu licencji, ciągnik MF255 zmieniono na nazwę Ursus 3512.
Nowe Modele Ciężkie
Równolegle z rozwojem produkcji licencyjnej MF rozwijała się również produkcja ciągników ciężkich. W 1980 roku wznowiono prace nad rodziną ciągników ciężkich nowej generacji. W 1984 roku uruchomiono seryjny montaż modeli Ursus 912, 914, 1012, 1014, 1222, 1224 i 1614 po modernizacji „B”. Ciężkie modele ciągników Ursus: 932, 934, 1032, 1034, 1132, 1134, 1234, 1434 i 1634 rozpoczęto produkować w 1991 roku. Ciągniki te wzbudziły zaufanie rolników, a 912, 914, 1234 i 1634 uznawane były za najlepiej sprzedające się ciężkie ciągniki marki „Ursus”.
Model URSUS 1224, produkowany w latach 1984-2009, był ciągnikiem klasy ciężkiej, wyposażonym w 6-cylindrowy silnik DS Martin Z8701.12 o mocy 119 KM. Udźwig tylnego podnośnika wynosił 5500 kg, a waga bez obciążników to 4970 kg. Następcą tego modelu był URSUS 1234. Najmocniejszy ciągnik klasy ciężkiej, URSUS 1614, produkowany w tych samych latach, posiadał 6-cylindrowy silnik DS Martin Z8602.12 Turbo o mocy 155 KM, udźwig tylnego podnośnika 5500 kg i wagę 5030 kg bez obciążników. Jego następcą był URSUS 1634.
Współczesność i Upadłość Ursusa
W 1991 roku nastąpił podział Zrzeszenia, z którego powstały Zakłady Przemysłu Ciągnikowego „Ursus”. W latach 1988-2003 przeprowadzono głęboką restrukturyzację ZPC „Ursus” S.A., w wyniku której w 9 polskich miastach powstało wiele nowych podmiotów gospodarczych. Wiele z nich upadło, a z tych, co pozostały, utworzono wspólnie z Przedsiębiorstwem Handlu Zagranicznego „Bumar” nowe przedsiębiorstwo o nazwie „Ursus” Sp. z o.o.
W 2011 roku Ursus połączył siły z innym rodzimym producentem maszyn dla rolnictwa, spółką POL-MOT Warfama SA, a zarząd spółki zadecydował o przeniesieniu produkcji ciągników do Lublina. 20 grudnia 2011 roku firma POL-MOT Warfama SA (od 2012 URSUS S.A.) rozpoczęła montaż ciągników w zakładzie byłej Fabryki Samochodów Ciężarowych w Lublinie, sprzedawanych pod marką Ursus. Mimo prób odnowienia produkcji, w 2017 roku firma zanotowała stratę, a problemy narastały. 12 lipca 2021 roku Sąd ogłosił upadłość Ursusa.
Po upadku firmy URSUS na terenie dawnych zakładów produkcyjnych w Warszawie powstaje wiele nowych budynków, sklepów oraz firm. Największy teren zajmuje centrum handlowe FACTORY URSUS, otoczone dużym parkingiem. Część terenu zostało przekształcone pod inwestycje lokalne, takie jak szkoła i przedszkole, a część została sprzedana deweloperom z przeznaczeniem pod budowę domów i osiedli. Historia Ursusa, choć zakończona upadłością, pozostawiła po sobie trwały ślad w polskim rolnictwie, a ciągniki tej marki, zarówno fabryczne, jak i samoróbki, nadal pełnią ważne funkcje w wielu gospodarstwach.
