Marka Ursus od dekad jest ikoną polskiego rolnictwa, produkując solidne ciągniki rolnicze, które cieszą się uznaniem zarówno w Polsce, jak i za granicą. Jej historia, pełna innowacji i wyzwań, doprowadziła do powstania maszyn wyposażonych w coraz bardziej zaawansowane rozwiązania techniczne, w tym napęd na obie osie.
Początki i ewolucja marki Ursus
Historia Ursusa zaczyna się w roku 1893 pod nazwą Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i nie jest od razu związana z produkcją traktorów. W 1903 roku firma zmieniła nazwę na Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i Motorów Ursus, co było pokłosiem ogromnej popularności powieści Henryka Sienkiewicza Quo Vadis. Do wybuchu I wojny światowej w 1914 roku firma zajmowała się głównie produkcją silników spalinowych, których wyprodukowano ogółem 6000 różnych typów o mocach od 5 do 450 KM, a w oferowanym asortymencie poważne miejsce miały przewoźne silniki dla rolnictwa - tzw. lokomobile.
W latach 1916-1918 rozpoczęto prace nad stworzeniem pierwszego polskiego ciągnika pod kierownictwem prof. Karola Taylora. W 1922 roku, po ponownej zmianie nazwy na Fabrykę Silników i Traktorów „Ursus” Sp. Akc., rozpoczęto seryjną produkcję ciągówek. Był to model nazywany w literaturze Ursus 1921/22, wzorowany na amerykańskim ciągniku „Titan”. Posiadał wielopaliwowy (benzyna, nafta) czterosuwowy silnik o dwóch cylindrach i mocy 25 KM, który napędzał koła tylne za pomocą łańcuchów rolkowych. Łącznie do 1927 roku wyprodukowano 100 sztuk tych ciągówek. Jeden z tych modeli znajduje się w Narodowym Muzeum Techniki w Warszawie.
Po II wojnie światowej, w 1946 roku, władze państwowe podjęły decyzję o rozpoczęciu w czechowickich fabrykach produkcji ciągników rolniczych. Zespół konstruktorów Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem prof. Edwarda Habicha opracował dokumentację ciągnika Ursus C-45, opartego na konstrukcji niemieckiego Lanz Bulldog. Ciągnik ten miał jednocylindrowy dwusuwowy silnik o pojemności 10,3 dm³ i mocy 45 KM z zapłonem samoczynnym od gruszy żarowej. Następnie produkowano jego zmodernizowaną wersję - C-451.
W 1955 roku Ministerstwo Przemysłu powierzyło zadanie opracowania nowego polskiego ciągnika dwóm niezależnym zespołom. W 1960 roku do seryjnej produkcji wszedł legendarny ciągnik Ursus C-325. Był to uniwersalny czterokołowy ciągnik rolniczo-drogowy o klasycznej samonośnej konstrukcji z napędem na tylne koła, wyposażony w silnik wysokoprężny S-312 o mocy 25 KM. Ciągnik ten stał się protoplastą całej rodziny ciągników lekkich, w tym modernizowanych wersji C-328 (od 1963) i C-330 (od 1967), a także eksportowej C-335, produkowanych nieprzerwanie przez 34 lata, do 1993 roku.
W 1961 roku podpisano umowę rządową między Polską a Czechosłowacją, w wyniku której powstał Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ciągników (PCOBRC). W 1965 roku ZM „Ursus” przyjęły produkcję średniego ciągnika Zetor 4011 o mocy 42 KM pod oznaczeniem Ursus C-4011. Ciągniki te, po wielokrotnych modernizacjach jako Ursus C-355 (od 1971) i następnie jako Ursus C-360 (od 1976), były produkowane do końca 1994 roku.
Narodziny koncepcji unifikacji i napędu na cztery koła: Rodzina U
W 1966 roku w warszawskiej fabryce ciągników powstał Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych (ZDCR), którego szefem został mgr inż. Bogumił Bajdecki, a szczególne zaangażowanie w działalność zakładu przejawiał mgr inż. Henryk Szczygieł. Początkowo ZDCR zajmował się modernizacją ciągnika C-328 i obsługą konstrukcyjną C-4011 oraz C-385.
W latach 1968-1972 w biurze konstrukcyjnym ZDCR prowadzono intensywne prace nad nową, polską rodziną ciągników rolniczych o mocach 22-60 kW (prototypy z serii U), pod kierownictwem inżynierów Jerzego Wyglądały i Henryka Szczygła. Opracowano wówczas konstrukcje ciągników: U-300, U-500, U-600, U-700. Mimo bardzo wysokich ocen w badaniach w Polsce i za granicą, ciągniki te nigdy nie weszły do seryjnej produkcji ze względu na wybór licencyjnej drogi rozwoju dla „Ursusa”.
Konstrukcja ciągników serii U charakteryzowała się klasycznym układem, zbiornikiem paliwa umieszczonym z prawej strony kierowcy pod podłogą kabiny oraz kabiną z drzwiami tylko z jednej strony. Nowa rodzina ciągników miała obejmować 4 modele wyposażone w 4 typy silników (S24, S34, S35 i S44), których gama rozszerzona została o silnik 6-cylindorwy S64. Jednym z innowacyjnych rozwiązań był 3-biegowy wzmacniacz momentu TRIMAT, opracowany w Katedrze Ciągników Politechniki Warszawskiej.
Cechą charakterystyczną opisywanych ciągników były silniki charakteryzujące się jednakową średnicą cylindra i jednakowym skokiem tłoka oraz umieszczeniem belki przedniej osi dokładnie w płaszczyźnie czołowej bloku silnika. To ułożenie osiągnięto poprzez umieszczenie wału korbowego silnika powyżej osi przekładni głównej, co pozwalało na zastosowanie, w przestrzeni między silnikiem a skrzynią główną, przekładni pośredniej wykorzystywanej również jako zbiornik paliwa.
Co istotne dla tematu napędu, w treści patentu zgłoszonego 24 sierpnia 1972 roku zawarto również informacje o możliwości wyposażania ciągników w dodatkowy napęd kół przednich, zasilany z pompy napędzanej przednim czopem wału korbowego silnika. Napęd ten miał stanowić wyposażenie ciągników o mocach 60 i 75 KM. Zakładano również przystosowanie opisywanych ciągników do wersji transportowo-budowlanej lub przekształcenie najmniejszego ciągnika w półnośnik narzędzi.
W 1970 roku nawiązano kontakt z firmą Renault, która wyraziła chęć współpracy. Planowano, że po 1974 roku silniki 3- i 4-cylindrowe będą importowane z Polski. Rozważano nawet, że Renault zrezygnuje z produkcji własnych ciągników na rzecz importu ciągników opracowanych w Polsce. Konstrukcja ciągników serii U była na ówczesne czasy na poziomie światowym, a opracowane ciągniki stały się przedmiotem patentu nr 79464.
Mimo postępów, w 1971 roku, po zmianach w rządzie i objęciu funkcji I sekretarza partii przez Edwarda Gierka oraz premiera przez Piotra Jaroszewicza, zmieniono kurs. Minister Tadeusz Wrzaszczyk był zwolennikiem rozwoju przemysłu poprzez zakup licencji. Prezydium rządu 17 września 1971 roku wprowadziło poprawkę do decyzji z 1969 roku, dopuszczającą ewentualną możliwość zakupu licencji. Tym samym Ursus został zmuszony do rozmów dotyczących licencji, co ostatecznie zakończyło rozwój polskiej "rodziny U".
Ciężka seria Ursusów: Produkcja ciągników z napędem na obie osie
Początki ciężkiej serii Ursusa sięgają końca lat 60. ubiegłego wieku. W 1969 roku, w wyniku współpracy konstruktorów polskich i czechosłowackich (PCOBRC w Brnie), ruszyła produkcja ciągnika Ursus C-385 o mocy 76 KM z napędem na tylną oś. Stał się on pierwszym z rodziny ciągników ciężkich.
Kluczowym momentem w rozwoju napędu na obie osie było wprowadzenie modelu Ursus C-385A od 1975 roku, o mocy 76 KM, który jako pierwszy z tej serii posiadał napęd na obie osie. W kolejnych latach w wyniku modernizacji powstawały nowe modele: Ursus 1201 o mocy 112 KM z napędem na oś tylną oraz Ursus 1204 o mocy 112 KM z napędem na obie osie. Niemal równocześnie w ofercie pojawił się sześciocylindrowy ciągnik z napędem na obie osie, który zdobył wiele nagród na międzynarodowych targach rolniczych. Po doposażeniu silnika w turbosprężarkę ciągnik ten zyskał oznaczenie 1604, oferując moc 150 KM z napędem na obie osie od 1978 roku.
W 1980 roku wznowiono prace w PCOBRC, czego wynikiem była rodzina ciągników ciężkich nowej generacji. W 1984 roku uruchomiono seryjny montaż modeli Ursus 912, 914, 1012, 1014, 1222, 1224 i 1614 po modernizacji „B”. Modele oznaczone cyfrą 4 na końcu symbolizują warianty z napędem na obie osie. W 1991 roku rozpoczęto produkcję ciągników ciężkich model M87U Ursus: 932, 934, 1032, 1034, 1132, 1134, 1234, 1434 i 1634. Ciągniki te wzbudzały i nadal wzbudzają zaufanie rolników, a 912, 914, 1234 i 1634 uznawane były za najlepiej sprzedające się ciągniki ciężkie marki „Ursus”, często właśnie w wariantach z napędem na cztery koła, cenionym za prostą konstrukcję i dostępność części.
W kontekście rozwoju napędu na cztery koła warto również wspomnieć o prototypie ciągnika C-330 4 x 4, który, podobnie jak C-330-3P z silnikiem Perkinsa, nie doczekał się seryjnej produkcji, mimo prób rozwoju tej koncepcji przez zakład doświadczalny Ursusa.
Wpływ licencji Massey-Ferguson na rozwój Ursusa
W 1971 roku decyzje rządowe wstrzymały produkcję i dalszy rozwój konstrukcji polskich ciągników „rodziny U”, wybierając dla Ursusa drogę rozwoju opartą na licencji firmy „Massey Ferguson”. 12 września 1974 roku w Londynie podpisano polsko-brytyjską umowę o współpracy. Dla potrzeb realizacji tego projektu powołano nową firmę Massey-Ferguson-Perkins (MFP) - producenta silników. Lata 1974-1984 były okresem rozbudowy i modernizacji całego zrzeszenia do wymogów licencyjnych oraz dostosowywania konstrukcji ciągników MF do wymagań polskiego rolnictwa. W listopadzie 1978 roku rozpoczęto montaż ciągnika MF-235 o mocy 38 KM. Po wprowadzeniu istotnych zmian konstrukcyjnych, w 1984 roku z taśm montażowych zjechała pierwsza seria ciągników licencyjnych przystosowanych do potrzeb polskiego rynku - model MF-255 o mocy 47 KM. W następnych latach sukcesywnie wprowadzano do produkcji kolejne modele ciągników MF o mocach 38-66 KM, by w 1993 roku rozpocząć produkcję modelu o mocy 72 KM.
Ursus współcześnie: Nowe modele i dziedzictwo
Od 2011 roku ciągniki Ursus są montowane w firmie Ursus S.A. w Lublinie (wcześniej POL-MOT Warfama SA). W latach 2000. Ursus przeszedł restrukturyzację i modernizację oferty, dostosowując się do zmieniających się standardów ekologicznych i technologicznych. Modele takie jak Ursus 3702, Ursus 5524 Mido i Ursus 1674 Forte zostały wyposażone w silniki spełniające normy emisji spalin EURO IIIA. Zupełnie nowym modelem wypuszczonym w 2010 roku był Ursus 3702, a jego późniejsze modyfikacje to Ursus 3702 Piko, Ursus 3724 Piko, Ursus 5524 Mido, Ursus 1674 Forte. Obecnie Ursus wciąż utrzymuje swoją pozycję na rynku ciągników rolniczych, oferując kilkanaście nowoczesnych modeli. Choć firma przeszła wiele zmian, jej produkty nadal cieszą się uznaniem rolników za wytrzymałość i solidność, a ciągniki ciężkiej serii Ursusa, często wyposażone w napęd na cztery koła, mają sporą grupę fanów ze względu na prostą konstrukcję, swobodny dostęp do części zamiennych i umiarkowaną cenę eksploatacji.