Zetor Super: Historia, Modele i Charakterystyka Legendarnych Ciągników

Ciągniki rolnicze marki Zetor od dziesięcioleci cieszą się dużym uznaniem w Polsce i na świecie. Jednym z najbardziej znanych i cenionych modeli jest Zetor Super, który przez lata przeszedł wiele modyfikacji i udoskonaleń. Niniejsza artykuł przedstawia kompleksowy przegląd historii, danych technicznych oraz ewolucji tego ikonicznego ciągnika, ze szczególnym uwzględnieniem modelu Zetor 50 Super.

Historia i Ewolucja Modeli Zetor Super

Historia ciągników Zetor Super sięga roku 1948, kiedy to powstał prototyp ciągnika Zetor 30 z czterocylindrowym silnikiem. Główną ideą było stworzenie maszyny o zwiększonej mocy przy niskim zużyciu paliwa, co osiągnięto dzięki zastosowaniu bezpośredniego wtrysku. Prototyp ten, bazujący na konstrukcji Zetora 25, zdobył złoty medal na Wystawie Rolniczej w Pradze w 1948 roku. Niestety, z przyczyn politycznych prace nad nim zostały wstrzymane.

Zetor 35 Super - początek serii

Na początku lat 50., kiedy produkcja Zetorów 25 była stopniowo przenoszona, wznowiono prace nad mocniejszym ciągnikiem, czerpiąc z doświadczeń Zetor 30. W rezultacie powstał Zetor 35 Super. Model ten posiadał ulepszony, czterocylindrowy silnik, bazujący na dwucylindrowej jednostce Zetora 25. Średnica cylindra i skok tłoka pozostały takie same (105×120 mm), ale przystosowano go do wtrysku bezpośredniego przez wykonanie komór w denkach tłoków. Skrzynia przekładniowa, zdaniem niektórych źródeł, konstrukcyjnie opierała się na układzie znanym z Zetorów 15 i posiadała 5 przełożeń do przodu oraz wsteczny. Układ zwolnic i blokator zapożyczono z Zetorów 25.

W standardzie znajdował się obrotomierz, a wałek odbioru mocy (WOM) był zależny od sprzęgła nożnego. Blokada mechanizmu różnicowego była standardem. Ciągnik można było otrzymać w kolorze zielonym lub czerwonym.

Wyposażenie i Opcje Zetor 35 Super

• Opcjonalnie można było zamówić kabinę z brezentowym daszkiem, której przednią część można było unosić, a szyby boczne były przesuwane.
• W czasie chłodów elastyczna rura doprowadzała do kabiny ciepłe powietrze zza chłodnicy.
• Koło pasowe, zamontowane po prawej stronie przed tylnym kołem, umożliwiało napęd maszyn za pomocą pasa transmisyjnego.
• Instalacja pneumatyczna do obsługi hamulców przyczep była początkowo montowana na zamówienie.

Zetor Super P - wersja gąsienicowa

Na bazie Zetora 35 Super inżynierowie z Brna stworzyli odmianę gąsienicową oznaczoną Super P. Posiadała ona specjalne przełożenia, umożliwiające pracę pod dużym obciążeniem, w zakresie prędkości od 3 do 14 km/h. Waga gotowego ciągnika wynosiła aż 4200 kg. Kierowanie odbywało się przy użyciu ręcznych dźwigni, które uruchamiały niezależne hamulce każdej gąsienicy. Produkowano je w małych seriach w kilku odmianach:

• Wersja rolnicza: Wyposażona w podnośnik hydrauliczny, stosowana głównie do ciężkiej orki (spalała około 17,5 litra/ha podczas orki na głębokość 30 cm) oraz napędu kombajnów do kukurydzy.
• Wersja leśna: Posiadała dwubębnową, mechaniczną wciągarkę, dzięki której świetnie radziła sobie podczas zrywki drewna. Masywna osłona pod ciągnikiem chroniła podzespoły. Często wyposażano ją w kabiny o konstrukcji rurowej z przednią szybą, brezentowym daszkiem i siatką na tylnej ścianie.
• Wersja spychacz: Najrzadziej spotykana, wyposażona w hydrauliczny system unoszenia lemiesza.

Do gąsienicowych odmian Supera można było założyć specjalne gumowe nakładki na gąsienice. Łącznie w latach 1956-58 wyprodukowano około 4200 sztuk modelu Super P, z czego niewiele trafiło do Polski. Powstał także prototyp Supera P z napędem na cztery, jednakowego rozmiaru koła, sterowany podobnie jak wersja gąsienicowa.

Zetor 50 Super - rozwój i popularność

W 1960 roku wprowadzono rozwinięcie modelu 35 Super - Zetor 50 Super, produkowany w latach 1960-1968. Ten model stanowił znaczący krok naprzód w technologii i wyposażeniu. Zetor 50 Super został wyprodukowany w halach produkcyjnych czeskiej fabryki „Zbrojovka Brno” w Brnie i stał się bardzo popularny w Czechosłowacji oraz za granicą, w tym w Polsce.

Zetor 50 Super był typowym ciągnikiem przeznaczonym przede wszystkim do ciężkich prac polowych (np. orka 4-skibowym pługiem, agregaty uprawowe do 2,8 m szerokości, napęd kombajnów do ziemniaków, buraków czy silosokombajnów) oraz transportowych (ciągnął do 10 ton ciężaru nawet w trudnych warunkach). Posiadał budowę bezramową, a stanowisko traktorzysty osłonięte było kabiną.

Główne unowocześnienia Zetor 50 Super (w stosunku do Zetor 35 Super):

• Zwiększona moc: Silnik otrzymał dodatkową moc, osiągając 50 KM DIN (37.3 kW) i 52 KM SAE przy obrotach znamionowych 1650 obr./min. Niektóre źródła podają, że przy wyższych obrotach silnik ten mógł uzyskać moc zbliżoną do 70 KM.
• Ulepszona skrzynia biegów: Ośmiobiegowa skrzynia przekładniowa (8 biegów do przodu + 2 do tyłu) w dwóch zakresach z dwustopniowym reduktorem, pozwalającym uzyskać prędkości w zakresie od 1,18 do 26,5 km/h do przodu i 4,66 km/h do tyłu. Przełączanie biegów odbywało się za pomocą dźwigni umieszczonej w desce rozdzielczej.
• Podwójne sprzęgło: Zapewniało bardziej komfortową pracę. Napęd na koła jezdne przenoszony był za pośrednictwem jednostopniowego sprzęgła ciernego i ośmiobiegowej skrzyni przekładniowej.
• Układ smarowania: Zmodyfikowano układ smarowania silnika.
• Filtry powietrza: Poprawiono system filtracji powietrza; poprzedni filtr z charakterystycznym szklanym osadnikiem został zastąpiony suchym filtrem umieszczonym w okrągłej obudowie, obok filtra mokrego. Nowsza odmiana charakteryzowała się systemem filtrowania powietrza w dwóch okrągłych obudowach.
• Błotniki: Modyfikacja tylnych błotników i zamontowanie przednich.
• Podnośnik hydrauliczny: Montowany był podnośnik hydrauliczny o udźwigu 1200 kg.
• Hamulce: Do sprawnego zatrzymania ciągnika służyły niezależne hamulce szczękowe, działające na koła tylne. Bezpieczeństwo na postoju zapewniał hamulec ręczny zaciskający taśmy na bębnach hamulcowych.
• Wałek odbioru mocy (WOM): Niezależnie napędzany, o prędkości 540 obr./min i ręcznym sterowaniu.
• Instalacja pneumatyczna: Do przyczep.
• Przystawka pasowa: Montowana z tyłu ciągnika, napędzana od wałka przekaźnika mocy, służyła do napędu maszyn za pośrednictwem pasa transmisyjnego.
• Kabina: Możliwość zamontowania kabiny z brezentowym dachem, którego przednia część była uchylana do góry.

Ciągniki Zetor 50 Super uchodziły za bardzo komfortowe maszyny jak na swoje czasy. Były stosunkowo szybkie i mocne, co czyniło je dumą traktorzysty. W latach 1960-1968 wyprodukowano łącznie ponad 150 tysięcy sztuk Zetorów 50 Super, z czego bardzo duża ilość została wyeksportowana m.in. do Polski, Niemiec, Iraku czy Brazylii. Następcą modelu 50 Super miał być Zetor T56, jednak nigdy nie wyszedł on poza fazę prototypu.

W Polsce zachowała się stosunkowo duża ilość ciągników Zetor 50 Super. Starsze odmiany są dziś praktycznie niespotykane, natomiast wersja gąsienicowa reprezentowana jest przez maksymalnie kilka sztuk w prywatnych zbiorach.

Zbrojovka Brno - militarne koneksje

Firma Zbrojovka Brno, producent Zetorów, powstała jako przedsiębiorstwo państwowe w 1918 roku w Brnie, tuż po odzyskaniu niepodległości przez Czechosłowację. Czeski wyraz „zbrojovka” oznacza fabrykę broni. Firma powstała na bazie fabryki armat produkującej na potrzeby armii austro-węgierskiej. W okresie międzywojennym stała się jednym z czołowych producentów broni na świecie. W drugiej połowie lat czterdziestych XX wieku ZBROJOVKA zaczęła produkować traktory, silniki motocyklowe, broń myśliwską i sportową.

W listopadzie 1945 roku wyprodukowała prototyp ciągnika Z 25, nazwany wkrótce ZETOREM. Nazwa „ZETOR” powstała przez połączenie pierwszej litery „ZET” od nazwy fabryki ZBROJOVKA i ostatnich liter słowa traktor („OR”). Po pół roku model wdrożono do produkcji. Zetor w krótkim czasie zdominował czechosłowacki rynek i stał się pożądanym ciągnikiem wśród polskich gospodarzy, często znacznie lepiej ocenianym niż rodzimy Ursus. Ciągniki Zetor stanowiły i nadal stanowią bardzo ważny dział produkcji brneńskiego zakładu.

Dane Techniczne Zetor 50 Super

Poniższa tabela przedstawia kluczowe parametry techniczne ciągników Zetor Super i Zetor 50 Super, bazując na dostępnych danych.

Warto zaznaczyć, że dane te zostały zebrane głównie z broszur, a w niektórych przypadkach źródła zawierają sprzeczne informacje, zwłaszcza dotyczące prędkości, które mogły różnić się w zależności od rozmiaru opon. Inne zmiany podczas historii modelu zostały omówione w części tekstowej.

Wyposażenie i Opcje Zetor 50 Super

Zetor 50 Super był wyposażony w szereg udogodnień i opcji, które zwiększały jego funkcjonalność:

• Górny zaczep transportowy: Tak.
• Wciągarka jednobębnowa: Przydatna do pracy w transporcie i zrywce drewna, montowana przede wszystkim w wersji leśnej oraz transportowej.
• Półgąsienice: Ciekawą opcją na liście wyposażenia 50-tki były elastyczne półgąsienice o szerokości 467 mm, w skład zestawu wchodziły 4 dodatkowe koła prowadzące (po 2 szt. na stronę) o rozmiarze 5.50×16 oraz ramiona do ich zawieszenia. Tak przygotowany ciągnik bez obciążników ważył ponad 3300 kg, przy czym nacisk półgąsienic na podłoże wynosił tylko 0,25 kg/cm². Siła uciągu tak wyposażonego ciągnika wzrastała dwukrotnie. Przy łagodniejszych zakrętach traktor skręcał przy użyciu koła kierownicy, jednak przy ostrzejszych należało przyhamować lewe lub prawe koło za pomocą niezależnych hamulców nożnych.

Opinie i Dziedzictwo

Opinie o Zetor 50 Super wskazują na jego duży i mocny silnik, choć niektórzy określali go jako "niezbyt mocny" lub "przeciętny" w kontekście osiągów. Był to silnik czterocylindrowy, zasilany olejem napędowym, charakteryzujący się dość niskimi obrotami znamionowymi. Oświetlenie było raczej typowe. Wałek odbioru mocy (WOM) miał bardzo dobrą specyfikację, natomiast hamulec działał bez wspomagania.

Zetory 50 Super były chętnie wykorzystywane do cięższych prac, a także podczas zrywki drewna. Oficjalnie w tej roli miały zastąpić w Polsce wysłużone i prymitywne Ursusy C-45 oraz C-451, na które coraz bardziej narzekali traktorzyści. Jednak pomimo mocy i komfortu, jaki oferowały ciągniki z Brna, ich większa delikatność jeszcze przez wiele lat ustępowała w lasach niezawodności topornych Ursusów.

Zetory Super były powodem do dumy nie tylko dla konstruktorów, ale także traktorzystów. W Superach często montowano pół-osłony lub pełne boczne osłony silnika. Dzisiaj na współczesnych zlotach pojawia się coraz więcej pięknie odrestaurowanych egzemplarzy, a wiele z nich nadal czynnie pracuje, co świadczy o ich trwałości i sentymencie, jakim darzą je rolnicy.

Zetor 50 Super w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu

W kwietniu 2018 roku Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu otrzymało w darze ciągnik Zetor 50 Super od osoby prywatnej spod Sokołowa Podlaskiego. Egzemplarz ten, choć niesprawny, był cennym nabytkiem dla kolekcji. W okresie od września do grudnia 2019 roku, dzięki środkom Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Województwa Podlaskiego, przeprowadzono gruntowną konserwację ciągnika, doprowadzając go do pełnej sprawności technicznej i przywracając mu pierwotną kolorystykę. Projekt ten został objęty patronatem medialnym Agrofakt.

tags: #ciagnik #zetor #super