Marka Fortschritt, choć kombinat Fortschritt Landmaschinen już dawno nie istnieje, pozostaje żywa w pamięci i na polach rolników. Maszyny tej marki do tej pory jeżdżą po polach, służąc gospodarzom, cieszą się dużą popularnością i oferują wiele możliwości. Na rynku pojawiają się jednak coraz nowsze konstrukcje, co rodzi pytanie o przyszłość tej legendarnej marki.
Historia Marki Fortschritt i Kombinatu VEB
Historia producenta maszyn rolniczych Fortschritt sięga początku lat 50. XX wieku. Wówczas pięć spółek ze wschodniej Saksonii połączyło siły, by wspólnie produkować urządzenia i części mechaniczne. Ich główna działalność obejmowała maszyny rolnicze, urządzenia do obróbki drewna oraz sprzęt budowlany.
W latach 60. firma Fortschritt stała się największym producentem maszyn rolniczych w NRD, rozpoczynając eksport swoich produktów do innych państw demokracji ludowej, w tym do Polski, Czechosłowacji i Węgier. Warto zaznaczyć, że nazwa „Fortschritt” nie była marką w dzisiejszym rozumieniu, lecz dotyczyła zrzeszenia zakładów w jeden duży kombinat, podobnie jak polskie Unitra czy Pollena.
Po przemianach ustrojowych w czerwcu 1994 roku, kombinat Fortschritt został sprywatyzowany. Część udziałów (52%) sprzedano firmie Carl Mengele Maschinenfabrik, a pozostałość trafiła do Bidell/Mengele. W swojej długiej historii Fortschritt dorobił się wielu znaczących maszyn, takich jak kombajny zbożowe, sieczkarnie, pługi, prasy do słomy oraz najbardziej znane ciągniki.
Początki Fabryki w Schönebeck
Historia fabryki w Schönebeck, która odegrała kluczową rolę w produkcji ciągników Fortschritt, sięga roku 1885. Wtedy to firma Hoyer und Glahn rozpoczęła w tym miejscu produkcję rowerów. Na początku XX wieku nastąpiło kilka zmian własnościowych, a od 1935 roku fabryka, należąca wówczas do grupy Junkers, rozpoczęła produkcję ciągników kołowych i gąsienicowych. Po drugiej wojnie światowej zakład powrócił do cywilnego asortymentu, produkując wózki, rowery i części zamienne do przedwojennych maszyn rolniczych. Wraz z powstaniem zjednoczenia przemysłu budowy maszyn IFA, fabryka w Schönebeck została włączona w jego struktury, funkcjonując początkowo obok zakładów w Nordhausen i Brandenburg an der Havel.
Rozwój i Narodziny Ciągników Serii ZT
W 1962 roku władze NRD przyjęły program rozwoju rolnictwa, który podkreślał potrzebę stworzenia ciągnika o większej mocy niż dotychczas produkowane. Decyzją Rady Ministrów NRD, zainicjowano prace nad rozwojem nowego ciągnika klasy 1,4 kN. Plany gospodarcze zakładały kilkukrotny wzrost produkcji rolnej, co wymagało wydajniejszego sprzętu.
W 1964 roku biuro konstrukcyjne zakładów Schönebeck zakończyło prace projektowe i przygotowało pierwszy funkcjonalny prototyp traktora oznaczonego symbolem ZT 300 (skrót od ZugTraktor). Ciągnik został skierowany na poligon doświadczalny na Wydziale Inżynierii Potsdam Bornim, gdzie badania prowadził inżynier Klaus Drechsler. Wyniki tych prac pozwoliły na wykrycie niedoskonałości i wprowadzenie wielu zmian konstrukcyjnych.
Poprawiony prototyp przejęło nowo utworzone laboratorium centralnego testowania Agricultural Engineering Potsdam-Bornim, a badania ZT-300 przeprowadzono pod kierownictwem inżyniera Erwina Stieglitza. Próby zakończono w lipcu 1967 roku, a pierwszy egzemplarz ZT-300 zjechał z taśmy produkcyjnej w sierpniu 1967 roku (inne źródła wskazują 1 września 1967). Głównemu inżynierowi fabryki traktorów Schönebeck, Reinhardowi Blumenthalowi, oraz jego zespołowi należało się szczególne uznanie za stworzenie maszyny nowoczesnej i potężnej jak na ówczesne czasy. W Niemieckiej Republice Demokratycznej, gdzie mechanizacja rolnictwa opierała się dotychczas na ciągnikach Famulus o mocy 30 i 36 koni mechanicznych, nowy Fortschritt ZT-300 był przełomową maszyną. Decyzja o wprowadzeniu go na taśmy produkcyjne VEB Schönebeck przypieczętowała los nośnika narzędzi RS-09, którego produkcję stopniowo zmniejszano, by definitywnie zakończyć w 1972 roku.
Charakterystyka Techniczna Ciągników Fortschritt Serii ZT
Ciągniki Fortschritt serii ZT były projektowane z myślą o wytrzymałości, prostocie obsługi i wysokiej wydajności, spełniając wymagania dużych gospodarstw państwowych i spółdzielni rolniczych. Charakteryzowały się masywną i stabilną konstrukcją, dobrze "stojącą" w polu.
Silnik
Fortschritt ZT 300 wyposażono w czterocylindrowy silnik wysokoprężny o dużej pojemności skokowej wynoszącej 6,56 litra, pokrewny z jednostką IFA W50 (silnik 4 KVD 14,5 / 12 SRW, EM 4). Jednostka ta była znana z odporności na przeciążenia oraz wysokiej kultury pracy. Początkowo moc w ciągniku ZT-300 była "uśpiona" do poziomu 90 KM poprzez ograniczenie maksymalnej prędkości obrotowej do 1850 obr./min. W 1973 roku silnik otrzymał dodatkowe trzy konie, a pięć lat później, w 1978 roku, moc podniesiono do 100 KM.
Najczęściej przytaczana wartość mocy to około 98 koni mechanicznych przy 1800 obr./min. Różnice w podawanej mocy wynikały z kilku przyczyn: początkowe egzemplarze miały inne ustawienia pompy wtryskowej, wprowadzano modernizacje osprzętu, oraz powszechne były różnice wynikające z metod pomiaru. Ponadto, moc mogła się zmieniać w wyniku regulacji wykonanych po latach eksploatacji. Późniejsze egzemplarze lub te z mocniej ustawioną pompą wtryskową mogły osiągać moc dochodzącą do około 120 koni mechanicznych. Siła ciągnika wynikała z wysokiego momentu obrotowego wynoszącego około 430 Nm przy niskich obrotach. Duża pojemność skokowa silnika sprzyjała pracy w niskim zakresie obrotów, a jego niezawodna konstrukcja lepiej znosiła przeciążenia i pracę ciągłą. Silnik 4 KVD 14,5/12 SRW miał znaczne możliwości podniesienia mocy. Konstruktorom z Nordhausen udało się stworzyć nowoczesny motor z bezpośrednim wtryskiem, gdzie spalanie odbywało się bezpośrednio w cylindrze, dzięki odpowiednio ukształtowanemu denku tłoka, tworzącemu sferyczną komorę spalania, co sprzyjało efektywnemu spalaniu paliwa.
- Rok produkcji: Wczesne modele mogły mieć niższą moc z uwagi na inne ustawienia.
- Stan silnika: Ogólna kondycja jednostki napędowej.
- Ustawienia pompy: Regulacja pompy wtryskowej decydowała o faktycznej mocy. Wielu użytkowników wzmacniało jednostkę poprzez zmianę dawki paliwa.
- Historia napraw: Konstrukcja ZT 300 jest stara i często była wielokrotnie modyfikowana.
Układ Napędowy i Skrzynia Biegów
W ZT-300 zastosowano trzybiegową skrzynię biegów, pracującą w trzech zakresach prędkości dla biegów przednich i dwóch zakresach wstecznych. Dawało to kierowcy 9 biegów w przód i 6 w tył, w przedziale prędkości od 3,1 do około 30 km/godz. Dodatkowo "Trzysetkę" wyposażono we wzmacniacz momentu obrotowego "Unterlaststufe DSW", którego mechanizm znajdował się przed zasadniczą skrzynią biegów i był integralnie związany z III tarczą sprzęgła. Włączenie DSW powodowało zmniejszenie prędkości o około 21%, a moment obrotowy na kołach wzrastał o 27%. DSW działał na wszystkich zakresach i biegach, zwiększając całkowitą liczbę przełożeń teoretycznie do 18 w przód i 12 w tył. Taki wzmacniacz służył jednak do chwilowego wspomagania pracy ciągnika.
W 1971 roku uruchomiono produkcję bardzo oczekiwanej odmiany ZT-303, wyposażonej w napęd na 4 koła. Powstało również niewiele egzemplarzy ciągnika Fortschritt ZT-300-GB na podwoziu gąsienicowym. Ciągnik Fortschritt ZT 323-A, produkowany w latach 1985-1992, posiadał dwustopniowe sprzęgło przekazujące napęd na skrzynię biegów o 4 przełożeniach w przód i 2 w tył, pracujących w 3 zakresach.
Układ Hydrauliczny i Podnośnik
Ciągniki Fortschritt wyróżniał wyjątkowy układ hydrauliczny, działający bez zarzutu. Jego moc zapewniały dwie pompy tłokowe o przepływie 50 i 10 l/min i ciśnieniu na szybkozłączach 150 kpa/cm². Udźwig podnośnika w modelu ZT 323-A wynosił około 4500 kg. W przypadku ZT-300 udźwig wynosił 1800 kg, a dzięki charakterystycznemu długiemu nosowi i wysuniętej przedniej osi, ciągnik mógł obyć się bez obciążników przednich.
Kabina i Komfort Obsługi
Ciągniki Fortschritt były bardzo komfortowe. Model ZT 323-A wyposażono w komfortową, ogrzewaną i wentylowaną kabinę, hydrostatyczny układ kierowniczy oraz hydrauliczne sterowanie sprzęgła. Kabina została wzbogacona o system nawiewu, który sprawdzał się podczas upałów, co było szczególnie ważne w warunkach dużego zapylenia i kurzenia. Ciśnienie wewnątrz kabiny usuwało niepotrzebne drobiny i zapobiegało przedostawaniu się pyłu do środka. W porównaniu do krajowych Ursusów, kabiny Fortschritt były cenione za swoją szczelność i bardzo wydajne ogrzewanie.
Układ Elektryczny (na przykładzie ZT 323-A)
Instalacja elektryczna ciągnika ZT 323-A działała na napięciu 24V i była wyposażona w 2 akumulatory. Jej wyposażenie obejmowało m.in. czujnik zanieczyszczenia filtra powietrza, czujnik zanieczyszczenia filtrów oleju (silnik), czujnik zanieczyszczenia filtra hydrauliki, świecę płomieniową oraz elektrozawory sterujące pneumatyką. Ponadto, na wyposażeniu znajdowały się halogeny robocze, wycieraczka i spryskiwacz przedniej szyby, wentylacja kabiny, wskaźnik poziomu paliwa i ciśnienia pneumatyki.
Wyróżniki i Zastosowanie Ciągników Fortschritt
Maszyny rolnicze marki Fortschritt charakteryzują się doskonałym stosunkiem ceny do mocy. Nawet za niewielkie pieniądze można było uzyskać konkurencyjny produkt, sprawdzający się w ciężkich warunkach. Ciągniki te posiadały duże zdolności uciągu, potrafiąc pracować z ciężkimi narzędziami i holować sprzęt rolniczy innego typu. Były przy tym stosunkowo oszczędne, spalając około 10 litrów paliwa w ciągu jednej godziny pracy.
ZT 300 był ciągnikiem średniej i nieco wyższej mocy, przeznaczonym do cięższych robót polowych, takich jak orka, bronowanie, talerzowanie, praca z agregatami uprawowymi oraz prace transportowe z ciężkimi narzędziami. Jego zalety doceniali gospodarze, którzy chętnie korzystali z niego podczas intensywnych żniw.
W przeciwieństwie do motoryzacji samochodowej w NRD, która stała na poziomie wynalazków takich jak Trabant czy Wartburg, maszyny rolnicze spod znaku Fortschritt były zaskakująco dobre, a nawet niemal idealne. Solidność, prosta obsługa i niezawodność zyskały im miano zaufanej marki. Według oficjalnych danych, w 1982 roku Fortschritt ZT-303 kosztował 81 000 marek wschodnioniemieckich.
Fortschritt na Polskich Polach i Dostępność Części
Ciągniki Fortschritt, w tym modele ZT-303, ZT-300, ZT-320 czy ZT-323, zaczęły pojawiać się na szerszą skalę w Polsce dopiero w latach 90. XX wieku w ramach prywatnego importu maszyn używanych. Wcześniej, jako nowe, pojawiały się sporadycznie, często w ramach rozliczeń barterowych za polskie towary. Ze względu na wiele rozwiązań różniących je od krajowych Ursusów, bywały nazywane "cudami techniki".
Dziś, pomimo upływu lat, maszyny Fortschritt wciąż mają się bardzo dobrze, co potwierdza przykład Piotra Leśnego spod Mogilna, który w 2021 roku zakupił Fortschritta ZT-303 z 1982 roku. Ciągnik, który jeszcze niedawno stał w krzakach, został pięknie odrestaurowany i pełni rolę pracującego klasyka w jego 5-hektarowym gospodarstwie. Właściciel podkreśla jego dużą siłę uciągu, szczelną kabinę oraz bardzo wydajne ogrzewanie, mimo dużego promienia skrętu. Dbałość o detale z epoki pozwoliła skompletować emblematy i oryginalny zaczep automatyczny IFA.
Ze względu na dużą popularność sprzętu, bardzo łatwo jest znaleźć części zamienne do maszyn Fortschritt. Niezależnie od tego, czy są to części do kombajnu do zielonki, czy inne części rolnicze, nie ma problemu ze znalezieniem odpowiednich podzespołów. Można je kupić w wielu sklepach rolniczych online w atrakcyjnej cenie. W Polsce działa kilka firm, które cały czas produkują części zamienne do maszyn niemieckiego giganta. Ich jakość niczym nie ustępuje oryginalnym elementom. Dodatkową zaletą jest fakt, że nawet posiadając starszy model, można bez obaw kupować nowe części zamienne, a maszyna będzie pracować sprawnie i cieszyć dużą wydajnością.
Wady i Aspekty do Rozważenia
Mimo że inżynierowie z NRD korzystali z wielu nierolniczych rozwiązań, wykonali kawał dobrej roboty, a ciągnik nie okazał się przysłowiowym "ulepem". Czy marka Fortschritt zostanie wyparta z rynku? Z jednej strony nie, ponieważ to znakomity ciągnik, którego parametry często nie odbiegają od znacznie młodszych konstrukcji. Możemy mieć jednak pewność, że przez ostatnie kilkadziesiąt lat był intensywnie eksploatowany, a jego serwisowanie i naprawy były dalekie od dzisiejszych standardów.
Wczesne serie ZT-300 borykały się z problemami takimi jak kiepskiej jakości ogumienie i pęknięcia zbiorników paliwa, ale te niedoskonałości zostały szybko rozwiązane. Potencjalni nabywcy starszych egzemplarzy powinni zwrócić uwagę na stan hydrauliki i podnośnika (czy trzyma ciężar agregatu) oraz korozję ramy i podwozia, gdyż starsze egzemplarze często mają punktowe rdzawe "niespodzianki". Mimo to, Fortschritt ZT-303 w latach swojej świetności był zdecydowanie dobrym ciągnikiem, niewiele, o ile w ogóle, ustępującym parametrami swoim zachodnim konkurentom.
tags: #ciagniki #fortschritt #ciagnik