Etymologiczne zagadki słów "broń" i "brona"
Zbadanie pochodzenia wszystkich wyrazów należących do pola semantycznego walki i obrony byłoby pożyteczne, ale wymagałoby oddzielnych i wnikliwych studiów. Wiele pytań budzi zwłaszcza związek znaczeniowy słów broń i obrona ze słowem określającym czynność rolniczą, mianowicie bronowaniem.
Wyjaśnienia słów broń i brona w Słowniku prasłowiańskim jedynie zwiększają ilość rodzących się pytań dotyczących ich głębokich powiązań. Etymologia słów brona, broń, bronić, nie wyłączając bronować, ginie w zamierzchłej przeszłości. Stwierdzenie „prasłowo”, którym Aleksander Bruckner w swoim Słowniku etymologicznym języka polskiego skwitował odległy historyczny rodowód brony, jest w pełni uzasadnione. Należy w związku z tym podkreślić, że tak długi rozwój tej grupy wyrazów sprzyja rozmaitym semantycznym zmianom, zacierającym ich pierwotny sens. Przykładem są dzisiejsze słowa klucz i opieszały, których nie umiemy bez językoznawczego komentarza powiązać z kluczem dzikich gęsi, a tym bardziej z utratą wierzchowca.
Pierwotne znaczenia i wspólne korzenie
Broń: od czynności do narzędzia walki
Wyraz broń w czasach przedhistorycznych był nazwą czynności, znaczył ‘bój, bitwa, walka’, a odnosił się zarówno do fazy ataku, jak i obrony. Obok tego znaczenia czynnościowego wytworzyło się poboczne znaczenie przedmiotowe ‘narzędzie walki, oręż’, które w polszczyźnie stało się znaczeniem głównym. Broń, za Krystyną Długosz-Kurczabową, w czasach przedpiśmiennych miała podstawowe znaczenie czynnościowe: ‘walka, bitwa, bój’. Znaczenie dzisiejsze, jedyne już, wykształciło się ze znaczenia pobocznego: ‘narzędzie walki, obrony; oręż’ już w XIV wieku, co potwierdza Słownik etymologiczny języka polskiego Wiesława Borysia (Kraków 2005).
Pochodzenie słowa "brona" i jego ewolucja
Aby w przystępny sposób uporać się z wątpliwościami dotyczącymi słowa brona, trzeba umiejscowić wszystkie te słowa w polu znaczeniowym WALKI. Wówczas związek z praindoeuropejską rdzenną cząstką (pniem) odpowiadającym za znaczenie czegoś ostrego, raniącego wyda się bardziej oczywisty. Łatwiej już tę relację uchwycić, patrząc na staro-cerkiewno-słowiański czasownik: brati (← *bor-ti) ‘walczyć’, który w czasie teraźniejszym odmienia się: (ja) boŕǫ, (ty) boŕeši; por. też chorwackie słowo borba ‘walka’.
Wytłuszczony morfem zawiera połączenie -or-, które przed spółgłoską ulegało tzw. metatezie, czyli przestawce; w językach zachodniosłowiańskich dawało to np.: *borda → broda, *porch → proch. Możemy więc uznać, że brona pochodzi z pierwotnego *borna i na pewno ma związek z prowadzeniem walki, obrony (‘to, co służy do walki, bronienia się’).
Rozwój znaczeń "brony": od obrony do rolnictwa
Brona jako element obronny
Słowo brona jeszcze w XV wieku nazywało umocnione wrota, bramę broniącą dostępu do czegoś. Nazywano tym słowem także najeżoną ostrymi kolcami żelazną kratę opuszczaną w bramach zamkowych. Spełniała ona, wespół z mostem zwodzonym i fosą, ważną rolę w średniowiecznej sztuce walki obronnej. Warto dodać, że brama jest zapożyczeniem z języka czeskiego.
U dawnych Słowian bardzo ważnym był zwyczaj oborywania granic, co stanowiło magiczną ochronę (obronę) przed rozmaitymi energiami, duchami, które mogłyby wejść w szkodę. Oborywaniem wyznaczano i utrwalano granice. Dzisiaj mówimy o obronie granic.
Pojawienie się znaczenia rolniczego
Podobieństwo owej kraty, najeżonej kolcami, do narzędzia do rozdrabniania ziemi dobrze wyjaśnia pojawienie się nowego, „rolniczego” znaczenia. Od tego poszedł czasownik bronować (por. młynek → młynkować), czyli ‘uprawiać pole bronami’. To znaczenie nie ma nic wspólnego z postulowanym hipotetycznym o-bronić - obrobić jakiś obszar dookoła broną. Owszem, wspomniane czynności magiczne, np. mające chronić wieś przed morowym powietrzem, bywały wykonywane, ale pługiem czy sochą (por. oborać).
Pochodne czasownika "bronić"
Od rzeczownika broń został utworzony czasownik bronić ‘osłaniać bronią, strzec, odpierać atak; nie pozwalać’, a od niego kolejne prefiksalne czasowniki: obronić (i stąd obrona), zabronić, wybronić itp.
Pozostałe do omówienia wyrazy pozostają w nieco odrębnej linii rozwojowej. Jej początek wyznacza rzeczownik broń//bronia, od którego stworzono czasownik bronić i dalsze (pochodne) dokonane czasowniki przedrostkowe, np.: zabronić, wzbronić, wybronić oraz obronić, z którego mamy obronę, obrońcę, obronne działania itp. Samo zaś bronić przyjmuje znaczenie: ‘osłaniać, chronić bronią, orężem, odpierać atak, ujmować się za kimś, strzec, nie pozwalać na coś, nie dopuszczać, zakazywać itp.’.
Stabilizacja znaczeń współczesnych
Jak się wydaje, nie ma dziś zmian w istotny sposób modyfikujących ustabilizowaną treść omówionych jednostek leksykalnych. Ich znaczenia, mimo długiej i złożonej ewolucji, są obecnie dobrze ugruntowane w języku polskim.