Idea doposażenia ciągników rolniczych w dodatkowe narzędzia sięga czasów pierwszych traktorów. Z biegiem lat, gdy do dyspozycji konstruktorów były coraz to nowsze przyrządy i wynalazki - między innymi siłowniki hydrauliczne - zaczęto budować traktory o przeznaczeniu wykraczającym poza zastosowania w rolnictwie. U naszych południowych sąsiadów narodził się pomysł zamontowania na popularnym, także w Polsce, Zetorze 25 ładowacza hydraulicznego, znanego jako NuJN. Umożliwiał on zmechanizowanie wielu prac załadunkowych w gospodarstwach, w tym załadunek obornika. Poważnie myśląc o uzupełnieniu parku maszynowego o ładowacz, zwłaszcza przy nieregularnym uruchamianiu, z ekonomicznego punktu widzenia często rozważa się zakup czegoś najtańszego, co ma własną pompę, a NuJN wpisuje się w to zapotrzebowanie.
Budowa i Zasada Działania NuJN
Ładowacz NuJN to konstrukcja zaprojektowana z myślą o efektywnym wykonywaniu prac załadunkowych w gospodarstwach rolnych. Jego ruchy robocze są zależne od wydatku i ciśnienia wytwarzanego przez pompę, którą nasadza się na wał przekaźnika oraz przykręca podstawę pompy do obudowy podnośnika. W zbiorniku oleju hydraulicznego o pojemności 60 litrów umocowana była rura, tworząca trzon ładowacza.
Mechanizm obrotu i wysięgnika
W rurze tej osadzono obrotowo kolumnę, która w dolnej części posiadała koło zębate współpracujące z listwą zębatą, znajdującą się na tłoczysku poziomego siłownika hydraulicznego. Tłoczysko to było wspólne dla dwóch cylindrów i dwóch tłoków, które, pracując zależnie od doprowadzania pod ciśnieniem oleju, powodowały obrót kolumny w prawo lub w lewo. Do górnego zaś końca kolumny przymocowany był zawiasowo wysięgnik. Długość wysięgnika zmienia się przy pomocy siłownika hydraulicznego dwustronnego działania. Koniec tłoczyska tego siłownika jest ukształtowany w postaci widełek do zawiasowego umocowania chwytaka lub innej części roboczej. Nachylenie wysięgnika jest powodowane przez dwa siłowniki hydrauliczne dwustronnego działania. Istnieje możliwość zmiany punktu umocowania zawiasowego końców tłoczysk tych siłowników: górny - do uzyskania dużej wysokości podnoszenia ładunku i dolny - umożliwiający znaczne zagłębienie w ziemi części roboczej.
Stabilność i zastosowania
Stateczność poprzeczną ciągnika z ładowaczem zapewniały boczne podpory sterowane również hydraulicznie. Aby poprawić stateczność podłużną, zdejmowano obciążniki z kół tylnych Zetora i mocowano je do przedniego wspornika ładowacza. Zasadniczo NuJN konstruowano z myślą o załadunku obornika, ale po dobraniu odpowiedniego chwytaka był bardzo pomocny np. przy ładowaniu wszelkich materiałów sypkich lub okopowych. Ładowacz ten posiadał bardzo wiele różnych rodzajów chwytaków, a także hak do podnoszenia, np. elementów konstrukcyjnych podczas budowy zabudowy gospodarskiej czy ładowania ciężkich przedmiotów. NuJN wykonywał dziennie pracę za około 3 osoby.
Montaż Ładowacza NuJN na Ciągniku Zetor 25
Ładowacz NuJN przystosowany jest do zabudowy na ciągnikach Zetor 25K oraz 25A, wyposażonych w podnośniki hydrauliczne. Przyjrzyjmy się dokładniej przygotowaniu Zetora do zamontowania NuJNa. Po wykonaniu poniższych czynności Zetor jest gotowy do montażu ładowacza.
- Najpierw należy obrócić ręcznie wysięgnik o 180 stopni. W tym celu trzeba przestawić dźwignię lewego rozdzielacza w prawo i w stronę ładowacza, a potem podeprzeć ładowacz w ten sposób, aby oparł się mocno o podłoże.
- Następnie założyć górne cięgło odciążające przy pomocy sworznia. Sworzeń fi 26 x 140 z otworem na zawleczkę należy zabezpieczyć podkładką fi 28 i zawleczką fi 8 x 40.
- Kolejno należy cofnąć ciągnikiem w ten sposób, aby rama ładowacza znalazła się między jego tylnymi kołami.
- Następnie należy wykręcić 6 śrub M12 z pionowych boków kołnierza, łączącego obudowę sprzęgła ze skrzynią przekładniową.
- Po podniesieniu ramy ładowacza na odpowiednią wysokość przy pomocy podnośnika łańcuchowego lub lewarka, należy przymocować ją do tylnej osi ciągnika dwiema śrubami M20 oraz do kołnierza skrzyni przekładniowej.
- Jednocześnie należy założyć pompę olejową na wał przekaźnika, a wspornik pompy przykręcić do obudowy podnośnika. Należy uważać, aby przewód ssący pompy nie był za bardzo wygięty.
- Na koniec należy przykręcić do ciągnika przedni wspornik wraz z podpórką na chwytak, a na wspornik założyć obciążniki zdjęte z tylnych kół.
Eksploatacja i Konserwacja NuJN
Długa i bezproblemowa praca ładowacza NuJN wymaga odpowiedniej eksploatacji i regularnej konserwacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na układ hydrauliczny, który jest sercem maszyny.
Zarządzanie olejem hydraulicznym
W układzie hydraulicznym NuJNa kluczową rolę odgrywa olej. Na tabliczce znamionowej maszyny często znajduje się wskazówka dotycząca "oleju niskopiennego". Typowe oleje hydrauliczne mogą być za rzadkie dla oryginalnej pompy łopatkowej, zwłaszcza jeśli jest ona już wyeksploatowana. Jako przykład odpowiedniego oleju, użytkownicy często wskazują LUX 10. Używanie "zlewek" olejów lub olejów przekładniowych (np. Hipol) z ciągników, jak to miało miejsce w przeszłości, jest zdecydowanie odradzane, ponieważ oleje te mają inną specyfikę. Taka praktyka prowadzi do poważnych problemów, takich jak pękające węże hydrauliczne i utrata siły przez ładowacz. Olej hydrauliczny starzeje się i traci swoje właściwości, a olej przepracowany to najgorsze, co można zalać do układu, mogąc doprowadzić do poważnych awarii. Przed wymianą oleju koniecznie należy sprawdzić pompy, rozdzielacze, filtry, siłowniki i inne elementy pod kątem uszkodzeń.
Musiałem wymienić olej w przekładni gąsienic, bo oczywiście nikt o to wcześniej nie zadbał...
Typowe problemy i uszczelnienia
NuJN, choć uznawany za świetną maszynę, "lubi przeciekać", szczególnie na głowicy obrotowej (tuż nad rozdzielaczami) i w wielu innych miejscach. Wewnątrz głowicy obrotowej (tej aluminiowej części) zamontowane są zwykle oringi gumowe w szczelinach oddzielających poszczególne kanały olejowe. Te głowice tak mają, że ciekną, a najgorzej, gdy są już podtarte, ponieważ taka głowica jest praktycznie nie do uszczelnienia. Całą głowicę należy zdjąć z kolumny, co wymaga demontażu całego ramienia i wspornika siłowników podnoszących. Rozebranie głowicy polega na wybiciu środkowej części z obudowy aluminiowej. Zdarzały się przypadki zatkania kostki przy siłowniku paskami teflonu. Dostępność części zamiennych, zwłaszcza uszczelnień, jest kluczowa. W katalogu części zauważyć można, że prawie wszystkie uszczelnienia siłowników są tego samego rodzaju, np. UT 60 x 80 x 12,5. Jednakże, patrząc na oznaczenia dostępne na rynku, można stwierdzić, że tych siłowników i tym samym uszczelnień do nich było kilka różnych typów. Zaleca się, aby przed zalaniem nowego oleju, najpierw uszczelnić i przejrzeć wszystkie techniczne aspekty maszyny.
Filtracja oleju
Za oczyszczanie oleju krążącego w układzie hydraulicznym odpowiada szczelinowy filtr tarczowy, który posiada na zewnątrz rękojeść. Po każdych dwóch godzinach pracy powinno się ją kilkakrotnie przekręcić, aby oczyścić filtr.
Dostępność na Rynku i Alternatywy
Dziś częściej spotykaną wersją czechosłowackiego ładowacza jest NuJZ 100 na jednoosiowym podwoziu. NuJNy zawieszone na Zetorach 25 to prawdziwe unikaty i trudno powiedzieć, czy zachował się w Polsce chociaż jeden egzemplarz w dobrym stanie. Na rynku wtórnym często problemem jest znalezienie NuJNa w dobrym stanie technicznym, a remont kapitalny bywa kosztowny i czasochłonny. Jako alternatywy można rozważyć inne konstrukcje.
Inne ładowacze chwytakowe
- UNHZ 500: Nowsza konstrukcja, często dostępna w nieco lepszym stanie.
- Polski Cyklop: Popularna opcja, choć za podobną cenę (np. 3000 zł) często można znaleźć egzemplarze mocno wyeksploatowane. Argumentem "za" Cyklopem jest jednak ogólna dostępność części zamiennych po w miarę normalnych cenach, w porównaniu z NuJN-em.
- Ładowacze zawieszane Skrzat lub Troll: Mają własną hydraulikę i są tańsze od Cyklopa, choć ich wydajność może być mniejsza niż NuJNa.
Wybór odpowiedniego ładowacza często zależy od dostępności w danej okolicy oraz budżetu. W niektórych regionach (np. na styku Śląska i Zagłębia) ceny UNHZ-ów zaczynają się od 5-6 tysięcy, co dla niektórych użytkowników jest kwotą zbyt wysoką, prowadząc do poszukiwania łyżki na tył ciągnika. W przypadku NuJN-a, dodatkowym argumentem przeciw jego wyborowi jest również zgłaszana przez niezależnych użytkowników wywrotność, co należy brać pod uwagę podczas eksploatacji.