Słowotwórstwo jest to dział języka, który zajmuje się analizowaniem budowy wyrazów i sposobu, w jaki one powstały. Każdy wyraz, w którym możemy za pomocą analizy wyodrębnić części składowe, nazywa się formacją słowotwórczą. Wszystkie słowa mają swoje „pochodzenie”. Działem języka, który wyjaśnia budowę i mechanizmy rządzące powstawaniem wyrazów jest słowotwórstwo.
Podstawowe pojęcia słowotwórcze
W analizie słowotwórczej kluczowe są następujące pojęcia:
- Wyraz podstawowy - wyraz, od którego za pomocą formantów tworzymy wyrazy pochodne. Wyraz podstawowy to wyraz, od którego utworzono wyraz pochodny.
- Wyraz pochodny - wyraz utworzony od innego wyrazu (wyrazu podstawowego), składa się z podstawy słowotwórczej i formantu. Wyraz pochodny może być jednocześnie wyrazem podstawowym innego wyrazu.
- Podstawa słowotwórcza - wspólna część wyrazu podstawowego i pochodnego. Jest to człon przejęty z wyrazu podstawowego, czyli wspólna część wyrazu podstawowego i pochodnego. Podstawa słowotwórcza to również część wyrazu przeniesiona z wyrazu podstawowego do pochodnego.
- Formant słowotwórczy (inaczej afiks) - cząstka słowotwórcza tworząca nowy wyraz. Formant to cząstka, za pomocą której tworzony jest wyraz pochodny. Formanty tworzą nowe wyrazy i zmieniają ich znaczenia.
Parafraza słowotwórcza i analiza
Parafraza słowotwórcza wyrazu pochodnego to opis znaczenia wyrazu, w którego wyjaśnieniu jest zawarty wyraz podstawowy. Analiza słowotwórcza wyrazu polega na podaniu parafrazy słowotwórczej wyrazu pochodnego, wskazaniu wyrazu podstawowego, od którego pochodzi wyraz, podstawy słowotwórczej oraz formantu. Dokonując analizy słowotwórczej wyrazów pochodnych, należy sprowadzić je do mianownika lub (w przypadku czasowników) do bezokolicznika.
| Wyraz podstawowy | Wyraz pochodny |
|---|---|
| burza | burzowy |
| mydło | mydelniczka |
| język | jęzor |
| ładniejszy | najładniejszy |
| Wyraz pochodny | Znaczenie wyrazu pochodnego (parafraza słowotwórcza) | Wyraz podstawowy | Formant |
|---|---|---|---|
| piesek | mały pies | pies | -ek |
| malinowy | o smaku malin | malina | -owy |
| podziw | stan, w którym coś się podziwia | podziwiać | Ø |
| piekarz | osoba, która piecze pieczywo | piec | -arz |
| zszyć | skończyć szyć | szyć | z- |
Ważne jest, że analizie słowotwórczej podlegają tylko wyrazy podzielne słowotwórczo, tzn. takie, w których można wyróżnić podstawę słowotwórczą i formant oraz utworzyć do nich parafrazę słowotwórczą.
Rdzeń wyrazu i oboczności
W każdym wyrazie można wyróżnić jego najmniejszą część, która jest niepodzielna słowotwórczo i decyduje o znaczeniu wyrazu. Taką część nazywamy rdzeniem wyrazu. Wszystkie wyrazy mające ten sam rdzeń są ze sobą spokrewnione. Słowa należące do tej samej rodziny wyrazów muszą mieć wspólny rdzeń, mający to samo znaczenie. Zdarza się, że niektóre wyrazy należą do więcej niż jednej rodziny wyrazów, gdyż zostały utworzone od więcej niż jednego rdzenia, np. wyraz domorosły pochodzi od wyrazów dom i rosnąć.
Zdarza się, że w obrębie podstawy słowotwórczej zachodzi wymiana głosek zwana obocznością, na przykład w słowach mróz - mroźny zmieniają się ó na o, oraz z na ź. Rdzenie mogą być oboczne, tzn. takie, w których następuje wymiana głosek. Na przykład, rodzina rzeczownika „droga” obejmuje słowa: drogowy, dróżnik, przydrożny, podróżnik, podróżowanie, podróż. Wyodrębniając rdzeń, mielibyśmy: „drog”, „droż”, „dróż”, co jest jednym rdzeniem obocznym, gdzie występują wymiany głosek: o:ó; g:ż.
Rodzaje formantów
Formanty pełnią kluczową rolę w tworzeniu nowych wyrazów. Wyróżniamy kilka ich typów:
- Przedrostki (prefiksy) - formanty dodane przed podstawą słowotwórczą, np. na-pisać.
- Przyrostki (sufiksy) - formanty dodane po podstawie słowotwórczej, np. kot-ek.
- Wrostki (interfiksy) - formanty łączące dwie podstawy słowotwórcze, np. w złożeniach. Wrostkiem nie musi być tylko „o”, ale może nim być również: „i”, „y”. Ich charakterystycznym składnikiem (i nieodłącznym!) będzie formant, zwany wrostkiem, czyli element łączący dwie podstawy słowotwórcze.
- Formanty zerowe (formanty ujemne) - gdy wyraz pochodny został utworzony przez odrzucenie zakończenia wyrazu podstawowego, np. podziw od podziwiać.
Zapamiętaj, że przedrostki i przyrostki dodajemy nie do rdzenia wyrazu, ale do podstawy słowotwórczej. Czasami podstawa równa się rdzeniowi, np. rzeczownik „domek” powstał przez dodanie do rdzenia „dom” (który jednocześnie jest podstawą) formantu „-ek”.
Typy budowy słowotwórczej
Podstawą słowotwórczej klasyfikacji wyrazów jest ich budowa. W zależności od rodzaju podstawy słowotwórczej, na której dany wyraz jest oparty - słowa dzielimy na przeróżne klasy i grupy.
Wyrazy złożone
Do tej pory analizowaliśmy wyrazy proste, to znaczy takie, które mają po jednej podstawie słowotwórczej (każdy wyraz pochodny powstał tylko od jednego wyrazu podstawowego).
- Złożenie - wyraz złożony z dwóch lub więcej podstaw słowotwórczych, połączonych za pomocą formantów -o-, -i-, -y-. Odmienia się tylko drugi człon.
- Zrost - minimum dwa wyrazy zrosłe w jeden bez formantu. Oznaczają jeden rzeczownik. Odmieniają się oba człony lub tylko jeden z nich.
- Zestawienie - dwa osobne wyrazy tworzące całość znaczeniową.
Wyrazy powstałe od wyrażeń przyimkowych
Niektóre wyrazy pochodne w języku polskim powstają od wyrażeń przyimkowych (przyimek + rzeczownik). Pojawiają się w trakcie analizy takich słów, jak np. narożny czy bezwodny. Narożny powstał jako zlepek od wyrażenia przyimkowego: „na rogu” (podstawy: na + roż + przyrostek: ny). Bezwodny powstał z kolei od określenia: „bez wody” (podstawy: bez + wod + przyrostek: ny).
Skrótowce (Akronimy)
Skrótowce inaczej nazywa się akronimami. Są to wyrazy utworzone od pierwszych liter, głosek lub sylab pełnych nazw. Najczęściej dotyczą nazw instytucji, organizacji, państw.
- Głoskowce - powstałe z pierwszych głosek nazwy czytanych łącznie, jakby były wyrazem (np. ZUS - czyt. zus, OBOP - czyt. obop).
- Literowce - powstałe z pierwszych liter nazwy czytanych osobno (np. UJ - czyt. u-jot, SGH - czyt. es-gie-ha).
- Skrótowce mieszane - połączenie głosek, liter i sylab (np. CBOS - czyt. ce-bos).
Klasyfikacja wyrazów pochodnych ze względu na podstawę słowotwórczą
Nasze tabele, tabelki, zestawienia - wyraźnie pokazują, że słowa grupują się, łączą ze sobą, tworzą klasy i kategorie znaczeniowe. W składzie jednej i tej samej kategorii mogą się znaleźć wyrazy, utworzone od przeróżnych części mowy i za pomocą różnych formantów. Warto poświęcić chwilę na poznanie tych najważniejszych kategorii:
- Odczasownikowe - powstały od czasowników.
- Odrzeczownikowe - utworzone od innych rzeczowników.
- Odprzymiotnikowe - utworzone od przymiotników.
- Odliczebnikowe - powstały od liczebników.
- Odzaimkowe - urobione od zaimków.
- Utworzone od wyrażeń przyimkowych.
- Tworzone od skrótowców.
- Odprzysłówkowe - tworzone od przysłówków.
- Złożone - oparte na dwóch tematach wyrazowych.
Przykładowo, w kategorii rzeczowników odczasownikowych znajdziemy wyrazy (od: pracować, jadać, wysypywać, palić, jeździć, odlewać), utworzone za pomocą różnych formantów (-arnia, -alnia, -isko).
Formanty
Funkcje formantów i kategorie znaczeniowe
Formanty nie tylko tworzą nowe wyrazy - wyrazy pochodne, ale także modyfikują ich znaczenie. Wyrazy pochodne o wspólnym znaczeniu słowotwórczym, nadanym im przez odpowiednie formanty, tworzą odrębne kategorie znaczeniowe.
| Kategoria znaczeniowa | Formant | Przykład |
|---|---|---|
| nazwy zdrobniałe i pieszczotliwe | np.: -ek, -ka, -ko, -ik, -yk, -usia, -uś | synuś, żabka |
| nazwy miejsc | np.: -arnia, -alnia, -ownia | siłownia, pływalnia |
| nazwy wykonawców zawodów | np.: -nik, -owiec, -arz, -ak, -ista | murarz, programista |
| nazwy narzędzi | np.: -ak, -acz, -aczka, -arka | trzepaczka, drukarka |
| nazwy żeńskie od odpowiednich męskich | np.: -ka, -owa, -nica, -yni | uczennica, szefowa |
Typy produktywne i nieproduktywne
Typ produktywny to taki typ, który w razie potrzeby może służyć za wzorzec do tworzenia nowych nazw. Z kolei nieproduktywny - obejmuje te wyrazy pochodne, które współcześnie nie są tworzone. Nieproduktywnymi typami będą dziś np. nazwy czynności, zakończone na -ba (groźba, wróżba). Mało dziś powstaje nowych wyrazów z formantem -ba. Nie chce się pracować też formantowi -twa, który tworzy niewiele (np. bitwa, klątwa).
Wyzwania w słowotwórstwie
W niektórych wyrazach zatarła się ich budowa słowotwórcza na skutek różnych procesów fonetycznych i trudniej odtworzyć ich pochodzenie. Tak dzieje się z rzeczownikiem męstwo. Gdy odejmiemy formant - stwo, zostaje nam nic nie znacząca cząstka „mę”. Trzeba się cofnąć do dawnej postaci tego słowa (czyli: „mężstwo”), by wyjaśnić, że męstwo - powstało od wyrazu „mąż”, za pomocą przyrostka - stwo.
W sztuce słowotwórczej błędy zdarzają się zwłaszcza tym, którzy chcą tworzyć nowe wyrazy, lecz nie posiedli nawet elementarnych wiadomości z tej dziedziny gramatyki. Przykładem jest przymiotnik serowarski, który jest kalką słowa piwowarski (piwowar + ski). Problem polega na tym, że nie ma serowara (nie istnieje wykonawca takiego zawodu!). Trzeba więc przyjąć, że nasz wyraz powstał przez dodanie formantu -owarski do tematu - ser. Podobne kłopoty spotykają wiele innych wyrazów, np. ktoś urobił nazwę desenator na określenie projektanta deseni (za wyraz podstawowy przyjęto deseń, skąd podstawa desen i formant -ator, ale ten formant nie jest używany w naszym języku). Wniosek jest prosty: chcąc tworzyć nowe słowa, powinniśmy wcześniej zajrzeć do podręczników.
tags: #dokonaj #analizy #slowotworczej #wyrazu #ciagnik