W latach 50. XX wieku, w związku ze znacznym rozwojem gospodarstw leśnych w Polsce, narodziła się potrzeba wprowadzenia maszyn, które ułatwiłyby pracę i zwiększyły wydajność. Zlecenie na opracowanie konstrukcji uniwersalnego ciągnika do pracy w terenie leśnym trafiło do Wrocławskiego Biura Konstrukcyjnego Przemysłu Maszynowego Leśnictwa. Tym samym, w 1957 roku, przystąpiono do zagospodarowania niszy najmniejszych ciągników na polskim rynku, równolegle z Zakładami Mechanicznymi Ursus, które opracowały model Ursus C308.
Geneza i Pierwszy Model: Dzik 1
Projekt mikrociągnika opracowano we Wrocławskim Biurze Konstrukcyjnym Przemysłu Maszynowego Leśnictwa w roku 1957. Autorami projektu byli inż. Tomasz Pacyński i inż. Stanisław Goriaczko. W ciągu roku seryjnej produkcji na rynek wypuszczono ponad 300 sztuk ciągników „Dzik 1”.
Charakterystyka Techniczna Dzik 1
Początkowa wersja była wyposażona w dwusuwowy silnik spalinowy typu S-82 z Wytwórni Sprzętu Mechanicznego „Polmo” w Bielsku-Białej, konstrukcji Fryderyka Bluemkego. Ten jednocylindrowy silnik o pojemności 350 cm³ i mocy około 8 KM, był chłodzony powietrzem. Jako paliwo pojazd wykorzystywał mieszankę benzyny samochodowej i oleju silnikowego w stosunku 1:20.
Nowością w konstrukcji ciągnika była skrzynka biegów, oferująca trzy szybkości do przodu (2,6; 4,1 i 14 km/h) oraz jedną wsteczną (3 km/h). Koła zębate skrzynki były starannie obrobione metodą wiórkowania i utwardzone przez cyjanowanie. Obroty wałka przekaźnika mocy (WOM) były regulowane w granicach od 200 do 1000 obr./min, co pozwalało na wykorzystanie ciągnika do napędu maszyn stacyjnych.
Maksymalna prędkość pojazdu wynosiła około 14 km/h, a jego masa to 400 kg. Ciągnik Dzik 1 kierowany był przy pomocy teleskopowej kierownicy typu motocyklowego, która umożliwiała kierowcy - siedzącemu na specjalnym siodełku zamontowanym do przyczepki lub maszyny - skręcanie pojazdem poprzez obrót całej osi, na której zainstalowany był silnik. Ciągnik miał możliwość blokowania obu kół lub tylko jednego (prawego albo lewego).
Koła bieżne ciągnika osadzone były na półosiach ułożyskowanych w korpusie skrzyni biegów i mechanizmu różnicowego. Rozstaw kół był regulowany w granicach od 580 do 950 mm. Prześwit podwozia (odległość skrzynki biegów od ziemi) wynosił 300 mm. Na kołach oraz na zderzaku przednim umiejscawiane były dociążniki o łącznej masie 100 kg. Instalacja świetlna i sygnał dźwiękowy zasilane były od prądnico-iskrownika, a zbiornik paliwa o pojemności 12 litrów umieszczono u góry.
Zastosowanie i Dostępność
Przeznaczeniem jednoosiowego ciągnika „Dzik” była praca w leśnictwie, sadownictwie oraz gospodarstwach rolnych. W kulturach leśnych, gdzie poszycie związane jest korzeniami drzew, zapniaczone i porośnięte krzewami, Dzik pracował w warunkach dużo cięższych niż typowy ciągnik rolniczy. Udogodnieniem była możliwość wyposażenia pojazdu w specjalne przystosowane narzędzia, napędzane silnikiem mikrociągnika (w pierwotnej wersji dostępnych było 22 typy). W zestawieniu z pompą, Dzik mógł także zasilać cały system deszczowni.
Z uwagi na fakt, że silniki wymontowane z „Dzików” były często wykorzystywane w gospodarstwach rolnych do napędu innych maszyn, niewiele z tych pojazdów zachowało się do czasów współczesnych w stanie nadającym się do użytku.
Ewolucja: Model Dzik 2
Jeszcze w 1957 roku wstrzymano produkcję pierwszej wersji, a wkrótce opracowano całkowicie zmodernizowaną wersję, oznaczoną jako „Dzik 2”. Była to konstrukcja o prostszej i bardziej ekonomicznej budowie względem poprzednika. Weszła do produkcji w 1960 roku. Produkcji „Dzików 2” podjął się Gorzowski Zakład Przemysłu Maszynowego Leśnictwa w latach 1958-1959.
Usprawnienia i Nowy Silnik
Przy modernizacji „Dzików” szczególny nacisk położono na usunięcie usterek konstrukcyjnych występujących w „Dzik 1”, uproszczenie systemu przełączania biegów i blokad, tak aby każdy użytkownik mógł go obsługiwać bez specjalnych kwalifikacji. „Dzik 2” został wyposażony w silnik WSM typu S-261C o mocy 8,5 KM. Nowa, uproszczona i odchylana maska, ułatwiała dostęp do silnika, a zmodernizowana nóżka zamykała się automatycznie w momencie ruszenia ciągnika do przodu, co przyczyniło się do poprawy parametrów eksploatacyjnych pojazdu.
Silniki gaźnikowe dwusuwowe WSM typu S-261 i ich pochodne, produkowane przez Wytwórnię Sprzętu Mechanicznego w Bielsku-Białej, miały bardzo wszechstronne zastosowanie. „Dzik 2” był przeznaczony do prac w leśnictwie, rolnictwie, transportu oraz do napędu wciągarek linowych. W 1970 roku Centrala Handlowa Sprzętu Rolniczego podawała cenę „Dzika 2” na poziomie 23,3 tys. zł, co w przeliczeniu na produkty rolne odpowiadało wartości około 6,7 ton pszenicy, 9,7 ton żyta, 7,5 ton jęczmienia, 10,6 ton owsa, 29 ton ziemniaków lub 39 ton buraków cukrowych.
Dzik 21 i Zakończenie Historii
Na przełomie lat 60. i 70. wprowadzono na rynek kolejną wersję ciągnika, oznaczoną jako „Dzik 21”. Tym razem zmiany nie były tak znaczące jak między poprzednimi typami, ale zastosowano silnik WSM typ 160 o mocy 11 KM. Konstrukcja silnika typ 160, również opracowana przez WSM w Bielsku-Białej, bazowała na doświadczeniach zebranych podczas wieloletniej produkcji i eksploatacji silników gaźnikowych typu S-261, posiadała zapłon od iskrownika wbudowanego w obudowę dmuchawy.
Około roku 1980 wyprodukowano ostatnią serię ciągników „Dzik 21”. Produkcja ta zajęła się Wytwórnia Urządzeń Komunalnych „WUKO” w Stąporkowie, która przejęła pałeczkę od Gorzowskiego Zakładu. Jednostkę napędową nadal stanowił silnik WSM typ 160.
Wyróżnikiem tej serii była zmieniona maska. Zamiast oryginalnej, charakterystycznej maski z jednym centralnym reflektorem, w „Dzikach 21” wykorzystano odpowiednio dopasowaną maskę stosowaną w ciągnikach „Ursus C-330”, posiadającą dwa boczne reflektory. Zmiana ta, obejmująca również profil przedniego zderzaka, niekorzystnie wpłynęła na gabaryty ciągnika i łatwość omijania przeszkód, zwłaszcza podczas pracy w sadzie.
Ciągnik „Dzik 21” był dostępny z przeznaczonym do współpracy urządzeniem transportowym rolniczym PM-5, także produkcji „WUKO” w Stąporkowie. Dzięki metalowej konstrukcji z dołączanymi burtami dodatkowymi, osadzonej na przedłużonej, kompletnej tylnej osi samochodu „Syrena”, możliwe było przewożenie ładunków o masie do 1000 kg. Na tym modelu zakończyła się historia polskiego ciągnika jednoosiowego „Dzik”.
Ciągniki Jednoosiowe Dzik: Technologia i Ergonomia
Ciągnik jednoosiowy, potocznie nazywany „jednoosiówką” lub „dzikiem”, jak sama nazwa wskazuje, jest ciągnikiem na jednej osi. Obsługa tego typu maszyny odbywała się przy pomocy kierownicy typu teleskopowego, która miała możliwość wysuwania i ustawiania w trzech kierunkach. Ważnym elementem w ciężkich ciągnikach jednoosiowych jest dyferencjał, czyli mechanizm różnicowy. Umożliwia on rozblokowanie jednego z kół, co ułatwia skręcanie i manewrowanie maszyną, eliminując konieczność fizycznego „szarpania się” z nią.
Dzięki swojej konstrukcji i możliwości blokowania kół oraz szerokiej gamie osprzętu, Dzik był cenionym narzędziem w gospodarstwach, gdzie potrzebowano wszechstronnej i kompaktowej maszyny rolniczej i leśnej. Mimo upływu lat, historia ciągników Dzik pozostaje ważnym elementem dziedzictwa polskiej mechanizacji rolnictwa i leśnictwa.
tags: #dzik #ciagnik #ogrodniczy