Ursus C-330, popularny „ciapek”, stał się synonimem traktora dla przeciętnego Polaka. Według oficjalnych danych, jego produkcja zakończyła się w 1993 roku. Jednak historia „trzydziestki” miała swój ciąg dalszy, kiedy to linie produkcyjne i dokumentację pojazdu kupiła firma Escorts Limited.
Początki współpracy Ursusa i Escorts Limited
Firma Escorts Limited, założona w 1948 roku w Indiach przez Har Prasada Nandę i Yudiego Nandę, od początku koncentrowała się na rolnictwie. Pod koniec lat 50. przedsiębiorstwo to zostało przedstawicielem firmy Massey Ferguson w północnych Indiach. Kluczowym momentem dla współpracy z Polską było jednak zbudowanie zakładu w Faridabadzie w 1960 roku i podpisanie umowy licencyjnej na produkcję Ursusa C-325 oraz późniejszych wersji rozwojowych polskiego ciągnika. Montaż maszyn z wykorzystaniem części przysłanych z Polski rozpoczął się w 1961 roku.
Jak podawał magazyn „Traktor” w marcu 1965 roku, Indie były wówczas największym i tradycyjnym odbiorcą ciągników Ursus C-328. Zakupy obejmowały zarówno kompletne ciągniki, jak i wersje bez silników. Do ciągników dostarczanych bez silnika S-312B, hinduska firma Escort montowała własne silniki wysokoprężne o nazwie Kirloskar. Były to trzycylindrowe jednostki o mocy 30 KM wg DIN, chłodzone powietrzem. Zewnętrznie ciągniki różniły się maską.
URSUS - POWRÓT LEGENDY odc. 1/4 [film dokumentalny - historia Ursusa] s01e01
Indyjskie wersje Ursusów nieco odbiegały od polskich, przede wszystkim wyglądem przypominającym prototypy Ursusów nowej serii C-342 i pochodnych, które nigdy nie weszły do seryjnej produkcji.
Rozwój Escorts Group i dywersyfikacja produkcji
Współpraca między Indiami a PRL kwitła nie tylko w zakresie ciągników rolniczych. Escorts Group wytwarzała szeroką gamę produktów, od części samochodowych (w tym pierwsze hinduskie amortyzatory teleskopowe), poprzez komponenty kolejowe, aż po sprzęt budowlany.
Przykładem tej kooperacji był również motocykl Rajdoot, czyli hinduska wersja polskiej SHL M-11. Dwusuwowy motocykl SHL M-11 był produkowany w zakładach w Kielcach od 1961 roku, a jego indyjska wersja powstała już w 1962 roku i była produkowana aż do 2005 roku, kiedy to przepisy dotyczące emisji spalin doprowadziły do jej wycofania z rynku.
Ewolucja ciągników Escort na bazie Ursusa
W 1969 roku do fabryki w Faridabadzie trafiły nowoczesne ciągniki Forda, a podpisanie umowy o spółce joint-venture sprawiło, że pojazdy bazujące na projektach Forda stały się podstawowym produktem fabryki Escort. Mimo to, ciągniki takie jak Escort 37 (bazujący na Ursusie C-325/C-328) czy 335/355 (bazujący na Ursusie C-335) były nadal produkowane, z pewnością jeszcze w latach 70.
Polska Kronika Filmowa w 1972 roku informowała o produkcji 10 tysięcy sztuk. Według Lecha Glińskiego, autora rozdziału „Ursus na świecie” w książce „Ursus” wydanej w 1978 roku, umowa z Escorts przewidywała stopniową nacjonalizację produkcji, aż do całkowitego zaprzestania dostaw podzespołów z Polski. Gliński szacował, że w latach 70. na polach Indii pracowało ponad 64 tysiące ciągników z częściami dostarczanymi z Polski, w różnych stopniach kompletacji.
Powrót Escorta do Polski
W latach 90. nastąpiły dwa ważne wydarzenia. Po pierwsze, po zakończeniu produkcji Ursusa C-330M w 1993 roku, indyjska firma Escorts Limited kupiła linie produkcyjne i dokumentację polskiego ciągnika. Drugim było założenie spółki joint venture Pol-Mot Escorts Sp. z o.o., która w Mrągowie, na terenie dawnego POM-u, planowała produkcję nowoczesnych ciągników rolniczych.
Klasyczne Escorty bazujące na technologii Ursusa były produkowane w Mrągowie do końca 2008 roku. Następnie ich miejsce zajęły modele Farmtrac 545, 545 DT, 555 i 555 DT, co oznaczało koniec marki Escort na polskim rynku. Ciągnik Escort 335 pojawił się na polskim rynku w 2000 roku i, poza maską, kabiną i detalami, technicznie niewiele różnił się od Ursusa C-335. Można powiedzieć, że Escort 335 to praktycznie Ursus C-330 z pewnymi modyfikacjami.
Rodzina Escortów wzorowanych na Ursusach
W skład rodziny Escortów wzorowanych na Ursusach wchodziły: dwucylindrowy Escort 335 i 335PS (lub 335 Duo) z układem hydrostatycznym. Oprócz tego Farmtrac oferował wersje trzycylindrowe 450 (lub 45G), również w wersji PS. Moce ciągników wynosiły: 30 KM (E335), 35 KM (335 Duo) oraz 48 KM (E450). Odmiany ciągników Escort 335/450 z układem hydrostatycznym posiadały inny układ zasilania podnośnika i hydrauliki zewnętrznej, w którym pompa hydrauliczna była zlokalizowana w tylnym moście.
Zmiany techniczne i design
Z technicznego punktu widzenia, Escort dysponował zmodernizowaną wersją silnika C-312 z dodaną literą D, który produkowano już w Escorcie. W Polsce ostatnią wersją tej jednostki było C-312C. W silniku Escorta zamontowano inną pompę wtryskową - rzędową, dwusekcyjną Mico HB - PES. 2A 90D, w której ciśnienie wtrysku wynosiło 19.5 MPa, a wtryskiwacze były wielotworowe.
Ciekawą konstrukcją był również Escort 450, wyposażony w silnik Escort E3.312 (pojemność skokowa - 3120 cm³), czyli 3-cylindrową wersję polskiego silnika. Istnieją sugestie, że Hindusi dodali do silnika S-312 kolejny cylinder na podstawie dokumentacji polskich silników konstruowanych w latach 60., kiedy to Ursus pracował nad nową serią ciągników kompatybilnych z konstrukcją C-325/C-328. Wówczas powstał między innymi motor o oznaczeniu C-313, który był testowany.
Podobnie jak w modelu 335, w Escorcie 450 zamontowano pompę wtryskową Mico, tym razem o ciśnieniu wtrysku 23 MPa. Inna była również przekładnia, także produkowana przez Escorta, ale w układzie 8 x 2 z oddzielną dźwignią zmieniającą przełożenia polowe i szosowe. Pozostałe podzespoły modelu 450 były takie same jak w modelu 335.
Na początku rodzina Escortów 335/450 wyglądem nawiązywała do innych ciągników hinduskiej marki i starych Fordów. Około 2003 roku zmieniono design, tworząc maski nieco bardziej opływowe i nowoczesne.
Escort 335 w realiach polskiej wsi
Mimo że Escort 335, wykorzystujący technologie Ursusa C-330, był produkowany w Mrągowie od 2000 do 2008 roku, nie zdobył wielkiej popularności. Dziś spotkanie pracującego Escorta na polu czy w gospodarstwie nie jest częstym widokiem.
Obecnie na rynku wtórnym ogłoszeń z Escortami w roli głównej nie ma zbyt wiele. Jeśli już się pojawiają, ceny rozpoczynają się od około 30 tys. zł i kończą na około 50 tys. zł za naprawdę ładne i zadbane egzemplarze. Używane Ursusy C-330 są nieco tańsze, z cenami zaczynającymi się od 18-20 tys. zł i dochodzącymi do prawie 40 tys. zł.
Era Farmtrac - kontynuacja tradycji
Następcą polskiej serii Escortów były ciągniki Farmtrac 545/545 DT/550/550 DT. Wersje 555 i 555 DT zostały wprowadzone w 2013 roku. Firma Farmtrac podkreśla swoje dążenie do tworzenia prostych, całkowicie mechanicznych ciągników, odpowiadających realiom polskiej wsi i wykorzystujących tradycje polskiej myśli technicznej.
URSUS - POWRÓT LEGENDY odc. 1/4 [film dokumentalny - historia Ursusa] s01e01
Farmtrac, jako jedyna firma produkcyjna w Polsce z ciągnikami w produkcji seryjnej i możliwością ich zarejestrowania, zyskała miano lidera branży. Sprzedaje sprzęt rolniczy w kraju oraz na terenie wielu państw europejskich i północnoafrykańskich. W asortymencie firmy znajduje się ponad 20 typów i odmian ciągników, spełniających różnorodne oczekiwania klientów. Polskie ciągniki rolnicze Farmtrac to profesjonalny sprzęt, wyprodukowany z najwyższą starannością, bazujący na projektach podzespołów renomowanych marek z całej Europy (BOSCH, Travis Perkins, CARRARO).
Oferowane są wytrzymałe i niezawodne ciągniki Europeline o mocy od 50 do 122 KM, dostępne z bogatym wyposażeniem dodatkowym. Firma dysponuje również ciągnikami kompaktowymi, cenionymi za niewielkie rozmiary, wyjątkową zwrotność oraz wszechstronne zastosowanie na wsi i w mieście, także podczas zimowego odśnieżania i posypywania dróg. Historia firmy Farmtrac sięga 2000 roku, a ich ciągniki są produkowane z najlepszych podzespołów od sprawdzonych dostawców, takich jak BOSCH czy CARRARO.
Escort 335 to ciągnik, który dla wielu polskich rolników wygląda, brzmi i pracuje znajomo. Mówiąc wprost, indyjski Escort 335 to daleki potomek Ursusa C-335, ciągnika, którego większość polskich rolników nigdy oficjalnie nie mogła kupić, gdyż był produkowany głównie na eksport do Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Indie lat 60. były krajem w trakcie gwałtownej modernizacji rolnictwa, stąd decyzja firmy Escorts Limited o zakupie licencji i dokumentacji technicznej Ursusa, co zapoczątkowało jedną z najciekawszych historii transferu technologii w rolnictwie. Podstawą licencji były wcześniejsze konstrukcje z rodziny C-325/C-328, a później rozwiązania zastosowane w eksportowych odmianach C-335. Licencja ta była pełnoprawnym transferem technologii, dzięki któremu Ursus nauczył Indie, jak produkować ciągniki.