Hałas w ciągnikach rolniczych i jego wpływ na rolnictwo

Hałas to czynnik szkodliwy, który każdy z nas odbiera inaczej. W ciągnikach rolniczych mamy z nim styczność od samego początku ich istnienia. Ogólnie rzecz biorąc, hałas to suma dźwięków docierających do operatora ciągnika, których natężenie, mierzone w decybelach (dB), jest nieprzyjemne i szkodliwe. Jest on jednym z ważniejszych szkodliwych czynników środowiskowych występujących w rolnictwie.

Zagadnienie hałasu rolników indywidualnych jest w Polsce problemem mało znanym i w dużym stopniu niedocenianym. Wynika to z braku odpowiednich przepisów prawnych umożliwiających prowadzenie nadzoru nad warunkami pracy w tej gałęzi gospodarki, niewykonywania badań środowiskowych i profilaktycznych badań lekarskich, a także braku świadomości wśród samych rolników indywidualnych o istniejącym zagrożeniu. O wadze problemu świadczy znaczna liczba hałaśliwych ciągników eksploatowanych na polskiej wsi - ponad 1,3 mln zarejestrowanych egzemplarzy - oraz duża populacja osób narażonych, około 3 mln rolników w około 2 mln gospodarstw rodzinnych.

Źródła hałasu w ciągnikach rolniczych

Aby skutecznie wyciszyć ciągnik, należy najpierw zastanowić się, co w nim hałasuje. Oczywiście największym źródłem hałasu w ciągniku jest silnik i układ wydechowy, jednak nie tylko one. Źródłem dźwięków w ciągniku jest każdy ruchomy element, także w sprzęgle i przekładni. Natężenie emitowanych przez silnik dźwięków jest ściśle związane z prędkością obrotową wału korbowego - w uproszczeniu, im jest ona większa, tym większy hałas.

Nie wszystkie dźwięki, jakie słyszymy, są na tyle uciążliwe, że odbieramy je jako nieprzyjemny hałas. Większość z nich ma niskie natężenie i są niesłyszalne wśród innych, głośniejszych. Hałas występujący na stanowisku obsługi ciągnika rolniczego i samojezdnej maszyny rolniczej charakteryzuje się dużą zmiennością w czasie. Jego poziom zależy przede wszystkim od szybkości obrotowej silnika napędowego, elementów roboczych, a także od stopnia obciążenia silnika, co wiąże się bezpośrednio z rodzajem wykonywanej pracy przez określoną maszynę. Dla przykładu, w przypadku ciągników o średniej mocy najwyższe wartości godzinnej ekspozycji na hałas zanotowano podczas transportu dwóch załadowanych przyczep.

Wpływ hałasu na zdrowie operatorów i rolników

Długotrwałe przebywanie w hałasie ma negatywny wpływ na nasze zdrowie, zarówno fizyczne, jak i psychiczne. Hałas, wywoływany przez maszyny i urządzenia, może powodować stopniową utratę słuchu, a także poważnie zaburzać prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Hałas wpływa na zdrowie człowieka na wielu poziomach. To, w jaki sposób będziemy odbierać hałas i jaki będzie miał wpływ na nasz organizm, zależy od natężenia dźwięków oraz długości ich trwania, a także od wieku i stanu zdrowia odbiorcy.

Niezależnie jednak od indywidualnych różnic, hałas u wszystkich może sprzyjać trwałemu uszkodzeniu słuchu. W początkowym etapie może ono mieć charakter czasowy lub okresowy, jednak długotrwałe doświadczanie hałasu może utrwalać te niekorzystne zmiany. Oznaki utraty słuchu mogą być nieoczywiste i postępować powoli, mogą być też widoczne i pojawiać się nagle. Warto pamiętać, że innym czynnikiem, który obok hałasu może mieć negatywny wpływ na narząd słuchu, są szkodliwe substancje chemiczne oddziałujące toksycznie na narząd słuchu, nazywane substancjami ototoksycznymi, takimi jak niektóre leki (np. aspiryna), metale ciężkie (ołów, arsen, rtęć, mangan) czy rozpuszczalniki (trichloroetylen, ksylen, toluen).

Hałas wpływa nie tylko na osłabienie czy uszkodzenie słuchu, ale jest również jednym z czynników wpływających na poziom zmęczenia, które z kolei zwiększa ryzyko wystąpienia wypadku podczas pracy w gospodarstwie rolnym. Dzieje się tak poprzez negatywne oddziaływanie na poziom koncentracji, tak istotny dla zachowania zdrowia i życia podczas np. obsługi maszyn czy urządzeń rolniczych.

Ewolucja rozwiązań ograniczających hałas w ciągnikach

Głośno było w rolnictwie przez całe lata. Wprowadzenie kabin w ciągnikach było pierwszym słusznym krokiem w dziedzinie ochrony przed hałasem. Jednakże, czasem okazywało się, że w wielu przypadkach operator zamknięty w kabinie odczuwał większy hałas niż ten w tym samym ciągniku bez kabiny. Działo się tak dlatego, że w zamkniętej „puszce”, jaką były wczesne kabiny, dochodziło do interferencji dźwięku pracującego ciągnika.

Producenci ciągników dość wcześnie zdali sobie sprawę z tych „dolegliwości” wczesnych kabin i rozpoczęli badania nad ich wyciszeniem. Prace w tym kierunku miały zapewnić zarówno zmniejszenie hałasu, jak i podniesienie komfortu pracy operatora. Już w latach 60. pojawiły się pierwsze ciągniki, których kabiny oddzielono od konstrukcji samego ciągnika, opierając je na gumowych poduszkach. Takie rozwiązanie, choć nieidealne, ograniczyło przedostawanie się większości wibracji maszyny do wnętrza kabiny i w prostych konstrukcjach ciągników możemy spotkać je do dziś.

Równolegle z zawieszeniem kabiny na poduszkach pojawiły się w ciągnikach nieśmiałe próby wyciszenia wnętrza przez użycie materiałów tapicerskich. Coraz częściej, najpierw w ciągnikach wyższej klasy, stosowane były obicia ze skaju podbitego filcem lub cienką warstwą gąbki poliuretanowej. Materiałem tym obijano wewnętrzną połać dachu i wszystkie „gołe” elementy blaszane. „Tapicerowanie” wnętrza ciągnika było dość skutecznym krokiem naprzód w dziedzinie pasywnego wyciszenia kabiny. W jej wnętrzu, dzięki płaskim szybom, nadal pojawiało się zjawisko interferencji, choć w znacznie tłumione przez miękkie obicia. Pojawienie się giętych szyb w kabinach spowodowało, że dźwięk odbijający się od nich rozpraszał się w różnych kierunkach, tracąc swoje natężenie.

Postęp w zakresie obniżania niepożądanych dźwięków na stanowisku kierowcy jest widoczny w konstruowaniu i produkowaniu nowoczesnych ciągników, które są wyposażane w dźwiękoszczelne kabiny. Jednak ma to dość istotne ograniczenia. Aby kabina spełniała swoje zadania (tłumiące hałas), nie należałoby otwierać okien lub drzwi podczas pracy ciągnika. Pociąga to za sobą konieczność instalowania klimatyzacji w kabinie, z uwagi na prace wykonywane w porze letniej, co z ekonomicznego punktu widzenia bywa nierealne. Stąd obserwowane jest często otwieranie okien lub drzwi przez kierowców podczas pracy w wysokiej temperaturze powietrza na zewnątrz. Ponadto kierowca jest zmuszony co pewien czas otwierać tylne okno, aby kontrolować w sposób akustyczny pracę doczepionej lub zawieszonej maszyny.

Hałas w szerszym kontekście gospodarstwa rolnego

W rolnictwie, które zwyczajowo kojarzone jest z występowaniem dźwięków o znacznym poziomie głośności, głównymi źródłami hałasu są:

• ciągniki i współpracujące z nimi maszyny rolnicze (doczepiane lub zawieszane na ciągniku);
• maszyny samojezdne (kombajny zbożowe, kombajny buraczane, sieczkarnie, kosiarki pokosowe);
• maszyny rolnicze stacjonarne (młocarnie, śrutowniki, gniotowniki, rozdrabniacze, mieszalniki, sortowniki do ziemniaków, dojarki);
• maszyny warsztatowe i budowlane (pilarki łańcuchowe spalinowe, pilarki tarczowe, sprężarki, przecinarki do metalu, szlifierki, wiertarki, spawarki, betoniarki);
• samochody, wentylatory, agregaty, sprężarki;
• urządzenia takie jak spalinowe pilarki, podkaszarki czy kosy.

Hałas w każdym gospodarstwie będzie się różnił, w zależności od rodzaju prowadzonej działalności (produkcja zwierzęca czy roślinna), utrzymywanych gatunków zwierząt (ponieważ hałas przez nie powodowany będzie się różnił), technologii utrzymania zwierząt oraz wyposażenia technologicznego. Największy hałas generowany jest w produkcji trzody chlewnej, a pracownicy chlewni są w dużej mierze narażeni na hałas. W oborach również zdarza się hałas na wysokim poziomie, ale występuje on okresowo, kiedy działają np. podajniki paszy czy wentylatory.

Sezonowość i różnorodność prac rolnych wykonywanych w okresie całego roku, nietypowy rytm pracy, uzależnienie procesu produkcyjnego od warunków i sił przyrody oraz określona technologia pracy, a także stopień jej zmechanizowania przyczyniają się do powstawania niezwykle zmiennej i złożonej ekspozycji na hałas. Występowanie w gospodarstwach rolnych bardzo zróżnicowanego parku maszynowego oraz zmieniający się niemal codziennie czas ekspozycji na ten czynnik fizyczny utrudnia przeprowadzenie obiektywnej oceny zagrożenia.

Analiza widmowa hałasu wytwarzanego przez maszyny rolnicze wykazała, że wysokie poziomy ciśnień akustycznych często przypadają głównie na częstotliwości niskie, obejmujące zasadniczo trzy pasma oktawowe: 31,5; 63 i 125 herców (Hz), przy czym odnotowane wartości maksymalne tych ciśnień wynoszą od 91 do 113 decybeli (dB). Spośród maszyn pomocniczych (warsztatowych) używanych w gospodarstwach rolnych największe zagrożenie dla narządu słuchu (zwłaszcza przy dłuższej ekspozycji) stanowi pilarka tarczowa, generująca hałas o wysokich i bardzo wysokich częstotliwościach obejmujących oktawy od 500 do 8000 Hz.

Prawne aspekty hałasu i jego dopuszczalne poziomy

Według art. 3 Dyrektywy Hałasowej 2002/49/WE, hałasem jest każdy niepożądany lub szkodliwy dźwięk powodowany przez działalność człowieka na wolnym powietrzu, w tym hałas emitowany przez środki transportu (ruch drogowy, kolejowy, samolotowy) oraz hałas pochodzący z obszarów działalności przemysłowej i rolniczej. W uproszczeniu hałasem nazywamy każdy niepożądany dźwięk, który może być uciążliwy albo szkodliwy dla zdrowia, lub zwiększać ryzyko wypadku przy pracy.

W środowisku można spotkać dźwięki w zakresie od wartości progowej, tj. poziomu 0 dB, będącej już w stanie wywołać u człowieka wrażenie słuchowe, po wartości powodujące fizyczne odczucie bólu. Jednostką poziomu natężenia dźwięku jest decybel (dB). Przy określaniu hałasu dopuszczalnego bierze się pod uwagę m.in. jego maksymalne i szczytowe wartości oraz czas działania. Hałas ma szkodliwy wpływ na zdrowie, zmniejsza wydajność pracy, zwiększa ryzyko wypadku przy pracy, utrudnia wypoczynek i koncentrację.

Skala natężenia hałasu i jego wpływ:

• Dźwięki poniżej 35 dB (np. szum liści) - zazwyczaj nieszkodliwe.
• Dźwięki od 35 do 70 dB (np. rozmowa, cichy odkurzacz) - mogą wywierać ujemny wpływ na organizm, być uciążliwe.
• Ciągły hałas w zakresie 70-85 dB (np. ruch uliczny, maszyny biurowe) - będzie szkodził ogólnemu zdrowiu, jeśli człowiek jest na niego stale narażony.
• Dźwięki w przedziale 85-120 dB (np. kosiarka, piła łańcuchowa, pracujący traktor) - przekroczenie tego poziomu będzie skutkowało uszkodzeniami słuchu.

Nawet przez krótki okres czasu nie jest dopuszczalna praca w hałasie, którego poziom przekracza 115 dB. Jeżeli poziom hałasu jest stały i wyższy niż 85 dB, czas pracy w tym hałasie powinien być krótszy niż osiem godzin. O tym, czy praca w danym hałasie jest dopuszczalna, informuje parametr zwany poziomem ekspozycji na hałas, który jest obliczany na podstawie poziomu hałasu i czasu jego oddziaływania na człowieka.

Dyrektywa 77/311/EWG, wielokrotnie zmieniana i zastąpiona przez dyrektywę 2003/37/WE, dotyczyła zbliżenia ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do poziomu hałasu odczuwanego przez kierującego kołowymi ciągnikami rolniczymi lub leśnymi. Określała ona normy techniczne dotyczące projektowania i budowy ciągników rolniczych i leśnych w kontekście hałasu odczuwanego przez kierowcę, mając na celu umożliwienie stosowania procedury homologacji typu WE dla wszystkich typów traktorów.

Metody redukcji hałasu i ochrony słuchu

Ponieważ nie jest możliwe całkowite wyeliminowanie źródeł hałasu w pracy rolnika, warto poznać najskuteczniejsze sposoby redukowania jego poziomu u źródła, a także niwelowania jego skutków poprzez stosowanie podczas pracy środków ochrony indywidualnej.

Redukcja hałasu u źródła:

• W przypadku ciągników warto zadbać o stosowanie tłumika układu wydechowego (zwłaszcza w starszych modelach).
• Zastosowanie zabezpieczeń dźwiękochłonnych, izolujących rolnika od źródeł dźwięku, takich jak kabina dźwiękoszczelna czy ekranowanie silnika.

Indywidualne środki ochrony słuchu (ochronniki):

We wszystkich przypadkach, gdy poziom hałasu na stanowisku operatora ciągnika rolniczego jest większy od dopuszczalnego, a wszystkie inne sposoby zmniejszenia poziomu tego hałasu są trudne do natychmiastowego zrealizowania, należy stosować ochronniki słuchu. Ich dobór nie powinien być przypadkowy. Powinny być wygodne, dostosowane do kształtu głowy (warto je przed zakupem przymierzyć), ale również dostosowane do poziomu hałasu, w jakim użytkownik będzie przebywał oraz rodzaju wykonywanej pracy.

Typy ochronników słuchu:

• Wkładki przeciwhałasowe: Noszone w zewnętrznym kanale słuchowym lub w małżowinie usznej, przeznaczone do szczelnego zamknięcia kanału słuchowego. Wkładki kształtowane przez użytkownika są wykonane z materiałów ściśliwych, np. pianki poliuretanowej.
• Nauszniki przeciwhałasowe: Składają się z dwóch czasz tłumiących, które obejmują małżowiny uszne i przylegają do głowy miękkimi poduszkami uszczelniającymi. Czasze wypełnione są materiałem pochłaniającym dźwięk. Ruchome połączenie czasz ze sprężyną dociskową umożliwia regulację i dopasowanie nausznika do kształtu głowy. Nauszniki uniwersalne mają sprężynę przystosowaną do noszenia na szczycie głowy, z tyłu głowy lub pod brodą.
• Aktywne ochronniki słuchu: Coraz częściej spotykane nauszniki przeciwhałasowe z wbudowanym układem elektronicznym wraz z mikrofonem i słuchawką. Tłumią hałas, ale układ elektroniczny przenosi dźwięki, ograniczając ich poziom do wartości bezpiecznej.

Każde stanowisko pracy zagrożone hałasem wymaga doboru odpowiednich środków ochrony słuchu, z indywidualnie dostosowanym poziomem tłumienia. Ochrona słuchu zalecana jest już przy pracach, w których poziom hałasu przekracza wartość 80 dB równoważnego poziomu dźwięku (A) dla 8 godzin. Prawidłowo dobrane ochronniki słuchu zapewniają uzyskanie przy błonie bębenkowej wartości poziomu dźwięku A w przedziale 75-80 dB. Dzięki temu słuch nie ulegnie uszkodzeniu, a osoba nie straci zdolności do słyszenia dźwięków ostrzegawczych. Aby określić wymaganą wartość tłumienia ochronnika słuchu, należy dysponować wynikami pomiarów hałasu na stanowisku pracy.

Dobrym i prostym sposobem określenia poziomu hałasu jest sprawdzenie, z jakiej odległości można kontaktować się z drugą osobą. Jeżeli z odległości 2 m trzeba podnosić głos, aby być zrozumiałym przez rozmówcę, hałas wynosi około 80 dB. Jeśli jest to konieczne przy odległości 1 m, hałas wynosi około 85 dB.

Podstawowym warunkiem skutecznej ochrony słuchu jest ciągłe używanie ochronników w trakcie przebywania w hałasie, co zapewnia 100% ochrony. Nawet krótkie przerwy w stosowaniu środków zabezpieczających słuch zmniejszają ich skuteczność. Należy również pamiętać o prawidłowym przechowywaniu i konserwacji ochronników słuchu. Dotyczy to w szczególności nauszników, w których trzeba okresowo wymieniać poduszki uszczelniające. Przy zakupie odpowiednich środków ochrony indywidualnej dobrze jest zwrócić uwagę na jakość towaru. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) rekomenduje zakup produktów, które posiadają ZNAK BEZPIECZEŃSTWA KRUS, przyznawany przez Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w formie zezwolenia do oznaczania znakiem graficznym KRUS maszyn i urządzeń o ponadprzeciętnym poziomie bezpieczeństwa pracy w gospodarstwie rolnym.

Konflikty społeczne i nowe regulacje prawne dotyczące hałasu na wsi

W ostatnich latach obszary wiejskie przechodzą dynamiczne zmiany - na wsiach spotkamy więcej mieszkańców, którzy nie mają nic wspólnego z rolnictwem niż samych rolników. To z kolei prowadzi do napięć i sporów, najczęściej o hałas i zapachy, czy pracę maszyn w godzinach nocnych. Te konflikty często kończyły się mandatem, sprawą w sądzie, a niekiedy utrudnieniem lub zakazem inwestycji na wsi, np. poprzez rozbudowę budynków inwentarskich.

Ochrona rolników przed skargami na naturalne skutki pracy w gospodarstwach, jak zapach z obory czy odgłosy maszyn pracujących nawet w święta czy nocą, jest głównym celem nowych projektów ustaw, nad którymi pracuje rząd i kancelaria prezydenta. Nowe przepisy mają ukrócić sąsiedzkie spory o zapachy czy nocny hałas maszyn. Funkcje produkcyjne wsi mają być zabezpieczone, a konflikty społeczne na tym tle ograniczone - wynika z opublikowanego projektu założeń do ustawy o funkcjach produkcyjnych wsi. Ustawa ma chronić prawa wszystkich mieszkańców, przy jednoczesnym podkreśleniu ważnej pozycji rolników ze względu na dostarczanie żywności i innych dóbr publicznych.

Propozycje zmian w prawie:

1. Ograniczenie bezzasadnych pozwów o tzw. immisje: Zmiana w Kodeksie cywilnym ma polegać na wskazaniu, że prowadzenie działalności rolniczej mieści się w granicach normalnego korzystania z nieruchomości i co do zasady nie powinno być uznawane za nadmierne oddziaływanie na sąsiadów. Ma to na celu wyeliminowanie bezzasadnych pozwów. Przyjmuje się, że prowadzenie działalności rolniczej powoduje pewien stopień uciążliwości dla otoczenia, jednak jest to naturalnie związane z produkcją żywności i powinno być akceptowane przez sąsiadów, o ile rolnik działa rzetelnie, zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej i przepisami prawa.
2. Wyłączenie karalności za niezbędne prace w nocy: Modyfikacje Kodeksu wykroczeń mają pozwolić na wyłączenie karalności za zakłócanie spokoju lub spoczynku nocnego w wyniku prowadzenia działalności rolniczej. Specyfika rolnictwa często wymusza pracę w nocy lub w dni wolne, np. podczas żniw czy siewu, co często wynika z warunków pogodowych. Zaproponowana zmiana ma uchronić rolników wykonujących pracę w ramach działalności rolniczej zgodną z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej i przepisami prawa od odpowiedzialności wykroczeniowej.
3. Obowiązkowe oświadczenie dla kupujących nieruchomości na wsi: Zmiana Ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego ma doprowadzić do tego, że w akcie notarialnym dotyczącym nabycia nieruchomości poza granicami administracyjnymi miasta będzie zawarte oświadczenie nabywcy takiej nieruchomości, że jest świadomy możliwych zakłóceń korzystania z tej nieruchomości wywołanych działalnością rolniczą prowadzoną na nieruchomościach sąsiednich. Ten zapis ma zwiększyć świadomość kupujących nieruchomości na terenach wiejskich odnośnie do potencjalnych niedogodności związanych z immisjami pochodzącymi z działalności rolniczej. Oświadczenie będzie odczytywane nabywcy przez notariusza przed podpisaniem aktu notarialnego.

Autorzy projektu podkreślają, że nowe regulacje mają także znaczenie dla przyszłości rolnictwa, ponieważ młodzi rolnicy, którzy przejmują gospodarstwa lub rozpoczynają działalność, są grupą najbardziej narażoną na skutki konfliktów sąsiedzkich ze względu na długofalowy charakter ich zobowiązań finansowych. Celem jest, aby nie eskalować napięć, a wypracować takie zasady, które będą chroniły funkcję produkcyjną wsi. Projekt zakłada 30-dniowy okres vacatio legis.

Aktualny stan prawny a prace nocne

Mimo projektowanych zmian, rozpoczęte żniwa przypominają o aktualnej sytuacji prawnej. Praca maszyn rolniczych podczas żniw wiąże się z hałasem kombajnów i traktorów zwożących plony. Aczkolwiek obecnie na terenach wiejskich zamieszkuje coraz więcej osób niezwiązanych z rolnictwem, m.in. tych wyprowadzających się z miast. Jak się okazuje, niektórym ten hałas na wsi przeszkadza, zwłaszcza jeśli ma miejsce wcześnie rano, w późnych godzinach wieczornych, w nocy czy w niedzielę. Tymczasem prace rolnicze w nocy czy w niedzielę czasami są po prostu konieczne, aby zebrać plony bez strat, co najczęściej wynika z warunków pogodowych.

Jak dotąd za hałas maszyn rolniczych w ciągu dnia nie przewidziano mandatów. Jednakże, zgodnie z obowiązującym aktualnie stanem prawnym, rolnik pracując w polu podczas żniw po godzinie 22:00 może zostać ukarany mandatem. Prace rolnicze w godzinach między 22:00 a 6:00 traktuje się jako zakłócanie ciszy nocnej i na tej podstawie funkcjonariusz policji może wystawić mandat karny w wysokości do 500 zł (na podstawie Kodeksu wykroczeń art. 51 § 1) lub skierować wniosek o ukaranie do sądu. Wówczas grzywna może wynieść nawet 5 tys. zł.

Europejskie limity emisji hałasu

Jeszcze większe ograniczenia związane z hałasem na wsi chce wprowadzić Federalne Ministerstwo Środowiska w Niemczech. Planuje ono obniżyć dopuszczalne wartości emisji hałasu w nowelizacji przepisów dotyczących ochrony mieszkańców przed hałasem. Uściślając, dla zamieszkanych obszarów wiejskich planuje się zmniejszenie tych wartości o 3 dB - do 57 dB w dzień i 42 dB w nocy. Chociaż na pierwszy rzut oka redukcja wydaje się niewielka, to według Stołecznego Biura ds. Bioenergii (HBB), w rzeczywistości oznacza zmniejszenie o połowę całkowitej emisji hałasu. Zdaniem HBB taka zmiana będzie miała istotne, negatywne konsekwencje dla branży bioenergetycznej oraz przedsiębiorstw rolniczych zlokalizowanych na wiejskich terenach mieszkalnych, zwłaszcza funkcjonowanie i budowa nowych biogazowni i elektrowni opalanych biomasą może być w wielu lokalizacjach niemożliwa.

Nie bagatelizujmy zagrożenia, jakim jest hałas. Uszkodzenie słuchu znacząco obniża komfort życia. Pamiętajmy również o stosowaniu środków ograniczających negatywne oddziaływanie hałasu!

tags: #halas #ciagnik #rolniczy