Klasyfikacja i przepisy dotyczące żurawi samochodowych

Żurawie samojezdne, powszechnie znane jako żurawie samochodowe, to niezwykle przydatne urządzenia wykorzystywane w wielu pracach montażowych i budowlanych. Znajdują one zastosowanie również w pracach transportowych i przeładunkowych, w zakładach pracy, bazach transportowych w logistyce oraz w portach. Charakteryzują się specyficzną budową i wymagają posiadania odpowiednich kwalifikacji oraz pozwoleń wydawanych przez Urząd Dozoru Technicznego (UDT).

Czym jest żuraw samojezdny?

Zgodnie z definicją, żuraw samojezdny to rodzaj sprzętu do podnoszenia, montowany na podwoziach samochodów ciężarowych lub na specjalnych podwoziach samobieżnych, przeznaczonych do tego typu urządzeń. Żurawie samojezdne posiadają unikalną konstrukcję, której głównymi elementami są wyciągarka i wysięgnik uchylny, umieszczone na obrotnicy. Dzięki tej konstrukcji urządzenie może pracować w dwóch trybach: dźwigowym oraz transportowym, umożliwiając wygodne podnoszenie i opuszczanie ładunków oraz swobodny ruch. Urządzenie to jest przykładem sprzętu ładunkowego stanowiącego wyposażenie pojazdu.

Rodzaje żurawi samojezdnych

Istnieje kilka rodzajów żurawi samojezdnych, a ich klasyfikacja odbywa się głównie poprzez określenie typu podwozia sprzętu. Wyróżniamy żurawie:

• samochodowe
• gąsienicowe
• jezdniowo-terenowe
• terenowo-kołowe

Oprócz typu podwozia, urządzenia dźwigowe mogą mieć również różne rodzaje napędu:

• spalinowo-mechaniczny
• spalinowo-elektryczny
• spalinowo-hydrauliczny

Żurawie samochodowe, w odróżnieniu od kołowych na specjalnych podwoziach, mają urządzenia dźwigowe zmontowane na normalnych podwoziach samochodów ciężarowych (typu cięższego). Mechanizmy tych żurawi są napędzane zasadniczo przez silnik samochodowy lub przez indywidualne silniki elektryczne, zasilane z prądnicy napędzanej przez silnik samochodu. To ostatnie rozwiązanie jest w eksploatacji najbardziej ekonomiczne.

Zastosowanie żurawi samojezdnych

Żurawie samojezdne mają bardzo szerokie zastosowanie. Najczęściej wykorzystuje się je na placach budowy, ułatwiając zwłaszcza prace związane z montażem przy dużych obiektach przemysłowych, takich jak hale stalowe, hangary czy magazyny.

Ważnym sposobem wykorzystania żurawi samojezdnych jest również ich użycie w trybie transportowym, gdzie świetnie sprawdzają się podczas prac przeładunkowych. Z tego względu są stosowane w miejscach takich jak zakłady pracy skoncentrowane na przeładunku oraz morskie porty.

Dzięki swojej optymalnej budowie żuraw samojezdny sprawdza się nawet w niekorzystnych warunkach, na przykład gdy dostęp do danego miejsca jest utrudniony. Sprzęt wyróżnia się dużą mobilnością, co pozwala na bezproblemowe poruszanie się nim nie tylko na terenie placu budowy, lecz także po drogach publicznych. Dlatego też dźwigi samojezdne służą również do usuwania niebezpiecznych, starych gałęzi, do montażu dachu, budowy altany lub szklarni, a także są bardzo przydatne przy naprawie oświetlenia ulicznego.

Parametry techniczne żurawi samojezdnych

Zrozumienie kluczowych parametrów technicznych jest niezbędne do prawidłowej i bezpiecznej eksploatacji żurawi samojezdnych.

1. Udźwig żurawia [t, kg] - maksymalna wartość obciążenia, dla której zaprojektowano urządzenie i dla której producent zapewnia jego prawidłową pracę. Dla żurawi maksymalny udźwig jest przyjmowany dla najmniejszej dopuszczalnej długości wysięgnika lub wysięgu. Do udźwigu nie wlicza się masy zblocza dolnego, haka - czyli ogólnie urządzeń niezdejmowalnych. Moment udźwigu należy rozumieć jako ciężar danego ładunku zawieszony na danym wysięgu żurawia. Udźwigi nominalne żurawi samochodowych stosowanych w budownictwie wahają się w granicach od 34 do 5 ton.
2. Wysięg [m] - odległość pozioma od osi obrotu części obrotowej żurawia do pionowej osi urządzenia ładunkowego (np. haka). W miarę zwiększania wysięgu żurawia zmniejsza się jego udźwig.
3. Wysokość podnoszenia [m] - odległość pionowa od osi ustawienia żurawia do powierzchni oporowej urządzenia ładunkowego, które znajduje się w górnym położeniu roboczym. Należy pamiętać, że wysokość podnoszenia należy zmniejszyć o wysokość ładunku oraz długość ewentualnego zawiesia, na którym ładunek jest zawieszony.
4. Głębokość opuszczania [m] - odległość pionowa od poziomu ustawienia żurawia do urządzenia ładunkowego znajdującego się w maksymalnym dolnym położeniu. Głębokość tę można powiększyć o wysokość ładunku i długość zawiesi.
5. Kąt obrotu [stopnie] - żuraw samochodowy posiada z reguły możliwość pełnego obrotu wysięgnika, lecz jest ona ograniczona, gdy na wysięgniku znajduje się ładunek (nie wolno przenosić ładunku nad kabiną samochodu).
6. Prędkości ruchów roboczych: podnoszenia/opuszczania [m/min], obrotu [1/m], teleskopowania [m/min]. Prędkość jazdy żurawia samochodowego wyraża się w km/h (przy obciążeniu ładunkiem do 5 km/godz, bez obciążenia 30-40 km/godz).
7. Zdolność pokonywania wzniesień [stopnie] - największe dopuszczalne pochylenie podłoża, które może być pokonane przez żuraw przy stałej prędkości jazdy transportowej. Najczęściej są to wartości średnio 24-26 stopni.
8. Masa żurawia [t] - masa własna żurawia z przeciwwagą i wysięgnikiem podstawowym, bez paliwa, z olejem hydraulicznym i minimalnym roboczym napełnieniem płynami chłodzącymi i smarującymi. W stanie roboczym może wynosić np. 125 ton.

Cechą charakterystyczną konstrukcji żurawi samochodowych są dodatkowe podpory typu wysuwnego lub odchylnego. Podpory typu wysuwnego w postaci belek stalowych przesuwają się w specjalnych skrzynkowych prowadnicach, umocowanych do podwozia samochodowego. Na końcach tych belek umocowane są dźwigniki śrubowe, zakończone od dołu talerzami w celu zmniejszenia nacisku jednostkowego na grunt. W przypadku gruntów mało spoistych stosuje się podkłady w postaci bali drewnianych.

Kwalifikacje i uprawnienia do obsługi żurawi samojezdnych

Aby obsługiwać żurawie samojezdne, należy posiadać specjalne kwalifikacje i uprawnienia, które wystawia Urząd Dozoru Technicznego (UDT). Można je uzyskać po ukończeniu kursu na żurawie kategorii II Ż, który trwa 40 godzin i kończy się egzaminem państwowym.

Wymagania do przystąpienia do szkolenia

• Osoba pełnoletnia.
• Ukończenie przynajmniej szkoły podstawowej.
• Zaświadczenie od lekarza stwierdzające brak przeciwwskazań do prowadzenia żurawia samojezdnego.

Zakres szkolenia

Zgodnie z programem szkolenia uzgodnionym z Urzędem Dozoru Technicznego, na kursie omawiane są następujące zagadnienia:

• Wiadomości o dozorze technicznym i wymagania kwalifikacyjne.
• Informacje o udźwigu (prawidłowe odczytywanie wykresów).
• Pojęcie stateczności urządzenia.
• Budowa żurawi samojezdnych.
• Rodzaje zabezpieczeń.
• Wyposażenie elektryczne, mechaniczne, hydrauliczne, pneumatyczne.
• Obsługa żurawi samojezdnych.
• Obsługa zawiesi i współpraca z hakowymi.
• Warunki bezpiecznej pracy.
• Przepisy BHP związane z obsługą oraz niebezpieczne uszkodzenia.
• Praktyka.

Egzamin i wydanie uprawnień

Termin egzaminu jest wyznaczany maksymalnie do 30 dni roboczych od dnia złożenia kompletnego wniosku. Egzamin przeprowadza komisja kwalifikacyjna w składzie co najmniej dwóch osób. Składa się z części teoretycznej i praktycznej. Część teoretyczna odbywa się w formie pisemnej i aby ją zaliczyć, należy odpowiedzieć poprawnie na 11 z 15 pytań (ponad 70% poprawnych odpowiedzi). Pozytywne zaliczenie części teoretycznej jest warunkiem przystąpienia do części praktycznej na urządzeniu. Po pozytywnym wyniku obu części egzaminu Urząd Dozoru Technicznego wydaje odpowiednie zaświadczenie kwalifikacyjne uprawniające do obsługi danego typu żurawia.

Uprawnienia UDT do obsługi żurawia samojezdnego dotyczą tylko i wyłącznie zainstalowanego na samochodzie urządzenia. Do obsługi dźwigu samochodowego nie trzeba posiadać prawa jazdy kategorii C.

Rozszerzenie uprawnień

Ustawodawca rozszerzył uprawnienia, dzięki czemu osoby, które pozytywnie zdały egzaminy na żurawie samojezdne, mają również możliwość obsługi żurawi HDS i żurawików stacjonarnych, bez ograniczeń tonażowych i wysięgu.

Dozór techniczny i przepisy prawne

Żurawie samochodowe są urządzeniami podlegającymi dozorowi technicznemu, co wynika z Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lipca 2002 r. (Dz. U. Nr 120, poz. 1021) ze zm.

Rodzaje dozoru

• W przypadku żurawi samochodowych o udźwigu do 3200 kg stosowany jest dozór ograniczony (badania techniczne okresowe co dwa lata).
• W przypadku żurawi o udźwigu ponad 3200 kg stosowany jest dozór techniczny pełny (badania techniczne okresowe co rok) - zgodnie z Rozporządzeniem MGPiPS z 29 października 2003 r. (Dz. U. 2003 nr 193, poz. 1890).

Dźwigi samochodowe HDS są zaliczane do żurawi przenośnych. Warunkiem rozpoczęcia ich użytkowania jest uzyskanie z UDT decyzji zezwalającej na ich eksploatację, co obejmuje postępowanie sprawdzające kompletność dokumentacji, kontrolę stanu technicznego (w tym oznakowania) oraz badanie odbiorcze. Żurawie przenośne o udźwigu powyżej 3200 kg są objęte pełnym dozorem technicznym, a ich badania okresowe muszą być wykonywane corocznie. Jeżeli udźwig nie przekracza 3200 kg, dozór ma charakter ograniczony, a doraźne badania kontrolne są przeprowadzane co 2 lata. Obowiązkowe są również przeglądy konserwacyjne UTB realizowane co 60 dni.

Żurawie przenośne (przeładunkowe) o udźwigu do 250 kg (z wyłączeniem żurawi służących do przemieszczania osób) podlegają dozorowi uproszczonemu. Urządzenia te nie wymagają zgłoszenia do UDT i badań, ale należy zapewnić ich konserwację i obsługę przez osoby posiadające odpowiednie uprawnienia. Uprawnienia do obsługi nie są wymagane przy urządzeniach z napędem ręcznym.

Obowiązki pracodawcy

Przed przystąpieniem do eksploatacji żurawia, pracodawca powinien wystąpić do właściwej jednostki dozoru technicznego o zezwolenie na eksploatację urządzenia. Do obsługi żurawia załadowczego może być dopuszczona osoba o sprawdzonych kwalifikacjach (zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z dnia 18 lipca 2001 r. Dz. U. 2001 nr 79 poz. 849), znająca instrukcję eksploatacji żurawia opracowaną przez producenta, stanowiskową instrukcję obsługi opracowaną przez pracodawcę oraz po przeszkoleniu stanowiskowym w praktycznej obsłudze danego żurawia. Wyposażenie dodane do żurawia w trakcie instalowania powinno mieć odpowiednie uzupełniające instrukcje obsługi. Żuraw powinien być poddawany przeglądom konserwacyjnym wykonywanym przez konserwatora o sprawdzonych kwalifikacjach w terminach podanych przez producenta żurawia.

Termin ważności uprawnień

Po zakończonym kursie i pozytywnym wyniku egzaminu UDT kursant otrzymuje terminowe uprawnienia na:

• Żurawie samojezdne
• Żurawie przenośne
• Żurawie przewoźne
• Żurawie stacjonarne warsztatowe

Termin ważności tych uprawnień wynosi 5 lat od daty zdanego egzaminu. Do wejścia w życie Rozporządzenia Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii (1 stycznia 2019 roku) wszystkie zaświadczenia kwalifikacyjne operatorów żurawi przestały być bezterminowe. Ich okres ważności liczy się jako 5 lat od dnia opublikowania rozporządzenia. Warunkiem przedłużenia uprawnień jest czynne wykonywanie zawodu, określone w ustawie jako minimum 3 lata w ostatnich 5 latach. Należy pamiętać, że na 3 miesiące przed upływem ważności uprawnień należy złożyć wniosek o ich przedłużenie w UDT.

Zgodnie z Art. 3 ustawy z dnia 9 listopada 2018 r. o zmianie ustawy o dozorze technicznym, wszystkie zaświadczenia wydane przez UDT na podstawie postępowań wszczętych przed dniem 01.06.2019 r. tracą ważność w dniu 01.01.2024 r. Zaświadczenia kwalifikacyjne wydane na podstawie postępowań wszczętych po 01.06.2019 r. tracą ważność zgodnie z datą na zaświadczeniu. Ważne: Zaświadczenia kwalifikacyjne z zakresu obsługi i konserwacji urządzeń technicznych wydane na podstawie postępowań wszczętych przed dniem 01.06.2019 r. nie posiadają na dokumencie daty ważności, w związku z czym tracą ważność 01.01.2024 r.

Procedura przedłużania uprawnień

Wniosek o przedłużenie zaświadczenia kwalifikacyjnego należy złożyć nie później niż do 3 miesięcy przed dniem upływu okresu ważności zaświadczenia. Wniosek może złożyć tylko osoba, na którą wydane jest zaświadczenie, i tylko do jednostki dozoru technicznego (UDT, TDT, WDT), która wydała zaświadczenie. Urząd Dozoru Technicznego proceduje wyłącznie wnioski dotyczące zaświadczeń kwalifikacyjnych wydanych przez UDT.

Składając wniosek, wnioskodawca oświadcza, że przez co najmniej 3 lata w okresie ostatnich 5 lat ważności zaświadczenia (np. dla zaświadczeń ważnych do dnia 01.01.2024 r. okres dotyczy lat 2019 - 2023) wykonywał czynności w zakresie określonym w zaświadczeniu kwalifikacyjnym. Wnioskodawca oświadcza również, że jest świadom odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, wynikającej z art. 233 § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny.

Wniosek można złożyć w formie elektronicznej poprzez portal eUDT - portal klienta, do tego celu potrzebny jest profil zaufany lub podpis kwalifikowany. Dla osób nieposiadających profilu zaufanego lub podpisu kwalifikowanego wniosek o przedłużenie okresu ważności zaświadczenia kwalifikacyjnego można pobrać ze strony "Wnioski i formularze". Po zalogowaniu się do portalu eUDT, użytkownik uzyskuje podgląd do aktualnie posiadanych zaświadczeń kwalifikacyjnych. W przypadku złożenia wniosku po terminie 3 miesięcy przed dniem upływu ważności zaświadczenia, nie zostanie ono przedłużone.

Zasady wyboru zakresu przedłużanego zaświadczenia

Składając wniosek, należy wybrać „rodzaj urządzenia technicznego” zgodnie z klasyfikacją określoną w załączniku nr 3 kolumna b do rozporządzenia. Jeden wniosek odpowiada jednemu rodzajowi urządzenia zgodnego z rozporządzeniem (jedna grupa urządzeń, jeden wiersz z załącznika nr 3). W przypadku zaświadczeń posiadających w swoim zakresie dwa lub więcej rodzajów urządzeń, osoba zainteresowana może złożyć wniosek o przedłużenie okresu ważności zaświadczenia dla każdego rodzaju urządzenia oddzielnie, po spełnieniu warunku określonego w art. 23 ust. 2c oraz art. 23 ust. 2d ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o dozorze technicznym.

Okres na jaki będą przedłużane uprawnienia jest zależny od rodzaju i zakresu kwalifikacji i zostaje przedłużony na okres określony w kolumnach c tabel w załączniku nr 3 do rozporządzenia, nie krótszy niż 5 lat i nie dłuższy niż 10 lat, w zależności od rodzaju urządzenia technicznego, stopnia trudności w jego obsłudze i konserwacji oraz stopnia zagrożenia, które może spowodować.

Okres ważności przedłużonego zaświadczenia („nowego”) liczy się od daty upływu okresu ważności posiadanego zaświadczenia. Zaświadczenie kwalifikacyjne nieposiadające na dokumencie daty ważności (wydane na podstawie postępowań wszczętych przed 01.06.2019 r.) straci ważność z dniem 01.01.2024 r., natomiast zaświadczenia, na których widnieje data ważności, zgodnie z tą datą. Do czasu kiedy posiadane zaświadczenie kwalifikacyjne nie straci ważności, osoba posiadająca przedłużone zaświadczenie („nowe”) nie będzie mogła się nim posługiwać.

Weryfikacja wniosku

Właściwy Oddział UDT rozpatrzy wniosek bez zbędnej zwłoki. Wnioski niekompletne nie będą rozpatrywane. Po weryfikacji wniosku i w przypadku stwierdzenia niezgodności danych, wnioskodawca jest powiadamiany o konieczności dokonania niezbędnych uzupełnień w terminie do 7 dni. Jeżeli klient nie uzupełni wniosku w terminie 7 dni, postępowanie uznawane jest za zakończone. O tym fakcie wnioskodawca zostaje poinformowany za pomocą dostępnych środków komunikacji, w tym środków elektronicznych.

Zasady BHP przy użytkowaniu żurawia samochodowego

Aby praca na budowie mogła przebiegać w zgodzie z zasadami BHP, należy poświęcić uwagę zapewnieniu bezpieczeństwa wszystkim pracownikom. Szczególnie warto sprawdzić pewne aspekty przed i w trakcie prac żurawiem samochodowym, aby uniknąć niepożądanych konsekwencji. Poniżej przedstawiamy najważniejsze zasady:

• Sprawdzenie posiadania odpowiednich kwalifikacji przez operatora sterującego maszyną.
• Dźwig samojezdny musi posiadać księgę rewizyjną urządzenia technicznego, zawierającą aktualną decyzję dopuszczającą do eksploatacji.
• Jeżeli operator po raz pierwszy będzie sterować daną maszyną, przed przystąpieniem do prac powinien zapoznać się dokładnie z jej instrukcją obsługi oraz z dokumentacją techniczną.
• Ważne jest ustalenie konkretnych znaków i gestów, którymi ekipa budowlana i kierujący dźwigiem samochodowym będą się porozumiewać w trakcie pracy.
• Do obsługi żurawia samochodowego muszą być zaangażowane minimum dwie osoby: operator i tzw. hakowy. Podczas przenoszenia elementów powinni być cały czas w kontakcie.
• Przy każdym ustawieniu dźwigu, operator jest zobowiązany posiadać odpowiednią widoczność prowadzonych działań z pozycji siedzącej. W każdej chwili musi mieć on również możliwość opuszczenia pojazdu.
• Przenoszenie elementów w poziomie powinno być wykonywane na wysokości minimum 1 m nad jakimikolwiek przedmiotami i materiałami.
• Należy znać dokładny ciężar ładunków zakładanych poprzez zawiesia na hak. Powinny one być mocowane zawsze w odpowiedni sposób. W razie potrzeby należy używać zamykanych haków.
• Warto sprawdzić teren, po którym będzie poruszać się żuraw samojezdny. Upewnić się, że wykonywane prace będą odbywać się w odpowiedniej, bezpiecznej odległości od linii elektroenergetycznych, studzienek kanalizacyjnych, garaży podziemnych itp.
• W czasie, w którym praca jest wstrzymana, dźwig budowlany samojezdny należy umieścić w miejscu do tego przeznaczonym, na płaskiej, twardej nawierzchni.

Świadomość klientów i kierowników budów w zakresie bezpieczeństwa podczas wynajmowania i użytkowania żurawi samojezdnych znacznie wzrosła, co przekłada się na lepsze przygotowanie i znacznie rzadsze wypadki spowodowane czynnikiem ludzkim.

tags: #jak #klasyfikowany #jest #zuraw #samochodowy