Skuteczna uprawa ziemniaków wymaga uwzględnienia wielu czynników, od właściwego przygotowania gleby, przez dobór odpowiedniej technologii sadzenia, po precyzyjne ustalenie parametrów takich jak gęstość i głębokość. W dobie zmian klimatu i rosnących wymagań rynkowych, dążenie do optymalizacji tych elementów staje się kluczowe dla uzyskania wysokich i jakościowych plonów.
Wpływ wyboru sadzarki i jej regulacji na efektywność sadzenia
Wybór i prawidłowa regulacja sadzarki mają bezpośrednie przełożenie na równomierność i dokładność sadzenia, co jest fundamentem dla dalszych zabiegów agrotechnicznych i finalnego plonu. Dla małych areałów, takich jak 3 ary, zakup oryginalnej, dużej sadzarki może być nieopłacalny. W takich przypadkach rozważa się adaptację istniejących maszyn lub samodzielne przeróbki.
Dostosowanie sadzarki do ciągnika i warunków polowych
Narzędzia i maszyny muszą być dostosowane do specyfiki ciągnika, w tym do podnośnika i rozstawu kół. Standardowy rozstaw kół w niektórych ciągnikach może wynosić 70-104 cm. Jeśli rozstaw rzędów ziemniaków zostanie dostosowany do rozstawu kół ciągnika (np. 77 cm), to później obredlanie może być wykonane tą samą maszyną, co ograniczy konieczność kolejnych adaptacji. Możliwe jest wykonanie dystansów na koła, aby uzyskać pożądany rozstaw.
Jedynym potencjalnym problemem przy niestandardowym rozstawie może być wykopywanie ziemniaków, ponieważ kopaczka może być tylko jednorzędowa. W przypadku małych gospodarstw lub upraw hobbystycznych, często rozważa się dorobienie lub przerobienie sadzarki samodzielnie, wykorzystując części ze złomowiska.
Budowa i zasada działania sadzarek
W sadzarkach kluczowe są radełka, które reguluje się, aby nagarniały więcej lub mniej ziemi na rządek. Wewnątrz kosza zasypowego, w prowadnicach łańcucha, znajdują się płaskowniki z wystającymi prętami. Te pręty zaczepiają o oczka łańcucha, powodując drgania, które zrzucają nadmiar sadzeniaków z łapek łańcucha. Z czasem pręty te ulegają zużyciu. Niewłaściwe ustawienie może prowadzić do nierównomiernego zużycia sadzeniaków: najszybciej ubywa ich, gdy sadzarka jest pełna (nie każdy nadmiar jest wrzucony), a najwolniej, gdy jest niemal pusta (wtedy trafiają się puste wagoniki). Dokładność sadzenia poprawia się, gdy ziemniaki do sadzenia są przebierane na takie "średniaki", które akurat pasują do denek w sadzarce.
Nowoczesne rozwiązania w sadzarkach
Prostą konstrukcją i dobrą dokładnością sadzenia charakteryzują się sadzarki z przyrządem łańcuchowo-czerpakowym, których przedstawicielem była sadzarka S-208. Producentami takich sadzarek w Polsce są m.in.: Bomet Węgrów, Fermstal Dynów, Met-Chem Pilzno, Akpil Pilzno, Polmot Biedaszki Małe. Ich wady to: uszkodzenia sadzeniaków (do 3%), tendencja do spadania większych i pobierania po 2-3 mniejszych, oraz ograniczony zakres regulacji gęstości sadzenia (do 5% niedokładności).
Najnowocześniejsze są sadzarki taśmowo-czerpakowe, które wyposażono w podwójny szereg czerpaków z wymiennymi wkładkami, dostosowanymi do różnej wielkości sadzeniaków. Oferują one rozstawy międzyrzędzi do 90 cm i szeroki zakres gęstości sadzenia (od 14 do 50 cm, co 3 cm), minimalizując uszkodzenia do 0,5%. Mają zbiorniki o pojemności do 3000 kg, pracują z prędkością do 8 km/h, osiągając wydajność do 1,5 ha/h. Możliwy jest na nich montaż siewników do nawozów mineralnych oraz urządzeń do zaprawiania lub opryskiwania sadzeniaków (np. przeciwko rizoktoniozie) za pomocą wytworzonej piany lub dysz opryskujących tuż przed umieszczeniem bulw w glebie.
Najlepsze modele posiadają napęd hydrauliczny, bezstopniową regulację sadzenia i elektroniczne sterowanie z kontrolą dokładności sadzenia. Głównymi krajowymi producentami sadzarek automatycznych taśmowo-czerpakowych są Agromet w Brzegu (Unia Group), produkujący sadzarkę dwurzędową Kora 2 (z wyposażeniem do sadzenia ziemniaków podkiełkowanych i podsiewaczem nawozów), oraz Remprodex w Człuchowie, oferujący sadzarki 2-rzędową S211 (z siewnikiem nawozowym o ładowności 100 kg) i 4-rzędową. Krajowe sadzarki taśmowo-czerpakowe dorównują jakością pracy czołowym firmom zagranicznym, takim jak Hassia, Cramer, Gruse i Grime.
👉NOWY NABYTEK/sadzarka do ziemniaków Gruse👈
Kluczowe aspekty przygotowania gleby pod sadzenie ziemniaków
Prawidłowe przygotowanie gleby ma fundamentalne znaczenie dla optymalnego wzrostu ziemniaków, ich rozwoju oraz efektywnego zbioru mechanicznego. Gleba powinna być jednorodnie spulchniona, odpowiednio nośna, pozbawiona brył i kamieni.
Znaczenie właściwej struktury gleby
Niestety, często brakuje dostatecznej ilości wody opadowej, dlatego rolnicy powinni dążyć do zatrzymania wody w glebie. Uprawa wiosenna gleby znacząco wpływa na warunki wegetacji ziemniaków i decyduje o zbryleniu gleby podczas zbioru. Gleba skłonna do zbrylania musi być dokładnie pokruszona na całej głębokości warstwy, z której będzie formowana redlina. Niepokruszone bryły pozostaną w redlinie aż do zbioru, utrudniając go. Ziemniaki, rozwijające system korzeniowy i pędy podziemne głównie w wierzchniej warstwie gleby (20-40 cm), wymagają gleb o dobrych właściwościach fizycznych i chemicznych. Błędne jest przekonanie, że są to rośliny gleb lekkich i ubogich; choć mogą na nich plonować, to tylko przy wystarczającej ilości wody (150-250 mm od czerwca do sierpnia). Ziemniaki najlepiej uprawiać na glebach pulchnych, przewiewnych, przepuszczalnych i umiarkowanie wilgotnych. Gleby ciężkie, zimne, podmokłe i bardzo zwięzłe nie nadają się do uprawy.
Metody uprawy przedsiewnej w zależności od typu gleby
Wiosną liczbę przejazdów roboczych należy ograniczyć do minimum. Uprawę gleb lekkich najlepiej wykonać bezpośrednio przed sadzeniem agregatem uprawowym złożonym z brony zębowej połączonej z wałem strunowym. Dla gleb bardziej zwięzłych, optymalnych do uprawy ziemniaków, ale niezakamienionych, najlepszym rozwiązaniem jest zestaw kultywatora o wąskich zębach (ustawionych w podziałce 10-16 cm) i wałów strunowych. Cięższe gleby, skłonne do zbrylania, wymagają użycia aktywnych narzędzi doprawiających, takich jak brona wirnikowa z wałem strunowym lub brona o poziomym wale z wałem zębowym, które skutecznie rozdrobną bryły powstałe po zimie.
Odkamienianie gleb zakamienionych
Na glebach zakamienionych konieczne jest wiosenne odkamienianie w celu poprawy jakości plonów. Wykorzystuje się do tego specjalne zestawy maszyn, które w pierwszym przejeździe wyorują bruzdy, a w drugim zbierają i przesiewają warstwę orną, oddzielając kamienie i większe bryły, które są następnie wrzucane na dno wcześniej wyoranych bruzd.
Optymalny termin sadzenia ziemniaków
Termin sadzenia ziemniaków jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o wysokości i jakości plonu. Niewłaściwy termin może prowadzić do znacznych strat i pogorszenia cech jakościowych, co jest szczególnie istotne w przypadku ziemniaków przeznaczonych do przetwórstwa.
Wpływ temperatury gleby i warunków klimatycznych
Optymalna temperatura gleby na głębokości 10 cm do rozpoczęcia sadzenia ziemniaków powinna wynosić 6-8°C. Sadzenie w optymalnych warunkach pozwala na wegetację ziemniaków w korzystniejszym okresie dłuższych dni i zmniejsza szkody spowodowane przez zarazę ziemniaka. Wczesny termin sadzenia jest korzystny nawet w warunkach chłodnej i wilgotnej wiosny, ponieważ straty powstałe wskutek spóźnionych przymrozków są mniejsze niż w przypadku opóźnionego sadzenia. Wcześnie zasadzone plantacje mają szansę wykształcić lepszy, głębszy system korzeniowy, co umożliwia im lepsze wykorzystanie zimowych i wiosennych zapasów wody oraz składników mineralnych.
Skutki opóźnienia sadzenia
Opóźnienie sadzenia wyraźnie obniża plon, powoduje zdrobnienie bulw i obniżkę zawartości skrobi. Przy uprawie odmian późnych o długim okresie wegetacji opóźnienie sadzenia zwiększa ilość uszkodzeń mechanicznych bulw podczas zbioru, transportu i sortowania, co pogarsza trwałość przechowalniczą. Badania K. Jabłońskiego wykazały, że opóźnienie sadzenia o 2 tygodnie w stosunku do terminu optymalnego obniżało plon o 5-7%, o 4 tygodnie - 15-20%, a o 6 tygodni - straty plonu wynosiły 40-55% w zależności od odmiany. Zwiększonym nawożeniem azotowym, nawet przy dokarmianiu dolistnym, nie można nadrobić strat spowodowanych opóźnionym sadzeniem. Opóźnienie sadzenia odmian skrobiowych powodowało obniżenie procentowej zawartości skrobi o 0,5-1,6%, a w latach korzystnych do gromadzenia skrobi nawet o 3,0%. S. Roztropowicz zwróciła uwagę, że niewłaściwy termin sadzenia wpływa na pogorszenie cech jakości, co jest istotne przy bardzo dużych wymogach zakładów przetwórczych.
Terminy sadzenia w zależności od regionu i kierunku użytkowania
W zależności od regionu kraju i przebiegu pogody, sadzenie może odbywać się już od lutego, jednak najczęściej jest to marzec. Dla innych kierunków użytkowania ziemniaków (jadalne, do przetwórstwa, przemysłowe) optymalny termin sadzenia uzależniony jest od temperatury gleby i najczęściej przypada na kwiecień.
Na podstawie wieloletnich doświadczeń ustalono, że optymalnym terminem sadzenia dla południowych, południowo-zachodnich i centralnych rejonów Polski jest II i III dekada kwietnia. Dla rejonów północno-zachodnich to III dekada kwietnia, a dla rejonów północno-wschodnich i podgórskich - III dekada kwietnia i I dekada maja.
Właściwy dobór i przygotowanie sadzeniaków
Dokładne przygotowanie sadzeniaków ma ogromny wpływ na równomierność sadzenia, prawidłowy wzrost i rozwój rośliny, lepsze wykorzystanie składników pokarmowych z gleby i nawozów, co przekłada się na wysokość plonów.
Znaczenie wyrównanej wielkości sadzeniaków
Podstawowym warunkiem dobrej pracy każdej sadzarki jest wyrównana wielkość sadzeniaków. Różnica między wielkością sadzeniaków w tej samej partii bulw nie powinna być większa niż 1-1,5 cm. Najlepszą pracę sadzarek osiąga się, gdy wielkość bulw jest wyrównana na dwie podstawowe frakcje: 3-4,5 cm lub 4,5-6 cm. Sadzeniaki powinny być całe i zdrowe. Jeśli ich wielkość jest zróżnicowana, należy je posortować na 2-3 frakcje, aby sadzenie było płynne. Optymalna masa sadzeniaka, zapewniająca odpowiednią liczbę łodyg i powierzchnię asymilacyjną, powinna wynosić 50-80 g. Sadzenie dużych sadzeniaków, choć może dawać wyższy plon ogólny, jest problematyczne ze względu na pogorszenie dokładności sadzenia i dużą ilość przepustów.
Podkiełkowanie i jego wpływ na wschody
Podkiełkowanie sadzeniaków przyczynia się do przyspieszenia wschodów o około 2 tygodnie w stosunku do niepodkiełkowanych bulw. Do sadzenia należy używać sadzeniaków pobudzonych, gdzie długość kiełka nie powinna przekraczać 0,5 cm. Nie należy wysadzać sadzeniaków porośniętych; długie kiełki powinno się usunąć na 2 tygodnie przed sadzeniem, aby w oczkach mogły wytworzyć się nowe.
Ryzyko związane z cięciem sadzeniaków
Często, aby wykorzystać duże sadzeniaki, stosuje się ich cięcie. Niesie to jednak ze sobą ryzyko zakażania się bulw wirusami, bakteriami i patogenami powodującymi choroby grzybowe, co może negatywnie wpłynąć na zdrowotność całej plantacji.
Metody sadzenia ziemniaków: redliny, zagony i płasko
Ziemniaki można sadzić na kilka sposobów, a wybór metody zależy od lokalnych warunków, dostępnych maszyn i celów uprawy. Sadzenie przy użyciu sadzarek jest warunkiem zbioru kombajnowego.
Sadzenie w redlinach - najpopularniejsza metoda
Najpopularniejszym sposobem sadzenia bulw jest sadzenie w redlinach. Rozstaw redlin jest zróżnicowany w poszczególnych krajach. W Polsce najczęściej stosuje się rozstaw 62,5 i 67,5 cm, choć wielu producentów stosuje już zwiększoną szerokość międzyrzędzi, np. 70-75 cm, a nawet 90 cm. W ogródkach przydomowych, działkach czy pojemnikach sadzenie odbywa się ręcznie. Jeśli stosuje się uprawę redlinową w takich warunkach, rozstawa rzędów może wynosić 45-50 cm przy gęstości w rzędzie 17-20 cm. Sadzeniaki umieszcza się na głębokość równą ich średnicy, początkowo „na płasko” (aby gleba szybciej się ogrzewała), a formowanie redlin rozpoczyna się po wschodach. W celu przyspieszenia wschodów można zastosować agrowłókninę lub folię perforowaną.
Sadzenie zagonowe - zalety i wady
Oprócz technologii redlinowej istnieje zagonowy sposób uprawy, stosowany od wielu lat w USA i Wielkiej Brytanii, który w Polsce nie jest jeszcze rozpowszechniony. Pole przed sadzeniem musi być oczyszczone z kamieni i brył. Sadzenie przebiega w dwóch przejazdach: w pierwszym formuje się zagony obsypnikiem (np. na szerokość 150 lub 180 cm, zależnie od rozstawu kół ciągnika), a w drugim sadzi się 3- lub 4-rzędową sadzarką. Ta technologia ma zastosowanie w intensywnej produkcji nasiennej, gdyż pozwala uzyskać wyższy plon ogółem w porównaniu do sadzenia klasycznego. Zalety tej metody to zmniejszenie erozji wodnej, zapobieganie wymywaniu azotu i zielenieniu bulw. Formowanie zagonów można wykonywać późną jesienią, co przyspiesza ogrzewanie i osuszanie gleby wiosną, umożliwiając wcześniejsze sadzenie, szybsze dojrzewanie i zbiór. Jedynym utrudnieniem jest zbiór, ponieważ kombajn przerabia większą masę gleby, co nieco zmniejsza wydajność maszyny.
Sadzenie na płasko
Sadzenie na płasko, przeciwdziałające erozji wietrznej, jest stosowane w niektórych suchych rejonach USA i Rosji. Jest to najmniej popularna metoda w Polsce.
Gęstość sadzenia a plon i jakość ziemniaków
Właściwa obsada roślin na jednostce powierzchni jest warunkiem uzyskania wysokich plonów ziemniaka o pożądanym kierunku użytkowania. Obsada roślin może być wyrażona liczbą wysadzanych bulw lub liczbą wyrastających z nich łodyg.
Czynniki wpływające na gęstość sadzenia
Gęstość sadzenia w rzędzie zależy od wielkości sadzeniaków, zamierzonego kierunku użytkowania (jadalne, frytki, skrobiowe, nasienne), rodzaju gleby oraz rozstawu międzyrzędzi. Liczba łodyg zależy nie tylko od ilości wysadzanych bulw (gęstości sadzenia), lecz także od ich wielkości. Współdziałanie tych dwóch czynników decyduje o stopniu zagęszczenia łanu oraz wielkości i strukturze plonu. W miarę zagęszczania plantacji zwiększa się ogólny plon ziemniaka, ale maleje plon pojedynczych roślin. Doświadczenia polowe wykazały, że w miarę zagęszczania sadzenia wzrasta plon ogólny oraz plon sadzeniaków w przypadku produkcji nasiennej, jednocześnie zwiększa się masa wysadzanych sadzeniaków na hektar. Przy dużym zagęszczeniu plantacji o obsadzie roślin 75 tys. na ha, zużycie średniej wielkości sadzeniaków może przekraczać 5,0 t/ha.
Wielkość sadzeniaków odgrywa istotną rolę w kształtowaniu plonów ziemniaka, jego struktury i współczynnika rozmnażania. Przy jednakowej gęstości sadzenia z sadzeniaków małych wyrasta mniej pędów o mniejszej powierzchni asymilacyjnej liści, co skutkuje niższym plonem końcowym niż z sadzeniaków średnich czy dużych. O wielkości powierzchni asymilacyjnej roślin decyduje ilość kiełkujących oczek na bulwie, wielkość pędu (łodygi) oraz ilość substancji zapasowej przypadającej na kiełkujące oczko. Z sadzeniaków małych wyrasta więcej bulw dużych, natomiast z sadzeniaków dużych więcej bulw małych i średnich.
Na glebach lekkich o niskiej zasobności w składniki mineralne i w rejonach o małej ilości opadów zaleca się rzadsze sadzenie, gdyż mniejsza konkurencja o wodę i składniki mineralne korzystnie wpływa na wysokość plonu. Na glebach zasobnych w składniki mineralne, średnio zwięzłych i zwięzłych, w rejonach o optymalnej ilości opadów, wskazana jest większa obsada roślin na jednostce powierzchni. Przy dużym zagęszczeniu plantacji na dobrych i zasobnych glebach o obsadzie roślin 50 tys. na ha i stosowaniu średniej wielkości sadzeniaków, należy wysadzić na 1 ha około 3,0 ton sadzeniaków, jednak zwyżka plonu ogólnego rekompensuje 2-3-krotnie tę wielkość.
Aby uzyskać w plonie dużą ilość bulw dużych, przydatnych do konsumpcji i przetwórstwa spożywczego, należy sadzić dużymi sadzeniakami przy zagęszczeniu 40 lub 50 cm w rzędzie, a małymi - 22-30 cm.
Krajowe doświadczenia wykazały, że zwiększenie szerokości międzyrzędzi z 62,5 do 75,0 cm nie powoduje zniżki plonu, jeśli zachowa się tą samą obsadę roślin na powierzchni 1 ha, co oznacza gęstsze sadzenie w rozstawie 75,0 cm.
Zalecane obsady roślin w zależności od kierunku użytkowania
W przeciętnych warunkach glebowych, jako optymalne uważa się następujące obsady roślin:
- Produkcja nasienna: 50-80 tys. roślin na 1 ha
- Odmiany wczesne (na wczesny zbiór): 45-50 tys. roślin na 1 ha
- Ziemniaki jadalne i przemysłowe: 40-45 tys. roślin na 1 ha
- Ziemniaki na frytki, chipsy: 35-40 tys. roślin na 1 ha (rzadsze sadzenie)
Optymalna gęstość sadzenia w rzędzie, np. przy produkcji ziemniaków jadalnych o średnicy sadzeniaków 3-4 cm i rozstawie 67,5 cm, powinna wynosić 24 cm. Dla międzyrzędzi o rozstawie 75 cm - 21 cm. Dla ziemniaków na frytki, sadzeniaki o tej samej wielkości powinny być wysadzane w rozstawie 75 cm.
Optymalna głębokość sadzenia i obsypywania
Głębokość sadzenia wpływa na tempo wzrostu i dojrzewania, a także na wysokość i jakość plonu. Ma również znaczenie dla mechanicznego zbioru.
Wpływ głębokości na wschody i zbiór
Głębokość sadzenia (4-7 cm) powinna być równomierna i jak najmniejsza, ale dostosowana do wielkości sadzeniaków oraz rodzaju gleby. Zwiększenie głębokości sadzenia o 3-5 cm wymusza zwiększenie głębokości kopania o 1-2 cm, co odpowiada zwiększeniu masy ziemi przerabianej przez kombajn o 100-250 t/ha. Inaczej mówiąc, głębokość bruzdki, w którą wysadzane są sadzeniaki, powinna być taka, aby wierzch sadzeniaka znajdował się nie niżej niż 1 cm poniżej powierzchni pola przygotowanego do sadzenia.
Przy głębszym sadzeniu, szczególnie na glebach średnio zwięzłych i zwięzłych, powstaje więcej przepustów wskutek braku wschodów spowodowanych zwiększonym porażeniem rizoktoniozą i czarną nóżką. Zniżka plonu wynikająca ze zbyt głębokiego sadzenia może być bardzo duża i jest wynikiem opóźnienia wschodów o 6-8 dni oraz utrudnienia w powstawaniu stolonów w głębszej, bardziej zbitej warstwie gleby. Ponadto, głębokie sadzenie wpływa na głębsze rozmieszczenie bulw w redlinie, co utrudnia zbiór kombajnem i zwiększa straty w wyniku uszkodzeń mechanicznych bulw. Kopaczki lub kombajny muszą przerobić większą masę gleby, co wpływa na zmniejszenie wydajności oraz zwiększenie awaryjności i zużycia paliwa.
Zalecane głębokości sadzenia w zależności od wielkości sadzeniaków
Głębokość sadzenia określamy od podstawy sadzeniaka do wyrównanej powierzchni roli przed sadzeniem. Optymalna głębokość wynosi 1-2 cm więcej od poprzecznej średnicy sadzeniaka. W zależności od rodzaju gleby i warunków wilgotnościowych głębokość może się wahać od 5-15 cm (na glebach lekkich, suchych - głębiej):
- Dla małych sadzeniaków o wielkości 3,0-4,5 cm powinna wynosić 5-6 cm.
- Dla średnich sadzeniaków o wielkości 4-5 cm powinna wynosić 6-7 cm.
- Dla dużych sadzeniaków o wielkości 4,5-6,0 cm powinna wynosić 7-8 cm.