Słownik języka połabskiego Jana Paruma Szulzego

Prezentowana publikacja stanowi dogłębną analizę i rekonstrukcję słownika języka połabskiego autorstwa Jana Paruma Szulzego. Jest to opracowanie oparte na zachowanych fragmentach i relacjach, mające na celu odtworzenie możliwie kompletnego obrazu tego cennego dzieła lingwistycznego.

Historia i autor słownika

Słownik języka połabskiego został stworzony przez Jana Paruma Szulzego, urodzonego w 1678 roku we wsi Siithen, należącej do parafii Küsten, a zmarłego w 1750 roku. Szulze, jako osoba posiadająca popęd do zajmowania się pracą literacką, przez wiele lat bez przerwy uprawiał dzieło zbierania słownictwa ze swojej okolicy. Jego słownik zyskał duże znaczenie ze względu na zapisywanie języka Połabian, który w tamtym czasie ulegał procesowi zatracenia.

Źródła i kontekst powstania

Szulze gromadził słownictwo, wypisując stosowne miejsca z pisma świętego i notując informacje, które znał z opowiadania od ludzi starszych. W słowniku znajdowały się także nazwy pól i łąk, choć były one już głównie niemieckie, co świadczy o postępującej germanizacji. Na stronie 29 słownika Szulzego, w jednym z zapisów z 1715 roku, wspomina się o „kay wacker stroj karnawalowy”, co prawdopodobnie było opisem stroju karnawałowego używanego w tej społeczności.

Charakterystyka słownika Szulzego

Słownik Szulzego jest cennym źródłem, ponieważ pozwala zrozumieć język Połabian i ich codzienne życie, uwzględniając wypadki gminne oraz historyczne. W dokumencie znajduje się również zapisek z 1727 roku: „mand recbt wissen, wie ein Hund auf Wendisoh genannt wirdt. auf diesen Tag”.

Porównanie z innymi pracami

Praca Szulzego jest często porównywana z innymi źródłami, takimi jak zapiski Juglera, który od Wielkanocy 1794 roku przez 15 lat przebywał w Lüchow. Jugler, na podstawie relacji, wspominał o mieszkańcach wsi Draweńskich, którzy jeszcze mówili językiem połabskim. Jego dzieło, „metragt von Johann Heinrich Jugler d. Arzeneiwiss. Hannover Ehrenmitgliede. 1809.”, nosi sygnaturę: Cod. Ms. philol. 259. W swojej przedmowie do słownika (str. 5) Szulze napisał: „W moim domu mój ojciec, mój dziadek i moja babka jeszcze mówili po wendyjsku, ale ja sam z trudnością mogę zrozumieć mojego dziadka, który urodził się w 1630 roku, podczas gdy mój brat, ośm lat młodszy, już nic nie rozumiał”. To świadectwo pokazuje szybkie tempo zanikania języka.

Stan rękopisów i redakcja

W rękopisie Szulzego, jak zauważył Schleicher w dziele „Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache. St. burg 1871, str. 6”, znajduje się wiele wyjaśnień wendyjskich wyrażeń, co świadczy o jego skrupulatności. Jugler również zastosował pisownię Szulzego, dodając literę „S”, co pomogło w ujednoliceniu form. Artykuł z „Braunschweigisch-lüneburgischen Churlande” (rocznik VIII, 2, Zelle 1794, str. 278-280) zawiera fragmenty słownika Szulzego. Okazało się, że słownik rękopisu Ossolińskich nie zawiera niczego, czego nie byłoby w słowniku Juglera, co wskazuje na to, że Jugler prawdopodobnie korzystał z oryginału Szulzego. Niektóre wyrażenia z tego artykułu nie występują w gazecie lüneburskiej (zob. Schleicher o. m. str. 8), co potwierdza unikalność jego zbioru.

Zagubione fragmenty i rekonstrukcja

Część słownika Szulzego, konkretnie jedenaście półarkuszy, zaginęła w okresie około 1793 roku. Zniknięcie tych stron sprawiło, że część dzieła została na pewien czas wyłączona z naukowego użytku. Kradzież miała miejsce prawdopodobnie między stronami 131 i 142 oryginału, co potwierdza relacja Juglera.

Trudności w rekonstrukcji

Hilferding w dziele „Resenije Ct. Ho. 1856, str. 6” wspomina o trudnościach w rekonstrukcji, a jego tłumaczenie na język niemiecki, „Die Elbslaven oder Polaben im Lüneburger Wendlande” (1857, str. 15-24), próbuje odtworzyć zaginione fragmenty. Hilferding opierał się na „drukowanych rozmowach słowiańskich”, które, jak sam przyznaje, mogły wypełnić co najwyżej dwie karty rękopisu.

Kopia Ossolińskich

W Ossolineum (sygnatura 26) znajduje się kopia słownika w formacie folio, licząca 85 kart, oznaczona jako „kleines Wendisches Lexicon”. Kopia ta, wydana przez dr. Lwów w 1880 roku, zawiera „przepisy wtacza”, czyli notatki i uzupełnienia. Jednak nie wszystkie strony oryginału zostały oznaczone przez kopistę, co utrudnia weryfikację. Sekwencje stron w kopii Ossolińskich, jak np. po stronie 21, następująca 40, potem 48, 54, 56, 63, 65, 78, 87, 93, 111, 118, 131, a na karcie 52 strona 158, wskazują na to, że oryginał był już niekompletny.

Wpływ na badania języka połabskiego

Słownik Szulzego, mimo swoich braków, jest fundamentalnym dziełem dla badań nad językiem połabskim. Jego losy, ściśle związane z losami rękopisu, odzwierciedlają trudności w zachowaniu i badaniu wymierających języków.

Notatki i uwagi na marginesach

W rękopisie znajdowały się liczne uwagi na marginesach, często dopisane inną ręką. Na przykład, na stronie 89 oryginału, dopisano: „Alles unterstrichene von einer anderen Hand geschrieben”. Były to notatki dotyczące m.in. fol. 25 „wieder eingelost”, fol. 49 „stadt bey Ultzen”, czy fol. 63 „Jessel genant”. Te dodatki dają wgląd w kontekst społeczno-historyczny i lokalne realia Połabian. Jedna z takich uwag, na fol. 222, brzmiała: „Adel Hanns Wilh. nad czem dopisane zostało: Anmerkung von fremder Hand” oraz „ais ich, so will ich stillschweigen”.

Różnice ortograficzne i ich znaczenie

Porównanie różnych kopii i edycji słownika Szulzego, w tym tej Hilferdinga, ujawnia znaczące różnice ortograficzne, np.:

• zogg O. - zohg A.
• menang O. - mehnang A.
• mili O. - mith A.
• Yattung O. - Pattieze A. (u Juglera: pattinze)

Te odchylenia są kluczowe dla ustalenia autentyczności i źródła poszczególnych fragmentów, ponieważ wiernie kopiowały nie tylko treść, ale także formę, czyli pisownię. Niektóre różnice wynikają z błędów w czytaniu, a inne z niezrozumienia całego wyrazu, jak w przypadku „krodahl Vahl ar Tjubahl”, który u Juglera również występuje jako „Hochzeit radiist”.

Wnioski z analizy Hintzego

Spis 101 wyrazów zestawiony przez Hintzego w 1709 roku (Hilf. str. 73-77) jest kolejnym ważnym źródłem. Chociaż Hintze nie podaje dokładniejszego źródła, wydaje się, że również czerpał z oryginału Szulzego. W jego pracy pojawiają się typowe błędy, takie jak „sack” zamiast „za”, „wanjah” zamiast „planzah”, czy „zrewit Darmen” zamiast „Stregmiih”. Analiza tych błędów pokazuje, że zarówno praca Hintzego, jak i odpis Ossolińskich, pochodziły z tego samego, prawdopodobnie już niekompletnego, oryginału Szulzego.

Struktura i format słownika

Słownik Szulzego, w swojej oryginalnej formie, był zorganizowany w dwie kolumny przedzielone prostopadłymi liniami. Następnie następuje tłumaczenie słowiańskie, a niektóre fragmenty składają się z czterech kolumn, zawierających pojedyncze wyrazy i inne wyrażenia. Fragmenty słownika publikowane w czasopiśmie brunświcko-lüneburskim kończyły się na fol. 48 verso. Zapiski Juglera do jego słownika (Schleicher o. m. str. 8, wiersz 10-13) również zawierają wiele wyrazów z tego zbioru.

Dodatkowe źródła i porównania

Praca Szulzego była wielokrotnie cytowana i porównywana z innymi słownikami języków słowiańskich. W „Dom. J. G. mischte Bibliothek, tom H, Hamburg 1744, str. 794-801” J. G. Domeier opublikował słownik, który zebrał i ułożył w 1698 roku Jan Fryderyk Pfeffinger. Inny ważny zbiór, pochodzący od Chilianusa Wendholta (1705), zawierał 421 stron słów i frazesów słowiańskich z tłumaczeniem niemieckim i znajduje się w bibliotece królewskiej w Hanowerze.

Inne słowniki i autorzy

Wśród innych ważnych źródeł można wymienić:

• Hen. (Jessen, 1705) - słownik z około 1700 wyrazów i frazesów słowiańskich, który zgorzał w 1691 roku.
• Potocki (1794) - „Voyage en quelques parties de la Basse-Saxe et du pays de Bronsvic”, zawierający słownik połabski.
• Dobrovsky (1814) - w „Slovanka”, Prag 1814, str. 1-11, opublikował ustęp ze wstępu p.t. „Wendische. noełi ungedruckten Vocabularium Venedicum”.
• Müller (XVIII wiek) - burmistrz Lüchowa, zebrał słowa swojej babki Emmerentyny Weling i opublikował je w „Voyage dans la Basse-Saxe”.
• Plat. (1832) - „Braunschweigisch-lüneburgischen Churlande”.

Przykładowe porównania słownictwa

W pracy występują liczne porównania słów połabskich z innymi językami słowiańskimi, co ilustruje pokrewieństwo i ewolucję języka:

Te porównania są niezwykle ważne dla etymologii i zrozumienia wzajemnych relacji między językami słowiańskimi.

tags: #kay #wacker #stroj #karnawalowy