Kombajn zbożowy Bizon to jedno z najważniejszych narzędzi w polskim rolnictwie, które odgrywało i nadal odgrywa kluczową rolę w procesie zbioru plonów. Ten potężny kombajn stał się nieodłącznym elementem współczesnego rolnictwa, umożliwiając efektywne i wydajne zbieranie zbóż, rzepaku, kukurydzy, słonecznika i innych roślin nasiennych. Artykuł ten przybliża historię, ewolucję, cechy, produkcję, popularność oraz wpływ kombajnu Bizon na rozwój rolnictwa w Polsce.
Historia i Ewolucja Kombajnu Bizon
W tym roku mija 50 lat od powstania kombajnu Bizon. Pierwszy, prototypowy Bizon opuścił taśmy fabryki w Płocku w 1968 roku. Poprzednikiem tej maszyny była Vistula, cechująca się mocno przestarzałą konstrukcją i technologią, co zmusiło konstruktorów do stworzenia w 1968 roku pierwszego prototypu Bizona. Bazując na niemieckim kombajnie Fahr, stworzyli oni naprawdę udaną jednostkę.
Wkrótce później, w latach 1970-2004, rozpoczęła się masowa produkcja tych maszyn w Fabryce Maszyn Żniwnych w Płocku (funkcjonującej pod różnymi nazwami). Najpierw produkowano model Z050, później Z056 Super. Największy boom produkcyjny miał miejsce w drugiej połowie lat 80., kiedy roczna produkcja sięgała 6 tys. maszyn, a dziennie z fabryki wyjeżdżało 20 kombajnów.
Łącznie wyprodukowano około 75 tysięcy sztuk kombajnów Bizon w różnych modelach, co uczyniło go kultową maszyną w polskiej historii motoryzacji. Produkcja Bizonów została zaprzestana w maju 2004 roku, po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, ze względu na przestarzałość konstrukcji i niespełnianie wymagań norm europejskich w zakresie poziomu drgań i hałasu na stanowisku operatora oraz emisji spalin silnika napędowego. Ostatnie 30 sztuk pod nazwą Bizon Rekord ZO58 zostało już wyprodukowane przez Spółkę New Holland Bizon, która przejęła FMŻ.
W roku 2006 firma Case New Holland, m.in. po naleganiach załogi, powróciła do nazwy Bizon dla kombajnu TC54.
Charakterystyka Techniczna i Modele
Kombajn Bizon wyróżnia się kilkoma kluczowymi cechami, które przyczyniły się do jego popularności i sukcesu. Mimo toporności i nieprzystającego do nowoczesnych maszyn komfortu pracy, rolnicy cenili je za dobrą jakość pracy, prostotę konstrukcji i tanią eksploatację. Dostęp do części zamiennych jest bardzo dobry, choć z ich jakością bywa różnie.
Budowa i Zasada Działania
Kombajn zbożowy Bizon, choć jest konstrukcją archaiczną przy dzisiejszych kombajnach, ma ogólny schemat działania, który pozostał ten sam. Kombajny z płockiej fabryki zostały nazwane jak ssaki - bizony - ze względu na budowę przypominającą właśnie te zwierzęta.
Elementem kluczowym Bizona jest zespół żniwny, którego zadaniem jest nabieranie kłosów do maszyny. Profesjonalna nazwa tej części kombajnu to heder. Składa się on z kilku elementów:
- Nagarniacz (motowidła): Ma za zadanie pochylanie łanów zboża w kierunku maszyny. Jego prędkość obrotowa była regulowana za pomocą układu hydraulicznego i wynosiła od 16 do 45 obr/min.
- Kosa: Składa się z wielu noży lub ostrzy o trójkątnej budowie, które bardzo szybko się poruszają, ścinając kłosy zboża. Ostrza te znajdują się między elementami przypominającymi groty, zwanymi fachowo bagnetami.
- Ślimak: Zbiera skoszone kłosy z całej szerokości hedera do centralnej części.
Heder Bizona Z056 umożliwiał cięcie roślin na wysokości od 6 do 80 cm i miał hydrauliczny rewers (odwracanie kierunku pracy hedera). Odciążenie zespołu żniwnego akumulatorem hydrauliczno-gazowym ułatwiało kopiowanie nierówności terenu.
Ścięta masa roślin przechodziła do przenośnika pochyłego (potocznie: gardzieli), który podawał ją do zespołu młócącego, poprzedzonego chwytaczem kamieni. Wstępny etap czyszczenia skoszonego zboża zaczynał się w chwytaku kamieni - wgłębieniu, w którym gromadziły się wszelkie ciężkie przedmioty, kamienie i zanieczyszczenia.
Następnie ścięte kłosy trafiały do bębna młócącego - zestawu podłużnych, wąskich fragmentów blachy (cepów) umieszczonych na konstrukcji przypominającej bęben. Cepy uderzały z dużą siłą i prędkością w kłosy, wydobywając z nich ziarno. Elementem współpracującym było klepisko - metalowe sito o przekroju wycinka koła, przez które przelatywało ziarno oddzielone od kłosów.
Oddzielone puste kłosy trafiały przez odrzutnik na 5 wytrząsaczy klawiszowych o długości 3,6 m każdy, co dawało łącznie 4,6 m² powierzchni wytrząsającej. Słoma z wytrząsaczy wyrzucana była za kombajnem. Ziarno, plewy z innymi drobnymi resztkami spadały na sita nastawne typu żaluzjowego, których łączna powierzchnia wynosiła 29,4 m². Plewy i inne zanieczyszczenia były wyrzucane za maszynę, podobnie jak wymłócona słoma, i układane na pokos, z którego można było je zebrać różnego rodzaju prasami lub przyczepami samozbierającymi.
Wymłócona masa za zespołem młócącym odrzutnik, z prędkością 840 obr/min, kierował na wytrząsacze. Wentylator służył do wydmuchiwania lżejszych plew i słomy od ziarna. Ziarno czyszczone było dokładnie na dwóch (w przypadku Bizona) lub więcej sitach. Następnie ziarno trafiało wprost do zbiornika, mogącego pomieścić w Bizonie dwie tony ziarna.
Na tylnej części osłony wylotowej kombajnu, na życzenie, montowany był rozdrabniacz, który ciął słomę na odcinki długości 30-100 mm.
Napędzany sześciocylindrowym silnikiem Leylanda (SW 400/R3) o pojemności 6,6 l i znamionowej prędkości obrotowej 2200 obr/min. Napęd na koła jezdne przenoszony jest najczęściej z czterobiegowej skrzyni (1 bieg wsteczny + 3 biegi do przodu) poprzez przekładnię hydrauliczną, która pozwalała na płynną regulację prędkości kombajnu (tzw. hydrostatyczny napęd jazdy).
Pomost kierowcy i stanowisko workowania były osłonięte daszkami przeciwsłonecznymi. Koło kierownicy o nastawnym pochyleniu oraz regulowany i dobrze amortyzowany fotel operatora zapewniały wygodną pracę.
Popularne Modele Bizona
Najbardziej znanym i popularnym modelem z rodziny Bizonów był Super Z056, produkowany od 1976 do 1994 roku. Masa własna tego modelu wynosiła około 7,5 tony, a wysokość około 3,6 metra. Kombajn Z-056, opracowany jako następca kombajnu Z-050 w typie „Super”, był przeznaczony do zbioru z pnia czterech podstawowych zbóż, rzepaku i niektórych roślin strączkowych. Zastosowanie podbieracza pokosów umożliwiało zbiór metodą dwufazową. Kombajn był przystosowany do montowania odpowiednich adapterów, co rozszerzało zakres jego zastosowania do zbioru innych kultur nasiennych, jak kukurydza, słonecznik, trawy i koniczyna. Średnie spalanie dla modelu Bizon Super Z056 wynosiło od 12 do 17 l/h w zależności od rodzaju zbioru, ukształtowania terenu i warunków pogodowych.
Kombajn zbożowy Z057 był przeznaczony do zbioru zbóż i innych kultur nasiennych. Miał nadbudowane na ramie młocarni urządzenie 4-rozsypowe do odbioru ziarna na worki, które następnie zsuwało się rynną na pole.
Bizon Rekord Z058, od 1995 roku malowany na niebiesko, był najbardziej zaawansowanym kombajnem z rodziny Bizon. Przeszedł gruntowną modernizację na przełomie 1999 i 2000 roku przez NH. Przeznaczony był do zbioru podstawowych zbóż, kukurydzy, rzepaku, słonecznika, ryżu oraz traw i koniczyny. W późniejszych modelach montowano komputer pokładowy na bieżąco informujący m.in. o stratach ziarna, poślizgach pasów, prędkości jazdy, wielkości skoszonej powierzchni oraz innych istotnych parametrach.
Wyprodukowano zaledwie dwadzieścia kilka sztuk kombajnów Bizon America, wszystkie trafiły do Skandynawii. Kombajn ten, produkowany w 1975 roku, miał już rozkładaną hydraulicznie rurę wysypową, czujniki strat, szerokie ogumienie, kabinę z przesuwanymi drzwiami, a przede wszystkim charakterystyczny duży zbiornik ziarna, mieszczący 3 tony pszenicy, czyli prawie dwukrotnie więcej niż w Bizonie Super.
Popularność i Znaczenie Kombajnu Bizon
Kombajn Bizon cieszy się ogromną popularnością zarówno w Polsce, jak i na świecie. Popyt na maszyny był ogromny, a ich zakup był marzeniem wielu rolników. Posiadanie Bizona świadczyło o statusie rolnika. Bizon na tyle zrewolucjonizował zbiór zbóż w Polsce, że stał się synonimem kombajnu. "Nikt nie mówił: zamawiam kombajn, tylko: zamawiam Bizona."
Szacuje się, że w żniwach może brać udział jeszcze około 50 tysięcy kombajnów Bizon Super. Maszyny z płockiej Fabryki Maszyn Żniwnych zrewolucjonizowały polskie rolnictwo. Mimo upływu lat, konstrukcję maszyn ciągle docenia cała rzesza ich użytkowników. Jak wynika z rozmów z mechanikami, stan używanych przez rolników Bizonów jest bardzo zróżnicowany. Na ogół użytkownicy przeprowadzają w nich przeglądy i naprawy we własnym zakresie, wymieniając jedynie elementy, które już odmówiły posłuszeństwa.
Bizon był również eksportowany do wielu krajów, m.in. do Białorusi, Brazylii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Grecji, Iranu, Irlandii, Hiszpanii, Pakistanu, Stanów Zjednoczonych, Syrii, Szwecji, Ukrainy, Węgier, Wielkiej Brytanii i Włoch. W 1997 roku na Ukrainie w Kowlu powstało Wspólne Ukraińsko-Polskie Przedsiębiorstwo „Bizon-Ukraina”, które miało montować kombajny Bizon Ukraina Z058.
Kwestie Eksploatacji i Wagi
Z punktu widzenia praktyki rolniczej, masa kombajnu Bizon ma duże znaczenie przy pracy na polach o słabej strukturze gleby lub w warunkach podmokłych. Wyższa waga oznacza większy nacisk na oś napędową, co może prowadzić do zagęszczania gleby, szczególnie w trakcie wielodniowych żniw po opadach.
Z racji swoich gabarytów i masy, przewóz Bizona wymaga odpowiedniego przygotowania. Standardowy Bizon Z056 nie zmieści się na przyczepie o nośności poniżej 10 ton, szczególnie jeśli planowany jest transport z założonym hederem. W praktyce najczęściej demontuje się zespół żniwny i przewozi go osobno na wózku hederowym. Sam korpus kombajnu, ważący blisko 7 ton, transportowany jest na naczepie niskopodwoziowej.
Ciężar kombajnu przekłada się również na wymagania serwisowe. Maszyny o większej masie poddawane są większym obciążeniom dynamicznym podczas pracy. Dlatego ważne jest regularne sprawdzanie stanu zawieszenia, łożysk w kołach nośnych oraz układu hamulcowego. Podczas zimowego przechowywania kombajnu o masie powyżej 7 ton warto zadbać o odpowiednią twardość podłoża, aby nie doszło do zapadania się opon w nawierzchnię.
Masa maszyny wpływa na zużycie paliwa nie tylko podczas jazdy, ale także w trakcie młócenia. Większy ciężar to również większe opory toczenia, co w warunkach grząskich przekłada się na konieczność pracy na niższych przełożeniach i wyższych obrotach silnika. Część rolników decyduje się na modernizację kombajnów Bizon, m.in. poprzez wzmocnienie układów jezdnych, wymianę silników na bardziej ekonomiczne jednostki lub montaż systemów GPS i monitoringu plonów. W niektórych przypadkach te zabiegi zwiększają masę całkowitą maszyny nawet o kilkaset kilogramów.
Ciekawostką jest, że masa pierwszych modeli Bizon z lat 60. nie przekraczała 5,5 tony. Wynikało to zarówno z lżejszych materiałów, jak i mniejszych rozmiarów zespołu młócącego oraz prostszej konstrukcji ramy. Wraz z rozwojem technologii i oczekiwań rynkowych, wzrosły zarówno wydajność, jak i masa maszyn. Dzisiejsze kombajny Bizon, choć nadal obecne na wielu polskich wsiach, często ustępują pod względem masy nowoczesnym konstrukcjom zachodnim, które ważą od 11 do nawet 18 ton w stanie roboczym.
Kombajn zbożowy BIZON Gigant Z060. Film wykonany na zlecenie Agromy.
Finansowanie i Wynajem Kombajnów
Większość rolników do corocznych zbiorów decyduje się na wynajem kombajnu od firm, które specjalizują się w wynajmie maszyn rolniczych. To rozwiązanie ma wiele zalet, przede wszystkim rolnik nie musi szukać sposobu na sfinansowanie zakupu drogiej maszyny. Do wad tego rozwiązania można zaliczyć dostępność maszyny w oczekiwanym przez rolnika czasie. Niestety nawet wcześniejsza rezerwacja kombajnu nie gwarantuje, że pogoda pozwoli na wykonanie zaplanowanych prac. Rolnicy niekiedy decydują się również na wynajem maszyny z sąsiednich gospodarstw lub współdzielony zakup z innymi właścicielami gospodarstw rolnych.
Według obliczeń specjalistów zajmujących się opłacalnością rolnictwa, zakup własnego kombajnu jest opłacalny w przypadku gospodarstw rolnych, które posiadają przynajmniej 70 ha upraw. Nie oznacza to naturalnie, że mniejsze gospodarstwo nie powinno kupować kombajnu. Na decyzje o jego zakupie będą wpływać także inne czynniki, jak np. możliwość jego wypożyczania innym gospodarstwom lub chęć bycia niezależnym. Koszt zakupu nowego kombajnu to kwota sięgająca około 500 tys. zł, natomiast na rynku kombajnów używanych ceny wahają się w przedziale od 50 do 150 tys. zł.
Wpływ Kombajnu Bizon na Rozwój Rolnictwa w Polsce
Kombajn Bizon odegrał kluczową rolę w modernizacji rolnictwa w Polsce. Dzięki swojej wydajności i niezawodności umożliwił rolnikom szybszy i bardziej efektywny zbiór plonów. To przyczyniło się do zwiększenia produkcji rolnej oraz poprawy warunków pracy w rolnictwie. Dzięki Kombajnowi Bizon, rolnicy mogli skrócić czas zbioru, co pozwoliło im na lepsze wykorzystanie okresu żniw. Modernizacja ta przyczyniła się do wzrostu wydajności rolnictwa w Polsce oraz poprawy warunków życia mieszkańców wsi.