Kombajn zbożowy Bizon Z056, choć zaprojektowany z myślą o dziesięcioletniej żywotności, do dziś pozostaje nieodłącznym elementem polskiego krajobrazu rolniczego, pomagając w żniwach. Właśnie mija 30 lat od zaprzestania produkcji modelu Z056 Super, co skłania do przybliżenia historii tej wyjątkowej maszyny.
Początki Kombajnowania w Polsce: Od ŻMS-4 do Vistuli
Pierwszym kombajnem produkowanym przez Fabrykę Maszyn Żniwnych (FMŻ) w Płocku był model ŻMS-4, który powstał w 1954 roku na bazie licencji radzieckiego kombajnu Staliniec S-4. Maszyna ta, o szerokości cięcia 4 metry, szybko okazała się niewystarczająca dla potrzeb polskiego rolnictwa. W związku z tym, już w 1955 roku podjęto decyzję o skonstruowaniu nowoczesnej maszyny, która zastąpiłaby ŻMS-4. Nowy kombajn otrzymał oznaczenie KZB-3A i zasłynął w Polsce oraz wielu krajach pod nazwą Vistula.
Jednakże pod koniec okresu produkcji, model Vistula KZB-3B stał się zbyt mało wydajny dla Państwowych Gospodarstw Rolnych (PGR) i większych gospodarstw. Doprowadziło to do rozpoczęcia prac nad konstrukcją i produkcją pierwszych legendarnych Bizonów.
Narodziny Legendy: Pierwsze Bizony Z040 i Z050
Konstrukcja pierwszych prototypów Bizona o oznaczeniu Z040 rozpoczęła się w 1968 roku. Kombajn ten wykazywał wiele podobieństw do belgijskiego modelu Clayson M133. Oficjalne uruchomienie produkcji Bizonów w Fabryce Maszyn Żniwnych w Płocku nastąpiło 10 marca 1970 roku.
W FMŻ przewidziano produkcję dwóch typów kombajnów: KZS-3 o przepustowości 3-3,5 kg masy na sekundę oraz KZS-5, charakteryzującego się przepustowością 4,5-5 kg masy na sekundę. Maszyny te otrzymały nazwy handlowe Bizon Z040 oraz Bizon Z050 Super.
Kluczowe Różnice i Innowacje w Modelach Z040 i Z050
Główną cechą odróżniającą modele Z040 i Z050 była liczba klawiszy na wytrząsaczu - Z040 posiadał cztery, natomiast Z050 pięć. Kombajny te okazały się nadzwyczaj udane, oferując w porównaniu do Vistuli znacznie lepszą wydajność, a przede wszystkim ergonomię i komfort pracy.
Innowacyjnym rozwiązaniem było umieszczenie silnika za zbiornikiem na zboże, co skutecznie izolowało operatora od hałasu i nadmiernego ciepła wytwarzanego przez jednostkę napędową. W Bizonach zastosowano silnik SW-400, produkowany na licencji brytyjskiego Leylanda, o mocy 105 KM. Szczególnie ceniony był charakterystyczny dźwięk tej jednostki napędowej.
Do regulacji prędkości jazdy Bizona wykorzystano trzybiegową skrzynię przekładniową, współpracującą z przekładnią bezstopniową, którą sterowano ze stanowiska operatora.
Bizon Z056 Super: Lata Produkcji i Rozwój
Model Z056, opracowany jako następca kombajnu Z-050 w typie „Super”, był przeznaczony do zbioru podstawowych zbóż, rzepaku i niektórych roślin strączkowych. Dzięki zastosowaniu podbieracza pokosów, umożliwiał również zbiór metodą dwufazową. Kombajn był przystosowany do montażu różnych adapterów, co rozszerzało jego zastosowanie do zbioru kukurydzy, słonecznika, traw i koniczyny.
Przez ponad 20 lat z Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku im. Marcelego Nowotki wyjechało ponad 73 tysiące sztuk legendarnego Bizona Z056 Super. Ostatni kombajn tego modelu, o numerze seryjnym 73674, zjechał z taśmy produkcyjnej w lipcu 1994 roku i był w kolorze czerwonym.
Warto zaznaczyć, że ostatnie 40 sztuk Bizona Z056 Super było wyposażonych w skrzynię biegów oraz układ napędowy pochodzący z innego modelu fabryki - Bizona Rekorda Z058.
Cena i Dostępność Bizona Z056 w Latach 90.
W roku 1990 cena Bizona Z056 wynosiła 60 milionów złotych, co przy ówczesnym przeliczniku odpowiadało ponad 200 tonom pszenicy. W latach 70. i 80. Bizony Super były przeznaczone głównie dla PGR-ów i Spółdzielni Kółek Rolniczych. Rolnicy indywidualni, nawet dysponując odpowiednimi środkami, nie mogli łatwo nabyć nowego kombajnu bezpośrednio z fabryki; jedyną możliwością był zakup za dewizy, np. w dolarach.
Mimo możliwości zakupu nowych maszyn przez rolników indywidualnych w 1990 roku, zainteresowanie płockimi maszynami znacznie zmalało. Na placach fabrycznych zalegało ponad 400 sztuk, a chętnych na zakup brakowało. Podejmowane działania, takie jak oferowanie pracownikom prowizji od sprzedaży, nie przynosiły znaczących rezultatów. Fabryka pogrążała się w zadłużeniu, a perspektywy na odzyskanie dawnej świetności były niewielkie.
Całkowita odbudowa kombajnu Bizon Super Z056
Zmiany Własnościowe i Schyłek Produkcji
W latach 90. Fabryka Maszyn Żniwnych borykała się z poważnymi problemami finansowymi. Główni odbiorcy, czyli PGR-y, zakończyły działalność, a indywidualni rolnicy częściej wybierali maszyny używane. Upadek eksportu był również spowodowany pojawieniem się na rynku znacznie nowocześniejszych maszyn zachodnich.
W 1998 roku Fabryka Maszyn Żniwnych została wykupiona przez firmę New Holland. W zakładach rozpoczęto produkcję modeli pod nazwą New Holland Bizon, takich jak TC59, TC54, TC56 i ostatni produkowany w Płocku New Holland Bizon TC5040. Były to już znacznie nowocześniejsze maszyny.
Produkcja kombajnów marki Bizon została ostatecznie wstrzymana w maju 2004 roku, po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Głównym powodem były wymogi konstrukcyjne i normy europejskie dotyczące poziomu drgań i hałasu na stanowisku operatora oraz emisji spalin silnika napędowego, których starsze konstrukcje nie spełniały.
W 2006 roku firma Case New Holland, częściowo pod wpływem nacisków załogi, przywróciła nazwę Bizon dla modelu kombajnu TC54.
Dziedzictwo i Trwałość Bizona
Bizon Z056 Super jest przez wielu rolników i miłośników uważany za jeden z najlepszych kombajnów, jakie pracowały na polskich polach. Kluczowymi czynnikami są jego wysoka, jak na tamte czasy, wydajność, a przede wszystkim łatwość naprawy i niskie koszty eksploatacji. Mimo że maszyny te nie były pozbawione wad, kombajny zaprojektowane na 10 lat nadal są w użyciu, często mając już 50 lat, co świadczy o doskonałej jakości inżynierii.
Nawet maszyny pochodzące z PGR-ów czy Kółek Rolniczych, które wykosiły tysiące hektarów, nadal sprawnie pracują w indywidualnych gospodarstwach. Dostępność części zamiennych do Bizona Z056 Super jest bardzo dobra, a doświadczeni mechanicy bez problemu radzą sobie z wszelkimi usterkami.
Kombajny Bizon, mimo upływu lat i zakończenia produkcji, nadal można spotkać na polskich polach. Ich produkcja zrewolucjonizowała rolnictwo XX wieku, a rolnicy darzą te maszyny sentymentem, mimo znikomego komfortu pracy w porównaniu do współczesnych standardów.
Modele i Warianty Kombajnów Bizon
Na przestrzeni lat Fabryka Maszyn Żniwnych w Płocku wyprodukowała wiele modeli i wariantów kombajnów Bizon:
- Bizon Z040 (KZS-3): Pierwszy model, produkowany równolegle z wariantami Z040s (gąsienice), Z041 (workownik), 5040 (eksport) w latach 1970-1974. Posiadał silnik SW 400/R3 (100 KM), 4 wytrząsacze i heder o szerokości 3,3-4,2 m. Zbiornik mieścił 2-2,5 m³.
- Bizon Z050 Super (KZS-5): Kolejna główna wersja, produkowana w latach 1972-1978, również z wariantami eksportowymi i specjalistycznymi (np. Z055 "Americana"). Silnik ten sam co w Z040, moc podniesiona do 115 KM w niektórych wersjach. Heder o szerokości 3,6-5,2 m, 5 wytrząsaczy, zbiornik 2,5-4,4 m³.
- Bizon Z056 Super: Produkowany od 1976 do 1994 roku, najpopularniejszy model. Wykorzystywał silnik Leyland SW400/R3.
- Bizon Rekord Z058: Produkowany od 1980 do 2004 roku. W późniejszych modelach montowano turbodoładowany silnik (120-138 KM), komputer pokładowy oraz rozdrabniacz słomy. Zmodernizowany system chłodzenia silnika i układ napędowy.
- Bizon Gigant Z060: W latach 1976-1980 i 1986-1988 produkowano modele z mocniejszym silnikiem SW680 (220 KM), 6 wytrząsaczami i zbiornikiem 5 m³. Szerokość robocza 5,65-6,35 m.
- Bizon BS Z110: Seria z silnikami SW400 (150 KM) lub SW600 (200 KM) z turbodoładowaniem. 5 wytrząsaczy, heder 4,2-5 m, zbiornik 5 m³.
- Bizon Nordic (Z140) i Sampo (2020): Modele z lat 1992-1998 z fińskim silnikiem Valmet (79 KM), 4 wytrząsaczami i hederem 2,7-3,1 m.
- Bizon Dynamic (Z165): Ostatnie w pełni polskie kombajny (1994-1999) z silnikiem o mocy ok. 150 KM, 5 wytrząsaczami i zbiornikiem 5 m³.
- Bizon Zagon Z020: Lekki, pół-zawieszany kombajn zbożowy produkowany w latach 1984-1992, przeznaczony dla rolników indywidualnych, do współpracy z ciągnikami typu "60-tka".
Kombajny Bizon były eksportowane do wielu krajów, w tym m.in. do Białorusi, Brazylii, Danii, Finlandii, Grecji, Iranu, Irlandii, Hiszpanii, Pakistanu, Stanów Zjednoczonych, Syrii, Szwecji, Ukrainy, Węgier, Wielkiej Brytanii i Włoch.