W ramach zimowego cyklu historycznego przyglądamy się kolejnemu pracującemu klasykowi polskiego rolnictwa. Tym razem w formie wspomnienia, jednak wyjątkowość maszyny sprawia, że warto zaprezentować ją choćby w ten sposób. Jak sprawdzał się nietypowy kombajn Bizon Zagon?
Kombajn zbożowy Bizon Z020 Zagon, zwany również "chłopskim" Bizonem lub "Isaurą", był maszyną opracowaną z myślą o indywidualnych rolnikach, stanowiąc odpowiedź na potrzeby małych i średnich gospodarstw rodzinnych.
Historia Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku
Historia Fabryki Maszyn Żniwnych w Płocku w woj. mazowieckim sięga lat 60-tych XIX wieku, kiedy to Mojżesz Sarna założył warsztat naprawy maszyn rolniczych. W 1870 roku przekształcił swoje przedsiębiorstwo w Fabrykę Maszyn i Narzędzi Rolniczych, a w ofercie pojawiły się pługi czy sieczkarnie.
Na lokalnym rynku prężnie rozwijała się również konkurencja. W roku 1884 podobny asortyment wprowadziła do produkcji firma Nitkowski, Born i Spółka, którą w 1891 roku wykupił pochodzący z Łodzi Maurycy Margulies. Chcąc zaistnieć na rynku, intensywnie rozwijał zakład, produkując osie do powozów, noże do sieczkarni, lemiesze do pługów, a także całe pługi, brony czy kultywatory. Wymienione firmy działały na lokalnym rynku równolegle, produkując maszyny rolnicze i części zamienne, a także oferując usługi serwisowe lokomobil, maszyn tartacznych i gorzelniczych.
Poważniejsze zmiany przyniósł wybuch drugiej wojny światowej. W czerwcu 1945 roku w nowoutworzonych, na bazie powyższych firm, Płockich Zakładach Maszynowych ruszyła produkcja maszyn i urządzeń rolniczych w postaci wialni, młocarni, sieczkarni czy śrutowników. Decyzją Ministra Przemysłu i Handlu 15 września 1948 roku zakłady przemianowane zostały na Fabrykę Maszyn Żniwnych, której w 1953 roku nadane zostało imię Marcelego Nowotki.
Rozwój Kombajnów Zbożowych w FMŻ
Produkcja maszyn żniwnych w FMŻ rozpoczęła się jeszcze w 1948 roku, kiedy to powstała pierwsza seria żniwiarek, na które zbyt w odbudowującej się po wojnie Polsce był ogromny. Dla dynamicznego rozwoju rolnictwa żniwiarka i młocarnia to jednak zbyt mało, dlatego też 14 kwietnia 1954 roku bramy płockiej fabryki opuścił pierwszy polski kombajn zbożowy - ŻMS-4, wytwarzany na licencji radzieckiej. Maszyna została oficjalnie zaprezentowana podczas pochodu pierwszomajowego, a podczas testów polowych za kierownicą zasiadali sami konstruktorzy.
Osobnym obszernym rozdziałem w historii płockiej Fabryki Maszyn Żniwnych jest Vistula, której seria maszyn była eksportowana w różnych wariantach do odległych zakątków świata, czego dowodem jest istnienie przykładowo modelu gąsienicowego przystosowanego do zbioru ryżu. W muzealnej ekspozycji można obejrzeć egzemplarze kombajnów Vistula, takie jak KZB-3A z workownicą i KZB-3B wyposażony w zbiornik ziarna i rurę wyładowczą.
Kolejny milowy krok w rozwoju zakładu nastąpił, gdy uchwałą Rady Ministrów z 10 marca 1970 roku, podjęto decyzję o uruchomieniu produkcji kombajnów Bizon, nad którymi zespół FMŻ pracował przez ostatnie kilka lat. Pierwszymi modelami Bizona były Z040 i Z050 Super. Bizon Z050 był eksportowany do Danii, Szwecji, Norwegii czy Finlandii. W 1976 roku na rynku pojawiła się zmodernizowana wersja, nazwana Z056, która stała się żywą do dziś legendą polskich żniw i przez wiele lat najpopularniejszym kombajnem w Polsce. W międzyczasie powstawały również maszyny dla największych gospodarstw, jak Rekord czy Gigant.
Koncepcja i Charakterystyka Kombajnu Bizon Z020 Zagon
Wciąż brakowało jednak maszyny dla małych gospodarstw rodzinnych, których wówczas było zdecydowanie więcej niż dziś. Kombajny Bizon były dla nich zbyt drogie, zbyt duże i fizycznie trudnodostępne, gdyż w pierwszej kolejności trafiały do przedsiębiorstw państwowych. Odpowiedzią na tę potrzebę był Bizon Z020 Zagon, którego światło dzienne ujrzał w 1984 roku. Był to zupełnie nowy kombajn, konstrukcyjnie niepodobny do żadnego innego, powstającego wówczas w Fabryce Maszyn Żniwnych.
Bizon Z020 Zagon nie posiadał własnego układu napędowego ani stanowiska operatora. Był to kombajn półzawieszany, wyposażony w koło podporowe, mocowany na tylnym podnośniku i przednim zaczepie ciągnika. Przystosowany był do współpracy z ciągnikiem rolniczym, a jego mechanizmy były napędzane przez wał odbioru mocy (WOM) ciągnika (przy 540 obr/min) poprzez specjalną przekładnię kątową, niezależną od skrzyni przekładniowej ciągnika.
Konstruktorzy przewidywali kombajn do współpracy z ciągnikami Ursus C355, Ursus C360, Ursus C362, Zetor 7011 lub Zetor 7211. Niektórzy użytkownicy zaczepiali go również do ciągników MTZ ze względu na większą moc i mniejsze obciążenie. Zestaw ciągnik-kombajn charakteryzował się prostą budową, był łatwy w przygotowaniu do pracy i nie wymagał specjalnych narzędzi. Obsługiwany był przez jedną osobę, a sterowanie dźwigniami podnoszenia i opuszczania zespołu żniwnego oraz włączanie napędów kombajnu i napędu ślimaka rozładunku ziarna odbywało się z kabiny ciągnika.
Parametry i Przeznaczenie
- Przeznaczenie: Zbiór z pnia czterech podstawowych zbóż. Możliwość pracy na polach płaskich i pofałdowanych o nachyleniu do 10%.
- Szerokość hederu: 2,5 metra.
- Wydajność: Około 1 hektar na 2-3 godziny pracy przy wydajności pszenicy rzędu 5-6 t/ha.
- Zespół żniwny: Czołowo utytułowany, co umożliwiało zbiór bez konieczności odkaszania pól. Był odciążony hydraulicznie (akumulator hydrauliczno-gazowy) i całkowicie sterowany podczas biegu maszyny, co ułatwiało kopiowanie nierówności terenu.
- Nagarniacz: O specjalnej konstrukcji listew, napędzany przekładnią bezstopniową sterowaną hydraulicznie, co umożliwiało dobranie najkorzystniejszych obrotów w zależności od warunków polowych i prędkości jazdy.
Pomost kierowcy i stanowisko workowania były osłonięte daszkami przeciwsłonecznymi. Hydrauliczny system sterowania oraz bezstopniowa regulacja prędkości jazdy zapewniały kierowcy lekką pracę i jazdę nawet w najcięższych warunkach polowych. Przepustowość kombajnu wynosiła 5 kg/s, a czystość ziarna powyżej 98,5%.
Bizon Zagon Z020 Premiera Porównanie z Z058
Doświadczenia Użytkowników i Wyzwania
Konstrukcja Bizona Zagon, choć rewolucyjna dla małych gospodarstw, niosła ze sobą pewne wyzwania. Agregowanie z ciągnikiem bywało uciążliwe, a o widoczności na heder można było "pomarzyć". Piotr Leśny spod Mogilna, który zakupił Bizona Z020 Zagon z 1989 roku w grudniu 2014, z myślą o samodzielnym zbiorze zbóż z areału kilku hektarów, dzieli się swoimi doświadczeniami.
Jego maszyna wymagała wymiany wytrząsacza i podsiewacza. Mimo początkowej awarii (pęknięty łańcuch w gardzieli), po wymianie wszystkich łańcuchów problem nigdy nie wrócił. Do pracy z Zagonem oddelegowany został Ursus C360 3P z 3-cylindrowym silnikiem Perkinsa o mocy 48 KM. Ursus nie miał lekko, łapał syf na chłodnicę, trzeba było robić przerwy, żeby się nie zagotował. Fabrycznie kombajn miał dmuchawę, mającą oczyszczać chłodnicę ciągnika, ale często nie dotarła ona do kolejnych właścicieli. Wprowadzono również drobną modyfikację, usuwając oryginalny rozdzielacz hydrauliczny i podłączając węże pod rozdzielacz od ładowacza czołowego. Niektórzy użytkownicy wprowadzali również usprawnienia poprawiające wygodę pracy, np. wyżej umiejscowione siedzenie.
"Zagon" na Tle Innych Maszyn Zaczepianych
Choć dziś trudno w to uwierzyć, koncepcja kombajnu zaczepianego do ciągnika nie była wcale odosobnionym przypadkiem. Wśród radzieckich konstrukcji warto wymienić kombajny Staliniec S1 (przedwojenny) i S6 (zaprezentowany w 1947 roku). Były one maszynami ciąganymi, z hederami o szerokości 6 metrów i co ciekawe, własnym silnikiem benzynowym o mocy 40 KM, zapewniającym napęd podzespołów kombajnu.
Przenosząc się nieco na zachód, znana dobrze do dziś firma Claas zaprezentowała w 1946 roku maszynę nazywaną MDB (skrót od niemieckiego kosiarko-młocarnio-wiązałka). Kombajny Claas Super, Super Junior, Super Automatic i Super Automatic S, podobnie jak wspomniane maszyny radzieckie, były maszynami ciąganymi, ale zależnie od modelu, mogły występować z własnym silnikiem (Volkswagena o mocy od 23 do 35 KM), napędzającym układy kombajnu, poza układem jezdnym. W Niemczech podobne konstrukcje oferował wówczas również Fahr.
Produkcja i Dziedzictwo
Seria informacyjna kombajnów Bizon Z020 Zagon (70 sztuk) została wyprodukowana na żniwa 1984 roku w Fabryce Maszyn Żniwnych w Płocku. Dalsza produkcja miała miejsce w Poznańskiej FMŻ. Produkcję modelu Z020 zakończono w 1992 roku.
Dziś zestaw zagregowanego ciągnika URSUS C-355 z kombajnem BIZON Z020 Zagon jest udostępniony zwiedzającym w ramach wystawy maszyn rolniczych w wiacie, w granicach dawnego ziemskiego folwarku, gdzie nazywany jest pieszczotliwie „Isaurą” ze względu na przypadające lata produkcji z emisją popularnego serialu telewizyjnego „Niewolnica Isaura” w Polsce.