Wprowadzenie do Koparko-ładowarek Białoruś (JUMZ)
Koparko-ładowarki, potocznie zwane „Białoruśkami”, przez lata stanowiły nieodłączny element polskiego krajobrazu budowlanego i rolniczego. Choć dziś coraz rzadziej spotykane w profesjonalnych zastosowaniach zarobkowych, wciąż budzą zainteresowanie jako maszyny do prac na własne potrzeby, odśnieżania czy zastosowań jako dźwig. Wielu użytkowników zastanawia się nad zakupem takiego „antyku”, szukając sprzętu o prostocie konstrukcji i niskich kosztach eksploatacji.
Dylematy związane z ich zakupem często dotyczą ich przydatności do konkretnych zadań, takich jak wykopy czy stawianie słupów energetycznych, a także realnej wartości, biorąc pod uwagę wiek i potencjalny stan techniczny.
Historia i Wersje Modeli
Geneza "Białoruśki" - Traktory MTZ i JUMZ
Popularne „Białoruśki” zna niemal każdy, jednak mało kto wie, jak w rzeczywistości te maszyny się nazywały. Koparki, a właściwie koparko-spycharki, noszące według „Informatora Agromy” z 1979 roku nazwę PE-0,8B, powstawały w ZSRR na bazie ciągników MTZ i JUMZ. Wspomniana publikacja wymieniała modele MTZ 5 LS, MTZ 5 MS, JuMZ 6M i JuMZ 6Ł. Historia białoruskich koparko-spycharek czy później koparko-ładowarek jest jednak długa i z czasem lista tych modeli się wydłużała.
Ciągniki MTZ powstawały w Mińskiej Fabryce Traktorów, znanej do dziś z produkcji ciągników Belarus. Fabryka w Mińsku produkuje ciągniki od 1950 roku. Pierwszy prototyp ciągnika własnej konstrukcji wyjechał z fabryki 18 czerwca 1949 roku, a 14 października 1953 roku rozpoczęła się produkcja seryjna modelu MTZ 2, którego do 1958 roku wyprodukowano 100 tysięcy sztuk. Wspomniany ciągnik MTZ 5, o mocy 45-48 KM, na bazie którego powstawały koparki, trafił do produkcji w 1956 roku.
JuMZ (lub YuMZ) to rosyjskojęzyczny skrót nazwy „Południowe Zakłady Budowy Maszyn im. Makarowa” w Dnieprze na terenie dzisiejszej Ukrainy. Początek tej gałęzi działalności dało rozpoczęcie w 1958 roku montażu ciągników MTZ 5 pod własną marką, jako JuMZ 6. Jest to pewna modyfikacja tego modelu, spokrewniona z jego następcą, MTZ 50, z mocniejszym silnikiem generującym 65 koni mechanicznych. Do dziś JuMZ 6 jest uznawany w krajach dawnego ZSRR za jeden z prostszych i najbardziej niezawodnych ciągników, jakie powstały.
Wersje Rolnicze i Budowlane
Na wstępie ustaliliśmy, że w „Informatorze Agromy” koparko-spycharka znana jako „Białoruśka” widnieje jako PE-0,8B. Niektórzy natomiast z pewnością spotkali się z nazwą OE-2621 w wersji A i B - to jest wersja budowlana. W wersji rolniczej występowały też późniejsze PE-1,0 i PEF-1,0, różniące się przede wszystkim budową ramienia i większą kabiną, charakterystyczną również dla nowszych ciągników MTZ i JuMZ.
Charakterystyczną cechą pozwalającą na pierwszy rzut oka odróżnić wersję rolniczą od budowlanej jest zawieszona na ramieniu łyżka. W przypadku wersji rolniczej w oryginale był to zawsze podwójny czerpak, jak np. w cyklopie, natomiast wersje budowlane posiadały typowe łyżki do prac ziemnych, czy to do kopania, czy też tzw. „krokodyle”. Osprzęt kopiący często identyfikowany jest jako któraś z wersji ПЭ-0,8, ale sama łyżka z siłownikami od zamykania i krótkim ramieniem może wyglądać na taką z nowszego ПЭ-Ф-1.
Budowlana i rolnicza różnią się hydrauliką. W rolniczej jest przystawka z dwoma pompami założona na wałek przekaźnika. Rozdzielacze są przykręcone do reszty konstrukcji ładowacza, na niej leży zbiornik z hydrauliką. Konstrukcja wisi na górnych ramionach podnośnika, przykręcona jest obejmami do tylnej osi i z przodu do półram silnika. Lemiesz jest na 3 bolcach. Rolniczą na zwykły ciągnik przerabia się szybko.
Jak podaje „Informator Agromy” z 1979 roku, koparko-spycharki PE-0,8B powstały, by zmechanizować prace załadunkowe i rozładunkowe w rolnictwie i innych gałęziach gospodarki. Składały się z następujących podstawowych elementów: ramy, kolumny, wysięgnika, podnośnika, wspornika, osprzętu roboczego, haka oraz spychu czołowego. Kąt obrotu wysięgnika wynosił 280°.
Aspekty Techniczne i Eksploatacyjne "Białoruśki"
Silniki i Układ Napędowy
Koparki Białoruś były produkowane w wielu wersjach z różnymi silnikami. Niektóre modele, jak te z kwadratową kabiną, mogły mieć oznaczenie silnika D65M. Pojawiają się pytania, czy koparki miały silnik o mocy 80 KM, gdy oznaczenia wskazują na 60 KM. Pierwsze modele NK 352B były budowane na 3-cylindrowym silniku Perkinsa, o którym słyszano negatywne opinie z powodu jego słabej mocy. Kolejne modele, NK 0451B, są na silniku Perkins 4-cylindrowym, i tych modeli jest najwięcej. Najnowszy model, NK454-B, występuje w wersjach z teleskopem, a z silnikiem 4-cylindrowym są również dostępne wersje 4x4.
Co do zużycia paliwa, niektórzy użytkownicy podają, że maszyna w ciężkiej pracy paliła około 8 litrów na godzinę. Problemem, zwłaszcza w zimie, bywało trudne odpalanie, co czasami rozwiązywano montując świece płomieniowe, np. z Ducato.
Układ Hydrauliczny
Układ hydrauliczny w Białoruśkach to często punkt, na który zwraca się szczególną uwagę. Ważna jest kompletność i stan. Niektórzy użytkownicy zauważali, że tylko 2 na 10 oglądanych maszyn miały żółty olej hydrauliczny, reszta pracowała na przepracowanym oleju silnikowym. Wersje budowlane często mają pompy o wydajności 100 l/min, a nawet trochę więcej (do 150 l/min). Jedna z wersji miała trzy pompy: dwie małe przy silniku i jedną dużą przy skrzyni biegów (NSz 50).
Problemy z hydrauliką są powszechne. Użytkownicy zgłaszają, że maszyna może wyć po załączeniu pompy i nie podnosić ciężaru na łyżce (podczas gdy na podporach i spychu działa poprawnie). Częstym problemem jest brak mocy na ramieniu, zamykaniu łyżki oraz na podporach po długim postoju.
Jeśli założymy jeden duży rozdzielacz, otrzymujemy sumę z dwóch pomp, ale używanie dwóch funkcji, które były w dwóch rozdzielaczach, może powodować zakłócenia. Przykładowo, podnosząc ramię (bez zamka hydraulicznego) i jednocześnie obracając je, ramię może opaść, a obrót nastąpi szybciej z powodu przepompowania oleju. Oba rozdzielacze są połączone ciśnieniem sterującym i prawdopodobnie współpracują z zaworem sumującym i dzielącym olej z pomp.
Typowe rozwiązania problemów hydraulicznych obejmują:
- Wymianę pompy (np. 100), dwóch rozdzielaczy i naprawę siłowników w celu usunięcia przecieków.
- Odpowietrzanie obrotu, które bywa kłopotliwe. Siłowniki obrotu są połączone rurką, przez którą olej jest wypychany z jednego do drugiego, a rurka ta łączy się z przewodem do unoszenia ramienia.
- Sprawdzenie i czyszczenie filtra oraz zbiornika oleju. Zatkanie filtra lub obecność parafiny w zbiorniku może powodować wyrzucanie oleju odpowietrznikiem.
- Brak mocy podczas jednoczesnego użycia dwóch funkcji (np. podnoszenie wysięgnika i składanie ramienia) może wskazywać na niedostatek oleju w układzie.
Posiadacze maszyn Białoruś JUMZ, Belarus Bielarus budowlana i rolnicza, mają dostęp do katalogów i instrukcji koparek EO w języku polskim, co może ułatwiać diagnostykę i naprawy.
Konstrukcja i Wytrzymałość
Koparki Białoruś są chwalone za prostotę konstrukcji. W starszych wersjach do obrotu ramienia stosowano solidny łańcuch napędzany kołami zębatymi, natomiast nowsze wersje Białorusiek miały do obrotu łyżki siłowniki hydrauliczne. Masa maszyny wynosi zazwyczaj ponad 5-6 ton. Ogólnie, białoruś jest raczej sprzętem, który nie posiadał większych wad produkcyjnych, ale przy takim wieku całości należy spodziewać się wszystkiego.
Doświadczenia Użytkowników i Opinie o Białoruśce
Zalety i Wady w Praktyce
Opinie na temat koparko-ładowarek Białoruś są podzielone. Z jednej strony, niektórzy użytkownicy nie narzekają, używając JUMZa do własnych potrzeb, np. do niwelowania działki czy kopania, i twierdzą, że zdał egzamin. Maszyny te są proste, mają swoje wady, ale i kilka zalet.
Z drugiej strony, wielu operatorów uważa, że „Białoruśka” nie nadaje się do czegokolwiek w kontekście pracy zarobkowej. Wskazują na:
- Wolną pracę, zwłaszcza przy kopaniu.
- Niskie podnoszenie.
- Wysokie zużycie paliwa (chlała jak wściekła - według jednej z opinii).
- Słabe spychanie.
Co więcej, ryzyko zebrania ziemi lub kostki brukowej przy odśnieżaniu jest realne, co niektórzy odradzają. Jako sprzęt do usług zarobkowych, na dzień dzisiejszy, w ogóle się nie nadaje, ze względu na „śmieszne ceny” na rynku za wolną pracę.
Porównanie z Konkurencją: Ostrówek vs. Białoruś
Często w dyskusjach na temat koparko-ładowarek „Białoruś” pojawia się porównanie z polskim Ostrówkiem. Poniżej zestawienie kluczowych punktów:
Ostrówek
- Zalety:
- Konstrukcja na bazie Ursusa C360, co ułatwia naprawy (przeciętny kowal to naprawi).
- Łatwa dostępność i stosunkowo niskie ceny części, zwłaszcza tych „ciągnikowych”.
- Lepsze kopanie, zasypywanie i większy zasięg niż JUMZ (wg operatorów).
- Możliwość układania płyt drogowych (masy 1,2-1,8 tony).
- Potężna hydraulika i mocna łyżka z przodu.
- Duża kabina, uważana za zaletę przez użytkowników.
- Dźwiga palety 1250 kg i big-bagi 1500 kg przodem.
- Łyżka na 60-tce rwie metrowe pniaki "jak złoto".
- Wady:
- Dostęp do części koparko-ładowarkowych (nieciągnikowych) jest gorszy.
- Wiele problemów wynika z zaniedbań poprzednich właścicieli (lejące siłowniki, źle poskładane sprzęgło, zaniedbany orbitrol, luzy, braki śrub, uszczelnienia).
- W trudnym terenie konstrukcja (ramiona, łapy, oczka siłowników) może być słaba i ulegać awariom.
- Niska prędkość jazdy (praktycznie powyżej 3 biegu nie jedzie).
- Niski komfort pracy dla operatora.
- Podatność na wywrotki przy obciążonym przodzie lub chwytaniu skał.
Białoruś (JUMZ)
- Zalety:
- Możliwość przerobienia na ciągnik rolniczy.
- Niektóre wersje (NK4) posiadają silnik 4-cylindrowy, przesuw hydrauliczny, mogą mieć 4x4, teleskop i łyżkę dzieloną (polski CAT).
- W porównaniu do Ostrówka, niektóre modele NK mogą być szybsze na drodze, mają fajniejszą kabinę i tylny przesuw na hamulcach hydraulicznych.
- Mocna hydraulika, np. trzy pompy NSz 50 (w wersjach, gdzie Ostrówek ma jedną).
- Łatwiejsze przemieszczanie się na drodze (wg niektórych opinii).
- Wady:
- Wolna praca, słabe spychanie (wg niektórych opinii).
- Problemy z mocą silnika (szczególnie w starszych modelach z 3-cylindrowym Perkinsem).
- Trudności z częściami do obrotu "konia".
- Wolna praca (w porównaniu do nowszych maszyn).
- W wersji KTO sterowanie tyłem bywa lepsze niż w NK, gdzie dźwignie są daleko od siebie.
Alternatywnie, operatorzy wskazują na Waryńskiego 406 na kołach lub 408 na gąsienicy, jako lepszą opcję w podobnym budżecie, oferującą znacznie lepsze kopanie, zasypywanie i większy zasięg. Maszyny typu JCB 3CX są również rozważane, często z napędem 4x4 i mocniejszą hydrauliką.
Porady Przed Zakupem i Konserwacja
Na co Zwrócić Uwagę Kupując Maszynę Używaną
Kupno używanej koparko-ładowarki, zwłaszcza tak wiekowej jak „Białoruśka” czy Ostrówek, wymaga dokładnego sprawdzenia. Cena rynkowa takiego sprzętu może wynosić około 1 zł za kilogram (waga ok. 5 ton), a za niezły stan można dać do 8-9 tysięcy złotych. W przypadku Ostrówka, za sprzęt "do rzeczy" trzeba liczyć nawet około 20 tys. zł. Poniżej kluczowe aspekty do weryfikacji:
- Kompletność i stan techniczny: Wiele maszyn pracowało intensywnie, więc ich stan może być różny.
- Olej hydrauliczny: Najważniejszy jest kolor oleju hydraulicznego w zbiorniku. Żółty olej świadczy o regularnej wymianie, natomiast przepracowany olej silnikowy jest czerwoną flagą.
- Rama: Dokładnie obejrzyj ramę, czy nie jest popękana.
- Sworznie: Upewnij się, że sworznie w ramieniu z tyłu i z przodu nie są zaspawane.
- Obrót ramienia ("koń"): Zwróć uwagę, czy "koń" nie jest pęknięty i czy nie ma luzów na obrocie, ponieważ części do obrotu są drogie.
- Historia maszyny: Maszyny często były zaniedbane przez poprzednich właścicieli, co skutkuje lejącymi siłownikami, źle poskładanym sprzęgłem, zaniedbanym orbitrolem, luzami, brakami śrub czy uszczelnieniami.
Zaleca się, aby przy zakupie mieć ze sobą mechanika, który pomoże ocenić stan techniczny. Ważne jest, aby nie spieszyć się z zakupem i obejrzeć kilka egzemplarzy.
Dokumentacja i Formalności
W kwestii formalności, koparko-ładowarki budowlane nie wymagają rejestracji, wystarczy wykupić ubezpieczenie OC. Jeżeli maszyna posiada dowód rejestracyjny, teoretycznie powinna podlegać przeglądom technicznym, tak jak ciągnik. To generuje dodatkowe koszty, a stan maszyny (światła, hamulce, wycieki oleju z hydrauliki) może sprawić problemy z legalnym przejściem przeglądu.
Warto wiedzieć, że Ostrówek może być zarejestrowany jako traktor rolniczy, do którego wystarcza kategoria prawa jazdy B lub T.
Dostępność Części i Naprawy
Dostępność części to kluczowy aspekt. Użytkownicy wskazują, że Ostrówek ma lepszą dostępność części, które są stosunkowo tanie, ale należy uważać na stan techniczny używanych maszyn. Wiele problemów z Ostrówkiem wynika z zaniedbań poprzednich właścicieli, co wpływa na jego niezawodność. Przy odpowiedniej eksploatacji Ostrówek może być funkcjonalny, ale wymaga regularnej konserwacji. Części do Ostrówka (do elementów „ciągnikowych”) są dostępne i niedrogie. Osprzęt kopiący (ramiona, tuleje, sworznie) trafia się nadal nowy na popularnych serwisach aukcyjnych. Problem może być z częściami do obrotu "konia", ale jest to element, który niektórzy sugerują wręcz wyrzucić z maszyny, jeśli nie działa prawidłowo.
W przypadku Białoruśki, dostęp do dobrych części bywa trudniejszy, choć istnieją sprzedawcy posiadający katalogi i instrukcje koparek EO w języku polskim. Generalnie, z hydrauliki dostępne są wszystkie części lub ich pasujące zamienniki. Ważne jest, że włożone w remont środki rzadko się zwracają, ale maszyna szybciej znajdzie klienta przy ewentualnej sprzedaży.
Rozwiązywanie Powszechnych Problemów
- Wycieki oleju z siłowników: To częsta usterka, wymagająca naprawy lub wymiany siłowników.
- Brak mocy na ramieniu/łyżce: Jeśli koparka wyje po załączeniu pompy w podłodze i nie chce podnieść swojego ciężaru na łyżce (podnosząc jednocześnie na łapach i spychu), może to wskazywać na niewypełnione siłowniki obrotu olejem. Oba siłowniki są połączone rurką, przez którą olej wypychany z jednego wypycha drugi, a rurka ta jest połączona z przewodem do unoszenia ramienia.
- Problem z jednoczesnym używaniem funkcji hydraulicznych: Gdy wysięgnik opada zamiast się podnosić przy jednoczesnym składaniu ramienia, najprawdopodobniej brakuje oleju w układzie.
- Zatkany filtr i zbiornik oleju: Zatkany filtr i parafina w zbiorniku mogą powodować wyrzucanie oleju odpowietrznikiem. Regularne czyszczenie i wymiana filtra są kluczowe.
- Problemy z instalacją elektryczną: Niewielkie zwarcia mogą powodować rozładowywanie nowego akumulatora przez noc. Problemy z rozruchem mogą wynikać z wadliwego elektromagnesu startera lub słabego prądu. Wymiana na rozrusznik z przekładnią planetarną (dużo mniejszy prąd rozruchu) oraz akumulator 12V 74Ah zamiast dwóch 6V może rozwiązać problem.