Koparko-ładowarki potocznie nazywane „Białoruśkami” to maszyny, które swego czasu były powszechnie wykorzystywane w rolnictwie, budownictwie oraz przy melioracji. Dziś, choć ich obecność na polskiej wsi jest znacznie rzadsza, nadal pełnią funkcje ładowaczy obornika lub są wykorzystywane do prac na własne potrzeby. Artykuł ten ma na celu przybliżenie specyfiki tych maszyn, pomoc w ich identyfikacji oraz dostarczenie kluczowych informacji technicznych.
Historia i modele bazowe koparek białoruskich
„Białoruśki” to określenie odnoszące się do koparko-spycharek, a później koparko-ładowarek, które powstawały w ZSRR. Według „Informatora Agromy” z 1979 roku, koparko-spycharki te nosiły nazwę PE-0,8B i były budowane na bazie ciągników MTZ i JUMZ. Wspomniana publikacja wymienia modele MTZ 5 LS, MTZ 5 MS, JuMZ 6M i JuMZ 6Ł. Z czasem lista tych modeli się wydłużała.
Ciągniki MTZ
Ciągniki MTZ produkowane były w Mińskiej Fabryce Traktorów, znanej obecnie z produkcji ciągników Belarus. Fabryka rozpoczęła produkcję ciągników w 1950 roku, a pierwsze modele własnej konstrukcji powstały w 1953 roku. Produkcja seryjna modelu MTZ 2 rozpoczęła się 14 października 1953 roku, a do 1958 roku wyprodukowano 100 tysięcy sztuk. Ciągnik MTZ 5 o mocy 45-48 KM, który stał się bazą dla koparek, wszedł do produkcji w 1956 roku.
Ciągniki JuMZ (YuMZ)
JuMZ (YuMZ) to skrót nazwy „Południowe Zakłady Budowy Maszyn im. Makarowa” w Dnieprze, na terenie dzisiejszej Ukrainy. Przedsiębiorstwo to, o bogatej historii, produkowało szeroki asortyment, od kontenerów, przez ciągniki rolnicze i trolejbusy, aż po rakiety kosmiczne. Montaż ciągników MTZ 5 pod własną marką, jako JuMZ 6, rozpoczął się w 1958 roku. Była to modyfikacja modelu MTZ 5, spokrewniona z jego następcą, MTZ 50, wyróżniająca się mocniejszym silnikiem o mocy 65 koni mechanicznych. JuMZ 6 jest do dziś ceniony w krajach dawnego ZSRR za prostotę i niezawodność.
Rozpoznawanie modeli koparko-ładowarek
Identyfikacja konkretnego modelu koparko-ładowarki białoruskiej może być wyzwaniem ze względu na różnorodność wersji i modyfikacji. W „Informatorze Agromy” koparko-spycharka znana jako „Białoruśka” figuruje jako PE-0,8B. Inna często spotykana nazwa to OE-2621 w wersji A i B, która odnosi się do wersji budowlanej.
Wersje rolnicze i budowlane
Wersje rolnicze obejmowały również późniejsze modele PE-1,0 i PEF-1,0. Różniły się one przede wszystkim konstrukcją ramienia i większą kabiną, charakterystyczną dla nowszych ciągników MTZ i JuMZ. Najbardziej charakterystyczną cechą pozwalającą odróżnić wersję rolniczą od budowlanej jest rodzaj łyżki:
- Wersja rolnicza (w oryginale): zawsze podwójny czerpak, podobny do tego w cyklopie.
- Wersja budowlana: typowe łyżki do prac ziemnych (np. do kopania) lub tzw. „skarpówki”.
Jeśli chodzi o osprzęt, najprawdopodobniej jest to któraś z wersji ПЭ-0,8. Natomiast łyżka z siłownikami od zamykania i krótkim ramieniem wygląda na taką z nowszego ПЭ-Ф-1, co może wskazywać na wersję przejściową.
Identyfikacja ciągnika bazowego
Sam ciągnik to prawdopodobnie Jumz 6, sądząc po masce i kabinie. Wersja 6AM posiada rozrusznik elektryczny, natomiast 6AL wyposażona jest w silnik rozruchowy.
Charakterystyka techniczna i zastosowanie
Koparko-spycharki PE-0,8B zostały stworzone, aby zmechanizować prace załadunkowe i rozładunkowe w rolnictwie oraz innych gałęziach gospodarki. Ich podstawowe elementy to: rama, kolumna, wysięgnik, podnośnik, wspornik, osprzęt roboczy, hak oraz spych czołowy. Maszyna jest obsługiwana przez traktorzystę-operatora. Kąt obrotu wysięgnika wynosi 280°.
Popularne „Białoruśki” dobrze sprawdzały się na żwirowniach jako ładowarki. Z przodu często miały zamontowanego ruskiego tura, którym przeważnie odśnieżano. Rolnicze koparko-ładowarki są składane nad ciągnik do transportu, co czyni je bardziej uniwersalnymi. Na najdłuższym ramieniu maszyna potrafiła unieść ciężar do 750 kg na wysokość około 5,5 metra.
Białoruś JUMZ-6: nie umiem w koparki - MotoBieda
Porównanie z nowoczesnymi koparko-ładowarkami
Różnice między koparko-ładowarkami MTZ a maszynami takimi jak JCB czy Caterpillar są znaczące. Konstrukcja nowoczesnych koparko-ładowarek jest inna - posiadają one ramę, nie są przystosowane do przerobienia na ciągnik, są mocniejsze i charakteryzują się większym udźwigiem. Należy również podkreślić znacznie wyższy komfort pracy w przypadku maszyn zachodnich. Koparka MTZ (zwana również Borex) jest prostsza i często lepiej sprawdza się w specyficznych zastosowaniach, np. do czyszczenia rowów, natomiast do ciężkich prac budowlanych lepsze są specjalistyczne maszyny.
Uszczelniacze i części zamienne
Znalezienie uszczelniaczy do podpór i ramienia głównego po samym modelu maszyny białoruskiej jest trudne, ponieważ jest to osprzęt rolniczy. Części do koparko-ładowarek MTZ mogą się różnić w zależności od tego, czy jest to wersja rosyjska czy bułgarska, co dotyczy drobnostek i materiału wykonania. W celu zakupu uszczelniaczy, najprawdopodobniej konieczne będzie ich dopasowanie na podstawie wymiarów.
Wartość historyczna i ekonomiczna
W 1979 roku koparko-spycharka PE-0,8B została wyceniona na 425 tysięcy złotych. Była to kwota odpowiadająca wartości Ursusa 1201 i tylko o 9 tysięcy złotych więcej niż Ursus C385A z napędem na cztery koła. Aby lepiej zrozumieć wartość tej kwoty, w 1979 roku pszenica była skupowana średnio po 5200 zł/t, żyto po około 4350 zł/t, a żywiec wieprzowy średnio 44,90 zł/kg.