Czołg M1 Abrams, którego produkcja rozpoczęła się w 1980 roku, jest ciągle modernizowany, a starsze wersje pojazdu są doprowadzane do nowoczesnych standardów M1A1SA, M1A1FEP i M1A2SEP. Projekt M1 powstał w przedsiębiorstwie Chrysler Defense (obecnie General Dynamics Land Systems).
Ewolucja i modernizacja czołgu M1 Abrams
W latach 1980-1984 wyprodukowano około 3200 sztuk modelu M1. W 1984 roku powstało 894 sztuki modelu M1IP (Improved Performance), w którym ulepszono opancerzenie, zwiększając grubość przedniego pancerza wieży.
Wariant M1A1 i jego ulepszenia
W 1985 roku rozpoczęto produkcję modelu M1A1, w którym uzbrojenie główne zmieniono z armaty M68A1/L52 kalibru 105 mm na gładkolufową armatę M256/L44 kalibru 120 mm, będącą licencyjną, nieco ulepszoną wersją niemieckiej armaty RH-M-120/L44. Na początku maja 1988 roku wprowadzono do produkcji model M1A1HA (Heavy Armor), ze wzmocnionym opancerzeniem poprzez montaż lepszego pakietu pancerza do komór wieży, którego jednym z elementów składowych są płyty ze stopu zubożonego uranu.
Wariant M1A2 i dalsze usprawnienia
W latach 1992-1993 wprowadzono M1A2, do którego dodano niezależny panoramiczny przyrząd obserwacji dowódcy z kamerą termowizyjną, zmieniono właz i kopułę obserwacyjną dowódcy ze starej CWS (Commander Weapon Station) na nową ICWS (Improved Commander Weapon Station). Dodano także cyfrowy system komunikacji IVIS (Inter Vehicular Information System) oraz dodatkowe źródło zasilania EAPU (External Auxiliary Power Unit) montowane na koszu transportowym z tyłu wieży (możliwe do montażu we wszystkich wariantach M1A1). W celu współdziałania M1A1 z M1A2, podjęto decyzję o zamontowaniu w nich systemu IVIS, a tak zmodernizowane pojazdy oznaczono jako M1A1D (Digital). Zmodernizowano jednak tylko wozy dla dwóch batalionów.
Ogółem wyprodukowano 3273 sztuki M1, 894 sztuki M1IP, 4393 sztuki wszystkich wariantów M1A1 oraz 77 sztuk M1A2 dla sił zbrojnych USA.
Modernizacja na początku XXI wieku
Na początku XXI wieku rozpoczęto szeroko zakrojoną modernizację. M1A2, wszystkie M1IP, duża część M1 oraz 400 najstarszych M1A1 przebudowano do najnowszego standardu M1A2SEP (System Enhancement Program). Modernizacja ta objęła:
- Unowocześnienie opancerzenia do III generacji pancerza wielowarstwowego zawierającego płyty ze stopu zubożonego uranu, warstwami grafitu, materiałów ceramicznych, metali innych niż stal (tytan) itp.
- Montaż systemów obserwacji termowizyjnej FLIR II generacji.
- Montaż systemu klimatyzacji VCSU.
- Dodatkową jednostkę zasilającą umieszczoną pod pancerzem UAAPU (Under Armor Auxiliary Power Unit).
- Instalację nowego cyfrowego systemu kierowania ogniem.
- Wymianę systemu IVIS na FBCB2 (Force XXI Battle Command Brigade and Below) i inne ulepszenia.
Pozostałe M1A1 były modernizowane do standardu M1A1AIM v.1 (Abrams Integrated Management version 1), gdzie wymieniano wszelkie zużyte części na nowe. Obecnie są modernizowane do standardu M1A1AIM v.2, oznaczonego także jako M1A1SA (Situational Awareness), w którym zmodernizowano opancerzenie, system kierowania ogniem, system obserwacji termowizyjnej, dodano system FBCB2 oraz zmodernizowano elektronikę do poziomu M1A2SEP.
Specyfikacje techniczne i warianty
Opancerzenie
Pierwsze trzy warianty: M1, M1IP i M1A1 chronione są wielowarstwowym pancerzem kompozytowym Burlington, znanym powszechnie pod nazwą Chobham. Zapewniał on w swoim czasie wysoki poziom ochrony przeciw amunicji kumulacyjnej oraz średni poziom ochrony przeciw amunicji kinetycznej.
Szczegóły pancerza (dla pierwszego modelu):
- Przód wieży: 960 mm (w pierwszym modelu grubość szacowana jest na 700-800 mm).
- Burty wieży: 350-400 mm.
- Jarzmo działa: 380-400 mm.
- Strop wieży: 70-40 mm.
- Tył wieży: 40 mm.
- Przód kadłuba (dolna słabo pochylona powierzchnia): 550-650 mm.
- Przód kadłuba (górna silnie nachylona pod kątem 80 stopni powierzchnia): 80 mm.
- Burty kadłuba (2/3 górnej powierzchni): 80 mm.
- Burty kadłuba (1/3 dolnej powierzchni w miejscu montażu zawieszenia): 30-50 mm.
- Tył kadłuba: 40 mm.
- Dno kadłuba: 40 mm.
Dodatkową osłonę osiąga się poprzez montaż dodatkowych osłon dynamicznych w postaci pancerza reaktywnego M19 ARAT-1 na burtach kadłuba lub montaż osłon dynamicznych M19 i zamocowanych na nich osłon M32 ARAT-2 na burtach kadłuba oraz samych M32 na burtach wieży. W najnowszej wersji M1A2 SEPv3 dodano nowe mocowania pancerza reaktywnego (ARAT) i system ochrony aktywnej Trophy na bokach wieży.
Uzbrojenie
Głównym uzbrojeniem wariantów M1A1 i M1A2 jest gładkolufowe działo M256 120 mm, zaprojektowane przez niemieckie zakłady Rheinmetall, produkowane na licencji przez General Dynamics. Wystrzeliwuje ono pociski M827, M829, HE M-830, HE M-959. Według producenta najnowsza amunicja podkalibrowa pozwala skutecznie zwalczać rosyjskie czołgi z odległości ponad 2 km. Lufa działa wyposażona jest w izolację termiczną i przedmuchiwacz. Czołg posiada również 12,7 mm karabin maszynowy M2 przy włazie dowódcy oraz 7,62 mm karabin maszynowy M240 sprzężony z głównym działem.
Jak działa czołg? (M1A2 Abrams)
Napęd i mobilność
M1 Abrams jest napędzany przez silnik turbowałowy Avco Lycoming AGT-1500C o mocy 1103 kW (1500 KM), współpracujący z przekładnią (4 biegi w przód i 2 w tył). Pozwala to na osiągnięcie prędkości około 67 km/h na nawierzchni utwardzonej i około 48 km/h w terenie (z mechanicznym ograniczeniem dla bezpieczeństwa i optymalnej pracy). Istnieją niepotwierdzone raporty o załogach, które po usunięciu ograniczenia osiągały prędkość około 90 km/h na równym terenie. Abrams może być przewożony przez samoloty C-5 Galaxy i C-17 Globemaster III.
Lista wariantów produkcyjnych i modernizacyjnych:
- XM1-FSED - model prototypowy, przedprodukcyjny.
- M1 Abrams - pierwszy wariant produkcyjny.
- M1IP (Improved Performance) - wyprodukowany w 1984 roku, z ulepszeniami takimi jak nowa wieża z grubszym przednim pancerzem.
- M1A1HA (Heavy Armor) - dodano komponenty pancerza ze zubożonego uranu pierwszej generacji.
- M1A2 - produkcja rozpoczęła się w 1992 roku (77 zbudowanych dla USA i ponad 600 M1 zmodernizowanych do M1A2, 315 dla Arabii Saudyjskiej, 218 dla Kuwejtu).
- M1A2 SEPv3 - zwiększono możliwości układu elektrycznego, poprawiono systemy komunikacji, dodano nowy system zarządzania stanem pojazdu (VHMS) i moduły wymienne (LRM), łącze danych amunicji (ADL), ulepszony pakiet opancerzenia przeciw IED, ulepszony FLIR wykorzystujący podczerwień o długich i średnich falach, niskoprofilowy CROWS RWS, pakiet pancerza nowej generacji (NGAP) i pomocniczy zespół napędowy (APU). Dodano nowe mocowania pancerza reaktywnego (ARAT) i system ochrony aktywnej Trophy na bokach wieży.
Użycie bojowe czołgów M1 Abrams
Operacja Pustynna Burza
Czołgi typu Abrams zostały pierwszy raz użyte bojowo w czasie operacji Pustynna Burza. Około 1800 czołgom M1A1 udało się zniszczyć wiele irackich T-55. Nieliczne czołgi T-72 zostały zniszczone głównie przez lotnictwo. Zważywszy na specyficzną strategię wojsk irackich, ich poziom wyszkolenia oraz posiadanie najstarszych wersji radzieckich czołgów i amunicji, nie można w sposób niebudzący wątpliwości porównać Abramsa do T-72. Jedynie 19 Abramsów zostało wyłączonych ze służby z powodu uszkodzeń odniesionych w boju. Nie było ofiar wśród załogi oprócz jednego przypadku podczas ostrzału dwóch Abramsów nawzajem, ale żaden z nich nie został poważnie uszkodzony; zginął wtedy jeden żołnierz. Poza tym podczas operacji Pustynna Burza kilka Abramsów zostało omyłkowo trafionych przez rakiety AGM-114 Hellfire wystrzelone z amerykańskich śmigłowców AH-64 Apache, na skutek czego odniosły uszkodzenia, ich załogi jednak zdołały przeżyć.
Inwazja na Irak w 2003 roku
M1 został ponownie użyty w 2003 roku, gdy siły amerykańskie dokonały inwazji na Irak. W trakcie kampanii nowocześniejsze Abramsy starły się ponownie z czołgami T-72 z początku lat 80. XX wieku. Jak poprzednio, nie odnotowano większych strat w załogach Abramsów, których przyczyną byłby ogień nieprzyjaciela. 27 listopada 2004 w wyniku wybuchu w pobliżu czołgu silnego ładunku-pułapki (z połączenia 3 pocisków L15 155 mm o całkowitej masie materiału wybuchowego wynoszącej 34,5 kg), jeden z Abramsów został zniszczony, a jego kierowca zginął. Żaden Abrams wykorzystywany przez United States Army nie został nigdy zniszczony w wyniku trafienia z wrogiego czołgu, jednakże pewna liczba została uszkodzona w zasadzkach przy użyciu granatników przeciwpancernych oraz ppk krótkiego zasięgu (jak np. rosyjskie RPG-7, RPG-18 lub AT-14 „Kornet”).
Abramsy w Polsce i Ukrainie
W kwietniu 2022 roku szef MON Mariusz Błaszczak podpisał umowę na zakup 250 nowych czołgów M1A2 Abrams SEPv3 dla Polski. Pierwsze Abramsy w starszej wersji SEPv2, wypożyczone i przeznaczone do szkolenia, dotarły do Polski 18 lipca 2022. W styczniu 2023 roku Mariusz Błaszczak zatwierdził umowę na dostawę 116 czołgów M1A1 FEP Abrams (Firepower Enhancement Package - pakiet zwiększenia siły ognia), które mają zostać dostarczone do Polski w latach 2023-2024. Zgodnie z harmonogramem dostaw, w 2023 roku zostały przekazane wozy dla pierwszego batalionu, czyli 58 sztuk. Wszystkie pojazdy będą po remontach generalnych, z zerowym przebiegiem.
W styczniu 2023 roku USA zdecydowało się przekazać 31 Abramsów Ukrainie. Czołgi dostarczono w wersji M1A1, jednak ze zmodyfikowanymi modułami pancerza, zastępując panele ze zubożonego uranu wkładami z wolframu (obawiając się zdobycia przez Rosjan wrażliwej technologii), a także pozbawiając je najnowszych systemów łączności. Spośród dostarczonych czołgów, do grudnia 2024 roku około 16-20 egzemplarzy zostało zniszczonych lub poważnie uszkodzonych, a ukraińskie siły zbrojne podjęły decyzję o tymczasowym wycofaniu ocalałych maszyn z walki. Według doniesień prasowych, poważną wadą czołgów okazały się ich gabaryty, a tym samym wrażliwość na wykrycie. Na Ukrainie najpoważniejszym zagrożeniem dla Abramsów okazały się ataki artyleryjskie oraz tzw. drony samobójcze.