Mechanizacja rolnictwa to proces zastępowania pracy ludzkiej i zwierzęcej pracą maszyn, co pozwala na zwiększenie wydajności i efektywności produkcji rolnej. Rozwój ten przyczynił się do przyspieszenia wielu zabiegów agrotechnicznych oraz zmniejszenia nakładu pracy fizycznej rolników.
Historia i Rozwój Mechanizacji
Poziom mechanizacji rolnictwa jest określany stopniami. Pierwszy etap obejmował czas do wprowadzenia ciągnika rolniczego, czyli do roku 1906, charakteryzując się powolnym rozwojem parku maszynowego przy dużym nakładzie robocizny i żywej siły pociągowej. Drugi okres rozpoczął się wraz z wprowadzeniem do rolnictwa ciągnika, co umożliwiło przyspieszenie i wprowadzenie wielu nowych zabiegów agrotechnicznych, a także lepsze i terminowe wykonywanie pracy, zmniejszając nakład pracy żywej oraz wysiłek fizyczny pracowników rolnictwa.
Park Maszynowy w Polsce
W okresie letnim maszyny rolnicze są stałym elementem polskiego krajobrazu, poruszają się po drogach i ciężko pracują na polach.
Liczba Ciągników Rolniczych
Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) w Polsce w 2020 roku było 1,448 mln ciągników rolniczych. W porównaniu do 2010 roku liczba ta wzrosła o prawie 30 tys., choć najwyższą wartość w ostatnim 15-leciu zanotowano w 2016 roku. W 2023 roku w badaniu Zintegrowane statystyki dotyczące gospodarstw rolnych (R-SGR) spisano 1464,4 tys. ciągników rolniczych. Przeciętnie w każdym gospodarstwie rolnym znajdował się jeden ciągnik, a średnia powierzchnia przypadająca na 1 ciągnik wyniosła 10,0 ha użytków rolnych. Niemniej jednak, często słychać głosy, że w wielu gospodarstwach jest po prostu za dużo ciągników i nie są one w pełni wykorzystywane.
Obecnie 66,9% gospodarstw ma w swoim parku maszynowym ciągnik rolniczy, co stanowi wzrost o 2,6 punktu procentowego. Udział gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych wynosił około 71% i zwiększał się wraz ze wzrostem powierzchni użytkowanych gruntów. Gospodarstwa o powierzchni powyżej 10 hektarów posiadają znacznie więcej ciągników niż te mniejsze, praktycznie każde z nich wyposażone jest w co najmniej jeden traktor. W gospodarstwach mniejszych obszarowo, do 15 ha użytków rolnych, przypadało średnio od 36 do 171 ciągników na 100 gospodarstw, natomiast w gospodarstwach powyżej 15 ha użytków rolnych wykorzystywano już więcej niż 2 ciągniki.
Moc Ciągników
Średnia nominalna moc ciągników wykorzystywanych w polskim rolnictwie systematycznie wzrasta, osiągając w 2020 roku 46,9 kW. Największą popularnością cieszą się ciągniki o mocy do 100 kW, które stanowią aż 88% wszystkich ciągników w Polsce. Zdecydowana większość gospodarstw wyposażona jest w ciągniki o mocy 15-25 kW, 25-40 kW, 40-60 kW lub 60-100 kW. Odsetek gospodarstw rolnych z ciągnikami o najwyższej mocy (100 kW i więcej) kształtował się na poziomie około 12%, natomiast najmniej odnotowano gospodarstw rolnych z ciągnikami o najniższej mocy (do 15 kW) - około 6%.
Zróżnicowanie Regionalne w Polsce
Występuje duże zróżnicowanie terytorialne pod względem wyposażenia gospodarstw w ciągniki rolnicze. Udział gospodarstw z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw rolnych w województwach kształtował się od około 61% do około 80%. Najwyższy był w województwach: kujawsko-pomorskim, podlaskim, lubelskim i świętokrzyskim. Najniższy udział podmiotów z ciągnikami w ogólnej liczbie gospodarstw wystąpił w województwach: lubuskim i dolnośląskim (po około 61%) oraz zachodniopomorskim, warmińsko-mazurskim i śląskim (od około 63% do około 64%).
Inne Maszyny Rolnicze w Polsce
W Polsce w 2020 roku zanotowano również:
- Kombajny zbożowe: 167,1 tys. szt. (wzrost o 10,1% w porównaniu do 2010 roku)
- Kombajny ziemniaczane: 10,5 tys. szt. (spadek o 24,9%)
- Opryskiwacze polowe: 462,3 tys. szt. (spadek o 5,8%)
- Opryskiwacze sadownicze: 51,8 tys. szt.
Te zmiany, w połączeniu ze zmniejszeniem liczby gospodarstw, nie wpływają negatywnie na poziom zmechanizowania gospodarstw. W 2020 roku 34,1% gospodarzy miało do dyspozycji opryskiwacz polowy (wzrost o 2,2 pp.), a 3,3% opryskiwacz sadowniczy.
Rynek Ciągników Rolniczych w Europie w 2023 Roku
Według danych uzyskanych od organizacji krajowych w 2023 roku w Europie zarejestrowano ogółem 211 700 ciągników. Z tej liczby 158 100 pojazdów to ciągniki stricte rolnicze, z czego 26 200 (17%) miało moc 37 kW (50 KM) i mniejszą, a 131 900 (83%) miało moc 38 kW i większą. Resztę stanowią różnorodne pojazdy, czasami klasyfikowane jako ciągniki, do których zaliczają się quady, pojazdy użytkowe typu side-by-side, ładowarki teleskopowe i inne rodzaje sprzętu.
Tendencje Rejestracyjne
Rejestracje ciągników rolniczych były o 4,9% niższe niż w 2022 roku, ale tylko nieznacznie poniżej średniej liczby zarejestrowanych ciągników w ciągu ostatnich pięciu lat. Liczba maszyn zarejestrowanych w pierwszym półroczu była tylko nieznacznie niższa niż w analogicznym okresie roku poprzedniego, jednak w drugim półroczu spadek był większy. W okresie lipiec-grudzień 2023 roku zarejestrowano o blisko 10% mniej ciągników niż w analogicznym okresie 2022 roku.
Jednym z powodów utrzymujących się na dobrym poziomie rejestracji ciągników rolniczych w pierwszej połowie 2023 roku było nadrabianie przez producentów zaległości w zamówieniach, które narosły w latach 2021 i 2022 w wyniku zakłóceń w globalnych łańcuchach dostaw w trakcie i po pandemii Covid-19 oraz rosyjskiej inwazji na Ukrainę.
Wpływ Sytuacji Gospodarczej na Popyt
Popyt na ciągniki i inne typy maszyn rolniczych jest ściśle powiązany z dochodami gospodarstw. Ceny większości towarów rolnych gwałtownie wzrosły w 2022 roku w następstwie inwazji Rosji na Ukrainę, co pobudziło obawy dotyczące dostępności zbóż i nasion roślin oleistych. Wywarło to efekt domina na ceny pasz dla zwierząt, co oznaczało, że ceny produktów pochodzenia zwierzęcego również były znacznie wyższe. To wspierało dochody gospodarstw rolnych, a co za tym idzie, napędzało dodatkowy popyt na maszyny. Jednak od lata 2022 roku światowe łańcuchy dostaw żywności dostosowały się do nowej sytuacji, a ceny żywności systematycznie spadają. Do końca 2023 roku światowe ceny żywności, mierzone przez Organizację Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa, spadły o ponad jedną czwartą w porównaniu ze szczytem z marca 2022 roku.
Spadek cen towarów rolnych nastąpił w czasie, gdy koszty środków produkcji w rolnictwie pozostają wysokie. Oprócz drogiej paszy dla zwierząt w 2022 roku wyjątkowo wysokie były ceny nawozów, paliwa i energii. Choć od tego czasu spadły, nadal są droższe niż w 2021 roku. W 2023 roku rolnicy w wielu częściach Europy ucierpieli również z powodu niekorzystnych warunków pogodowych. W połączeniu ze spadającymi cenami towarów rolnych i wysokimi kosztami produkcji, oznacza to ograniczenie dochodów gospodarstw rolnych, co nieuchronnie wpłynęło na ograniczenie chęci rolników do inwestowania w ciągniki i inne maszyny rolnicze. To wyjaśnia, dlaczego w drugiej połowie 2023 roku liczba rejestracji ciągników zaczęła spadać.
Czy podatek katastralny uratuje rynek mieszkaniowy? Analiza planów rządu
Rejestracje według Mocy Ciągników
Chociaż w 2023 roku liczba rejestracji ciągników była niższa niż rok wcześniej, nie dotyczyło to wszystkich zakresów mocy. W najwyższych przedziałach mocy, maszyny powyżej 132 kW (około 175 KM) odnotowały silny wzrost, a rejestracje tych większych ciągników wzrosły o 12% rok do roku. Natomiast o 13% mniej zarejestrowano ciągników o mocy od 60 kW do 132 kW (80-175 KM), chociaż gama ta nadal stanowiła prawie połowę ciągników rolniczych zarejestrowanych w 2023 roku. Nieznacznie spadła liczba zarejestrowanych w Europie ciągników o mocy poniżej 60 kW, z pewnym wzrostem w przypadku najmniejszych maszyn. Warto zauważyć, że wszystkie ciągniki są konsekwentnie rejestrowane; ciągniki, które nie są używane na drogach publicznych, nie są rejestrowane przez władze i dlatego nie są uwzględniane w statystykach.
Rynek w Poszczególnych Krajach Europejskich
Nie wszystkie kraje odnotowały spadek rejestracji w 2023 roku. Dwa największe rynki, Niemcy i Francja, odnotowały niewielkie wzrosty, co oznaczało, że ich łączny udział w rejestracji w Europie wzrósł do 41%. Nieco wyższe rejestracje niż w 2022 roku odnotowała także Wielka Brytania. Z kolei niższe rejestracje były na pozostałych czterech czołowych rynkach - Włoszech, Polsce, Hiszpanii i Austrii.
Niemcy
W Niemczech rejestracje ciągników w 2023 roku kształtowały się na tym samym dobrym poziomie, co w roku poprzednim. Ogółem zarejestrowano 30 336 nowych ciągników, z czego 28 881 sklasyfikowano jako ciągniki rolnicze. Rynek mniejszych ciągników rolniczych do 38 kW skurczył się o 4%, natomiast w większych klasach mocy nastąpił niewielki wzrost o 1% w porównaniu do poprzedniego roku.
Francja
We Francji liczba pierwszych rejestracji ciągników rolniczych w 2023 roku wzrosła o +2% w porównaniu z 2022 rokiem i wyniosła 36 396 sztuk (w 2022 roku było ich 35 731). To najwyższy poziom od 2014 roku. W przypadku ciągników standardowych procentowy wzrost wyniósł +4%.
Włochy
We Włoszech niekorzystna sytuacja gospodarcza, w połączeniu z opóźnieniem wprowadzenia zachęt publicznych do zakupu innowacyjnych maszyn rolniczych, po wysokich wolumenach sprzedaży z poprzednich dwóch lat, w 2023 roku spowolniła krajowy rynek ciągników. Dane rejestracyjne wykazały spadek o 13% dla ciągników, dotyczy to głównie ciągników o mocy od 57 do 130 kW (-23%) i powyżej 130 kW (-14%). Kategorie o niskiej mocy, od 20 do 56 kW, odnotowały mniejszy spadek (-5%). W zakresie mocy 0-19 kW odnotowano wzrost rejestracji o 63%.
Wielka Brytania
W Wielkiej Brytanii w 2023 roku zarejestrowanych ciągników rolniczych było o 2% więcej niż rok wcześniej. Po wzroście o prawie 5% w pierwszej połowie roku, w drugiej połowie, a zwłaszcza w ostatnim kwartale, rynek nieznacznie spadł (-7%). Z wyjątkiem roku 2020, dotkniętego pandemią, brytyjski rynek ciągników był ostatnio wyjątkowo stabilny, a liczba rejestracji wahała się między 13 000 a 14 100 w ciągu sześciu z ostatnich siedmiu lat. Wzrost w 2023 roku zaobserwowano głównie w górnej i dolnej części zakresu mocy, przy czym w przypadku maszyn o mocy powyżej 160 KM mówimy o wzroście o 15%, w maszynach o mocy poniżej 90 KM notujemy wzrost o 8%, pozostałe zanotowały spadek o 13%. Biorąc pod uwagę zakłócenia w łańcuchach dostaw, jakie miały miejsce w poprzednich latach, tendencje te mogą w równym stopniu odzwierciedlać dostępność maszyn o różnej mocy, jak i popyt na nie.
Hiszpania
W Hiszpanii rynek ciągników osiągnął najniższy w historii poziom ze względu na wpływ różnych zmiennych. Dotkliwa susza w 2023 roku spowodowała spadek wartości roślin uprawnych, ale było to odczuwalne głównie na rynku ciągników używanych (-5%). Rejestracja pojazdów terenowych, UTV i ładowarek teleskopowych (uważanych za substytuty ciągników) wzrosła o 11%, ale łączna liczba 1069 jednostek nie jest wystarczająca, aby uzasadnić redukcję o około 1500 sztuk na rynku ciągników od 2022 roku (-18%). Rejestracje ciągników o wąskim rozstawie kół (NTT) spadły w 2023 roku o 36% w związku z wprowadzeniem nowego etapu emisji spalin, podczas gdy rejestracje standardowych ciągników spadły zaledwie o 3%. Wdrożenie dotacji na promocję technologii rolnictwa precyzyjnego odegrało kluczową rolę w popycie na ciągniki w latach 2022 i 2023, gdyż wielu rolników zwlekało z zakupami w oczekiwaniu na dotacje, które stanowiły prawie połowę inwestycji.
Polska
W Polsce w całym 2023 roku zarejestrowano 10 300 nowych ciągników. Było to o 12% mniej niż w 2022 roku, kiedy liczba zarejestrowanych nowych maszyn rolniczych tego typu wyniosła 11,7 tys. Wyraźną tendencję spadkową można zaobserwować wśród nowych maszyn rolniczych - rok 2022 przyniósł także niższy poziom rejestracji niż rekordowy rok 2021. Pogarszająca się sytuacja i pesymistyczne prognozy przyszłości w branży to efekt m.in. rosnących cen energii, inflacji, niepewności związanej z wojną na Ukrainie i trudnościami ze sprzedażą produktów rolnych.
W 2022 roku Francja, Niemcy, Polska i Włochy były krajami z największym wskaźnikiem rejestracji nowych ciągników rolniczych. W Polsce niezmiennie na podium znajdują się marki New Holland i John Deere.
- New Holland: 1550 sztuk w okresie od stycznia do października (-533), 15,8% rynku.
- John Deere: 1388 nowych rejestracji (+150), 14,2% rynku.
- Kubota: 884 sztuki nowych, zarejestrowanych traktorów (-430 sztuk), 9% rynku.
- Deutz-Fahr: 842 zarejestrowanych nowych ciągników rolniczych (-218 sztuk), 8,6% rynku.
- Zetor: 777 nowe traktory (+1), 7,9% rynku.
John Deere wyraźnie goni lidera w Polsce i jako jedyny zanotował wzrost sprzedaży, co świadczy o rosnącej konkurencji na rynku.
Belgia
W Belgii rejestracje ciągników rolniczych osiągnęły łącznie 2788 sztuk, czyli o 8% mniej niż w 2022 roku. Spadek ten może nie jest czymś nadzwyczajnym, gdyż napędzany pandemią rok 2021 był rekordowy pod względem sprzedaży we wszystkich zakresach mocy. Rynek wydaje się dostosowywać i po okresie nasycenia wraca do poziomu sprzed boomu. Sprzedaż w 2023 roku, choć niższa o blisko 300 sztuk w stosunku do 2022 roku, jest zbliżona do tej obserwowanej w latach 2018 i 2019, przed pandemią. Rynek zarejestrowanych ciągników o mocy powyżej 50 KM spadł o 11%, natomiast spadek rejestracji ciągników o mocy poniżej 50 KM nie był tak znaczący i wyniósł 6,5%.
Holandia
W Holandii w 2023 roku zarejestrowano 2662 ciągniki. To o 6% więcej niż w 2022 roku. Oznacza to, że przez ostatnie cztery lata zaobserwowano niewielki wzrost liczby ciągników powyżej 45 kW. W segmencie kompaktowym (<45 kW) oficjalna liczba to 761 ciągników, co oznacza wzrost szósty rok z rzędu. Wzrost liczby ciągników o mocy powyżej 45 kW jest niezwykły, biorąc pod uwagę trudną sytuację rynkową.
Austria
Rynek ciągników rolniczych w Austrii, który nadal znajduje się w dobrej sytuacji, spadł o 7% w porównaniu z 2022 rokiem, ale nadal jest znacznie wyższy niż w roku 2019 przed pandemią. Materiały i komponenty potrzebne do produkcji ciągników są ponownie łatwiej dostępne, ale ceny za nie nadal rosną, choć w mniejszym stopniu.
Turcja
W 2023 roku w Turcji zarejestrowano 77 901 ciągników. Sprzedaż ciągników wzrosła o 16% w porównaniu do 2022 roku i była o 54% wyższa w porównaniu ze średnią z okresu 2018-2022. Dotowane oprocentowanie kredytów rolniczych, które jest niskie w porównaniu z wysoką inflacją w Turcji, pozytywnie wpłynęło na popyt na ciągniki w pierwszych trzech kwartałach roku. Oprócz normalnego popytu, decyzje dotyczące zakupu ciągników przyspieszyła także obawa, że ceny będą dalej rosły w środowisku utrzymującej się wysokiej inflacji. Problemy po stronie podaży ciągników uniemożliwiły pełne zaspokojenie popytu, co znacząco zwiększyło popyt na produkty importowane.
Czynniki Ryzyka w Nowoczesnym Rolnictwie
Przed nowoczesnym rolnictwem stoi wiele wyzwań, które wpływają również na sektor produkcji ciągników rolniczych.
Kryzys Klimatyczny
Efekt cieplarniany oraz susza nie tylko wpłyną na ruchy migracyjne, ale również na wysokość plonów i opłacalność upraw czy hodowli. Ceny żywności rosną w szybkim tempie. Coraz więcej osób będzie zainteresowanych ograniczeniem spożycia mięsa, co zmieni strukturę produkcji zbóż, owoców czy warzyw. Coraz większym zainteresowaniem cieszą się na przykład farmy wertykalne. Z kolei duże, nowoczesne, wieloareałowe, monokulturowe gospodarstwa rolne będą modernizować maszyny lub kupować nowe.
Pandemia
Wybuch pandemii zaburzył ciągłość dostaw. Zmiany klimatyczne oznaczają również większe ryzyko masowych zakażeń wirusami, bakteriami czy grzybami. To z kolei ma wpływ na plony oraz zapotrzebowanie na traktory.
Wojna w Ukrainie
Wybuch wojny pokazał, że gospodarka to naczynia połączone. Nie wiadomo, ile jeszcze potrwa konflikt zbrojny z Rosją i na jakich warunkach się zakończy. Już można zaobserwować sytuację na rynku zbóż. W Polsce obecnie zmagazynowano ziarno od sąsiada, a jednocześnie z uwagi na konflikt zbrojny oraz suszę jest problem z zasiewem i niewystarczającymi plonami. Może to być jednak szansa do ekspansji na Wschód już po wojnie, bo odbudowa kraju będzie wymagać wielu sił i środków.
Nowoczesne Technologie
Rozwój sztucznej inteligencji pokazał, że nie tylko niska emisyjność będzie czynnikiem decydującym o przewadze nad konkurencją. Będą liczyć się również inne udogodnienia i na tym polu także trwa wyścig zbrojeń.