Marka Ursus, kojarzona dziś głównie z ciągnikami rolniczymi, ma bogatą i złożoną historię, sięgającą końca XIX wieku. Od produkcji armatur i silników spalinowych, przez pojazdy wojskowe, aż po status wizytówki polskiego przemysłu w kraju i za granicą - droga Ursusa była pełna przełomów, wyzwań i innowacji. Jej losy odzwierciedlają zarówno dynamiczny rozwój polskiej myśli technicznej, jak i burzliwe zmiany gospodarcze i polityczne.
Początki: Fabryka Armatur i Motorów
Historia Ursusa rozpoczęła się w 1893 roku w Warszawie, kiedy to trzej inżynierowie (Ludwik Rossman, Kazimierz Matecki, Emil Schönfeld) i czterech przedsiębiorców (Stanisław Rostkowski, Aleksander Radzikowski, Karol Strassburger i Ludwik Fijałkowski) powołali do życia Towarzystwo Udziałowe Specjalnej Fabryki Armatur. Kapitałem założycielskim były oszczędności pierwotnie przeznaczone na posagi dla ich córek. Z tego powodu na produktach firmy wytłaczano znak „P7P”, co oznaczało „Posag Siedmiu Panien”. Firma produkowała armaturę dla przemysłu cukrowniczego, spożywczego, gorzelniczego, a także armaturę wodociągową i hydranty przeciwpożarowe.
W 1902 roku firma rozszerzyła swoją działalność o produkcję silników spalinowych, a w nazwie pojawił się człon „Ursus”, nawiązujący do popularnej wówczas powieści Henryka Sienkiewicza „Quo Vadis”. Do 1913 roku fabryka stała się głównym producentem silników spalinowych w Królestwie Polskim i jedynym ich dostawcą do Cesarstwa Rosji. Przed wybuchem I wojny światowej w 1914 roku wyprodukowano ogółem 6000 silników różnych typów o mocach od 5 do 450 KM, w tym przewoźne silniki dla rolnictwa - tzw. lokomobile. Asortyment obejmował silniki na paliwa ciężkie i spirytus, średnioprężne silniki dwu- i czterosuwowe do 60 KM, silniki na gaz ssany do 70 KM (na licencji Fielding und Platt) oraz wysokoprężne silniki Diesla do 450 KM, przeznaczone głównie dla elektrowni.
Okres międzywojenny i transformacje
W 1915 roku, wycofująca się z Polski armia rosyjska zniszczyła zakład na Skierniewickiej i wywiozła część maszyn w głąb Rosji. Mimo zniszczeń, fabryka szybko się odrodziła. W latach 1916-1918, pod kierownictwem polskiego konstruktora prof. Kazimierza Taylora, podjęto próbę skonstruowania pierwszego polskiego ciągnika, co zaowocowało wykonaniem jednego prototypu.
W 1920 roku przedsiębiorstwo przekształcono w Fabrykę Silników i Traktorów „Ursus” Sp. Akc. Chociaż nazwa wskazywała na produkcję traktorów, pierwsza maszyna o takim mianie zjechała z taśmy montażowej dopiero dwa lata później, już w firmie o zmienionej nazwie.
Pierwsze polskie ciągniki i rozwój zakładów
Rok 1922 przyniósł zasadnicze zmiany - firma przyjęła nazwę Zakłady Mechaniczne „Ursus” Spółka Akcyjna. Fabryka przy ul. Skierniewickiej rozpoczęła seryjną produkcję pierwszych polskich ciągników rolniczych, nazywanych „ciągówkami”. Ciągówka „Ursus” była wzorowana na amerykańskim ciągniku „Titan” (firmy International Harvester Company), wyposażona w poziomy dwucylindrowy silnik naftowy o mocy 25 KM, przenoszący napęd na tylną oś za pomocą przekładni łańcuchowej. Ciągnik ten był w stanie pociągnąć 3-skibowy pług. Do 1927 roku wyprodukowano łącznie 100 sztuk ciągówek „Ursus”.
W latach 1923-1927, w podwarszawskiej wsi Czechowice (obecnie dzielnica Ursus), wybudowano od podstaw Fabrykę Samochodów i Fabrykę Metalurgiczną. Naczelną dyrekcję obiektu powierzono inż. Wiesławowi Januszewskiemu, zarządzanie Fabryką Samochodów inż. Tadeuszowi Hennelowi, a Fabryką Metalurgiczną inż. Kazimierzowi Gierdziejewskiemu. W tym okresie zakłady przestawiły się głównie na produkcję ciężarówek i autobusów montowanych na podwoziu o ładowności 1,5 tony, na licencji włoskiej firmy SPA. W 1928 roku wyprodukowano 300 sztuk, a w 1929 roku 350 sztuk samochodów.
Państwowe Zakłady Inżynierii (PZInż)
W 1930 roku, na skutek złego zarządzania i przeinwestowania, firma upadła. Została upaństwowiona i włączona do Państwowych Zakładów Inżynierii (PZInż). Ten krok ratował ważny fragment przemysłu, co było typowym zjawiskiem w tamtym okresie, gdy państwo brało na siebie ciężar wychodzenia z kryzysu i budowy nowoczesnego przemysłu. Zamówienia na potrzeby wojska znacząco poprawiły kondycję firmy, umożliwiając jej rozwój i tworzenie własnych konstrukcji.
PZInż obejmowało sześć odrębnych zakładów z Dyrekcją Naczelną i Biurem Studiów w Warszawie. Zakłady Mechaniczne „Ursus” w Czechowicach produkowały czołgi rozpoznawcze TK i TKS, czołgi lekkie 7TP, lekkie ciągniki artyleryjskie C2P, ciężkie ciągniki typu C7P, silniki i podwozia na licencji szwajcarskiej firmy „Saurer” do samochodów ciężarowych i autobusów. Fabryka przy ul. Skierniewickiej produkowała silniki lotnicze („Jupiter” i „Junior”), wysokoprężne silniki morskie (na licencji „Nohab”) oraz prefabrykaty. W tym okresie Ursus produkował także polskiej konstrukcji tankietki TK i TKS, lekki czołg 7TP (na bazie licencyjnego brytyjskiego czołgu), samochody pancerne „Ursus”, ciężarówki, wozy strażackie i pocztowe (w tym na licencji Fiata), a także słynne polskie motocykle „Sokół” oraz silniki lotnicze i stacjonarne.
Do znakomitych konstruktorów z Biura Studiów PZInż. tego okresu zaliczali się inżynierowie: Edward Habich (konstrukcje pojazdów specjalnych), Kazimierz Studziński (konstrukcje podwoziowe), Zdzisław Rytel (konstrukcje silnikowe), Tadeusz Rudawski (konstrukcje motocyklowe), Stanisław Pańczakiewicz (konstrukcje nadwoziowe), Stanisław Lubowiecki (układy elektryczne), Witold Jakusz i Jerzy Werner (konstrukcje ciągnikowe) oraz Tadeusz Tański, który współpracował w zakresie konstrukcji samochodów.
Okres powojenny i odbudowa
W latach 1939-1945 Niemcy zorganizowali w czechowickich fabrykach zakłady produkcyjno-remontowe czołgów i pomp lotniczych. W lipcu 1944 roku okupanci wywieźli z fabryki całe wyposażenie wraz z częścią załogi, a w grudniu zaminowali teren. Po wyzwoleniu, dzięki ofiarności grup rewindykacyjnych kierowanych przez inż. Krasińskiego, do września 1946 roku udało się odzyskać około 80% przedwojennego wyposażenia fabryki.
Pierwszy powojenny Ursus C-45
W 1946 roku władze państwowe podjęły decyzję o wznowieniu produkcji ciągników rolniczych w czechowickich fabrykach. Zespół konstruktorów Politechniki Warszawskiej pod kierunkiem prof. Edwarda Habicha opracował dokumentację ciągnika Ursus C-45, bazując na konstrukcji niemieckiego Lanz Buldoga. Ursus C-45 miał jednocylindrowy, dwusuwowy silnik o pojemności 10,3 dm³ i mocy 45 KM, z zapłonem samoczynnym od gruszy żarowej.
Pierwszy ciągnik Ursus C-45 zjechał z taśmy montażowej w 1947 roku (30 kwietnia) wprost na defiladę 1-Majową, jako „dar robotnika i inżyniera na 1-go Maja dla brata chłopa”. W późniejszych latach dokonano modernizacji ciągnika, wprowadzając podnośnik hydrauliczny, benzynowy rozruch, kabinę dla kierowcy oraz ogumione koła jezdne i lampy boczne, dostosowując go do ruchu po drogach publicznych. Ciągnik w tej postaci - jako C-451 - był produkowany w Ursusie do 1959 roku, a następnie jego produkcję przeniesiono do Zakładów Mechanicznych w Gorzowie Wielkopolskim.
Złota era Ursusa: Rozwój i innowacje
W 1948 roku powstało przedsiębiorstwo państwowe Zakłady Mechaniczne „Ursus”. W 1955 roku władze państwowe podjęły decyzję o rozpoczęciu prac konstrukcyjnych nad nowym polskim ciągnikiem. Prace prowadzono równolegle w dwóch zespołach: w Biurze Konstrukcyjnym ZM „Ursus”, gdzie we wrześniu 1957 roku powstał prototyp ciągnika Ursus C-325, oraz w specjalnie powołanym Biurze Konstrukcyjnym Ciągników i Silników Wysokoprężnych, które zbudowało prototyp ciągnika Rola 25. Rywalizację wygrali konstruktorzy z Ursusa, którzy równolegle pracowali nad jednoosiowym ciągnikiem Ursus C-308.
Legendarny Ursus C-325 i jego następcy
W 1958 roku rozpoczęto seryjną produkcję jednoosiowego ciągnika rolno-ogrodniczego Ursus C-308, wyposażonego w jednocylindrowy, dwusuwowy silnik S261C produkcji WSM w Bielsku Białej.
W 1960 roku do seryjnej produkcji wszedł legendarny ciągnik Ursus C-325. Był to uniwersalny czterokołowy ciągnik rolniczo-drogowy o klasycznej samonośnej konstrukcji z napędem na tylne koła, wyposażony w chłodzony wodą silnik wysokoprężny S-312 o mocy 25 KM z bezpośrednim wtryskiem. Twórcami konstrukcji tego ciągnika byli m.in. inżynierowie: W. Bolimowski, Z. Ćwirko, J. Garwoliński, M. Majewski, H. Warszawski, J. Mazur oraz zespół konstruktorów: Eugeniusz Ajeznberg, Czesław Sławski, Jerzy Górski, Zdzisław Mendza, Grzegorz Szufladowicz, Henryk Szczygieł, którzy w 1959 roku zdobyli Nagrodę Specjalną i tytuł Mistrzów Techniki.
Badania eksploatacyjne wykazały, że Ursus C-325 był konkurencją dla ciągników czechosłowackich, niemieckich i angielskich. Stał się protoplastą całej rodziny ciągników lekkich. Produkcja C-325 wraz z jego zmodernizowanymi wersjami: C-328 (od 1963 roku), C-330 (od 1967 roku - popularnie nazywane „trzydziestkami”) i C-335 (wersja eksportowa) trwała nieprzerwanie przez 34 lata, aż do 1993 roku. Były one znane w kilkudziesięciu krajach świata.
Współpraca międzynarodowa i nowe modele
W 1961 roku Polska i Czechosłowacja podpisały umowę rządową, w wyniku której powstał Polsko-Czechosłowacki Ośrodek Badawczo-Rozwojowy Ciągników (PCOBRC). W 1965 roku ZM „Ursus” przyjęły produkcję średniego ciągnika Zetor 4011 o mocy 42 KM pod oznaczeniem Ursus C-4011. Za opracowanie technologii seryjnej produkcji C-4011 zespół technologów pod kierunkiem A. Tyszkiewicza otrzymał Nagrodę Specjalną w Konkursie Mistrza Techniki w 1965 roku. Ciągniki te, po wielokrotnych modernizacjach, jako Ursus C-355 (od 1971 roku), a następnie Ursus C-360 (od 1976 roku - popularnie nazywane „sześćdziesiątkami”), produkowano do końca 1994 roku.
W 1966 roku powołano Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych. W latach 1968-1972 prowadzono intensywne prace rozwojowe nad nową polską rodziną ciągników „U” o mocach 30, 45, 60 i 70 KM (U-300, U-500, U-600, U-700). Charakteryzowały się one bezpieczną kabiną, paliwo-oszczędną, zunifikowaną konstrukcją silników i wysoką ergonomicznością, lecz ostatecznie nie weszły do seryjnej produkcji.
W 1969 roku, dzięki współpracy konstruktorów polskich i czechosłowackich, ruszyła produkcja ciągnika Ursus C-385 o mocy 76 KM z napędem na tylną oś, będącego pierwszym z rodziny ciągników ciężkich. Kolejne modernizacje doprowadziły do powstania modeli: Ursus C-385A (od 1975 roku) o mocy 76 KM z napędem na obie osie, Ursus 1201 o mocy 112 KM z napędem na oś tylną, Ursus 1204 o mocy 112 KM z napędem na obie osie oraz Ursus 1604 (od 1978 roku) o mocy 150 KM z napędem na obie osie.
Licencja Massey-Ferguson i rozbudowa
W 1971 roku, w wyniku decyzji rządowych, wstrzymano rozwój polskich ciągników „rodziny U”, a dla Ursusa wybrano drogę rozwoju opartą na licencji firmy „Massey Ferguson”. Budowa licencyjnej fabryki i uruchomienie nowej produkcji były finansowane z kredytu udzielonego przez międzynarodowe instytucje finansowe - „Klub Paryski” i „Klub Londyński”.
W 1972 roku powstało Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego „Ursus”, w skład którego weszły Zakłady Mechaniczne „Ursus” jako zakład wiodący oraz wiele innych jednostek produkujących części i komponenty. Zmodyfikowano też znak towarowy wprowadzony w 1966 roku.
12 września 1974 roku w Londynie podpisano polsko-brytyjską umowę o współpracy w zakresie produkcji nowoczesnych ciągników rolniczych, na mocy której ZPC „Ursus” podjęło się produkcji ciągników na licencji Massey-Ferguson. Dla realizacji projektu powołano firmę Massey-Ferguson-Perkins (MFP) - producenta silników. Lata 1974-1984 były okresem rozbudowy, modernizacji i dostosowywania całego zrzeszenia do wymogów licencyjnych oraz potrzeb polskiego rolnictwa. Wybudowano nowe fabryki z nowoczesnym parkiem maszynowym o zdolności produkcyjnej 75 tys. ciągników rocznie.
W listopadzie 1978 roku, w ramach szkolenia, rozpoczęto montaż ciągnika MF-235 o mocy 38 KM z części dostarczonych przez licencjodawcę. Po uruchomieniu produkcji krajowych części i wprowadzeniu zmian konstrukcyjnych, w 1984 roku z taśm montażowych zjechała pierwsza seria ciągników licencyjnych przystosowanych do polskiego rynku - model MF-255 o mocy 47 KM. W kolejnych latach wprowadzano kolejne modele ciągników MF o mocach 38-66 KM, a w 1993 roku rozpoczęto produkcję modelu o mocy 72 KM.
Milionowy ciągnik i ciężka seria
Lata 70. to rozkwit zakładów Ursus. W 1973 roku wyprodukowano 400-tysięczny traktor, a rok później - półmilionowy. W 1983 roku, w stanie wojennym, wyprodukowano milionowy ciągnik, który został przekazany Zakładowi dla Niewidomych w Laskach. Wydajność zakładów sięgnęła 60 tysięcy traktorów rocznie.
Równolegle z produkcją licencyjną MF rozwijała się również produkcja ciągników ciężkich. W 1980 roku wznowiono prace w PCOBRC, co zaowocowało nową generacją ciągników ciężkich. W 1984 roku uruchomiono seryjny montaż modeli Ursus 912, 914, 1012, 1014, 1222, 1224 i 1614 po modernizacji „B”. W 1991 roku rozpoczęto produkcję ciągników ciężkich model M87U Ursus: 932, 934, 1032, 1034, 1132, 1134, 1234, 1434, 1634, 1654, 1734, 1934, 1954. Modele 912, 914, 1234 i 1634 uznawane były za najlepiej sprzedające się ciągniki ciężkie marki „Ursus”.
Model 1634 z silnikiem o mocy 155 KM zyskał dużą popularność i był produkowany aż do 2009 roku. Najmocniejszym ciągnikiem produkowanym przez ZM Ursus był model 1934, posiadający napęd na 4 koła i sześciocylindrowy silnik z turbodoładowaniem o mocy 190 KM, z udźwigiem TUZ wynoszącym 7200 kg. Początkowe modele ciężkiej serii miały maski i dachy wykonane z blachy stalowej, natomiast w późniejszych latach wprowadzono nową stylistykę z tworzywa sztucznego.
Półtoramilionowy ciągnik
2 czerwca 2006 roku z linii montażowej zjechał 1,5-milionowy ciągnik rolniczy marki Ursus. Był to czerwony Ursus 1654, za którego kierownicą wystąpił ówczesny wicepremier i minister rolnictwa Andrzej Lepper. Była to zmodernizowana wersja Ursusa 1634, wyposażona w 160-konny ekologiczny silnik słowackiej firmy DS Martin, spełniający normę Euro 2. W tym okresie Ursus produkował około 2 tys. ciągników rocznie, większość na rynek wewnętrzny.
Upadek i odrodzenie pod nowym szyldem
Początek III RP to także początek trudności dla Ursusa. Na początku lat 90. zlikwidowano Państwowe Gospodarstwa Rolne, będące ważnymi odbiorcami ciągników, a kryzys w rolnictwie indywidualnym zahamował popyt. Zniknęły niektóre rynki eksportowe, a konkurencję stanowiły tanie, używane traktory z zagranicy. Wielkie przedsiębiorstwo podzielono na mniejsze spółki, które często upadały.
W latach 1998-2003 unowocześniono ciągniki Ursus, poprawiając ich ergonomiczność i opracowując nową stylistykę. W 2007 roku Ursus zadebiutował na Warszawskiej Giełdzie Papierów Wartościowych. Rozpoczęto montaż i sprzedaż ciągników na rynki zagraniczne, realizując wielomilionowe kontrakty, m.in. do Etiopii, Tanzanii i Zambii. Opracowano także prototyp elektrycznego auta dostawczego i autobusów elektrycznych.
Jednak zmierzch ciężkiej serii ciągników Ursus rozpoczął się wcześniej, kiedy to po zaostrzeniu norm emisji spalin, jednostki napędowe nie mogły sprostać unijnym wymaganiom. Dodatkowo konstrukcja ciągników była przestarzała, co skłoniło producenta do zaprzestania ich produkcji w 2009 roku.
W 2011 roku nastąpił przełom: spółka Ursus połączyła siły ze spółką Pol-Mot Warfama. Właścicielką znaków towarowych „Ursus” stała się spółka POL-MOT Warfama SA, która przeniosła produkcję ciągników z Warszawy do Lublina, do dawnych zakładów Daewoo. Pod marką „Ursus” produkuje się około 1,5 tys. traktorów rocznie, a firma wytwarza również elektryczne autobusy miejskie Ursus City Smile. Obecnie niemal połowa z około 1,5 mln ciągników rolniczych w Polsce to Ursusy.
W lutym 2024 roku rozpoczęło się wyburzanie hal i innych obiektów dawnej fabryki w Warszawie, które nie zostały uznane za zabytki. Mimo to, 16 historycznych obiektów, w tym hale odlewni żeliwa, objęto ochroną od 2012 roku.