Współczesne rolnictwo intensywnie korzysta ze środków ochrony roślin (ŚOR), z których wiele zawiera substancje toksyczne. Ich nieumiejętne stosowanie, przypadkowe oblanie, wdychanie rozpylonych preparatów lub niewłaściwe przechowywanie mogą być przyczyną ciężkich zatruć, a nawet śmierci. Szczególnie narażeni na toksyczne działanie ŚOR są rolnicy oraz ich rodziny. W trosce o zdrowie i życie obywateli, państwo wprowadziło szereg regulacji mających na celu zapewnienie bezpiecznego i odpowiedzialnego użytkowania tych preparatów.
Podstawa prawna i obowiązek posiadania uprawnień
Zgodnie z Ustawą z dnia 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin (Dz. U. 2013 poz. 455), wszyscy profesjonalni użytkownicy ŚOR zobowiązani są do spełnienia określonych wymagań, aby móc legalnie wykonywać zabiegi. Jednym z kluczowych wymogów jest posiadanie aktualnego zaświadczenia o ukończeniu szkolenia z zakresu stosowania środków ochrony roślin, potocznie nazywanego kursem chemizacyjnym lub kursem na opryskiwacz.
Obowiązek ukończenia kursu dotyczy szerokiej grupy osób, które w swojej działalności zawodowej i gospodarczej mają kontakt ze środkami ochrony roślin przeznaczonymi dla użytkowników profesjonalnych. Nie spoczywa on jedynie na rolnikach, ale także na osobach zajmujących się sprzedażą, dystrybucją oraz doradztwem w zakresie ochrony roślin. Uprawnienia do stosowania ŚOR nie są wymagane od osób, które kupują preparaty w małych opakowaniach do użytku amatorskiego (np. na balkonie czy na działce rekreacyjnej).
Rodzaje szkoleń w zakresie stosowania ŚOR
Szkolenia chemizacyjne, czyli oficjalnie szkolenia w zakresie stosowania środków ochrony roślin sprzętem naziemnym (z wyłączeniem sprzętu montowanego na pojazdach szynowych oraz innego sprzętu), możemy podzielić na dwa główne typy:
Szkolenie podstawowe
Szkolenie podstawowe przeznaczone jest dla osób, które nie posiadają jeszcze zaświadczenia uprawniającego do stosowania środków ochrony roślin lub których zaświadczenie wygasło dawno temu. Trwa ono dwa dni i obejmuje 14 godzin zajęć (w tym 3,5 godziny praktyki).
Program szkolenia podstawowego obejmuje szeroki zakres zagadnień, w tym:
- Przepisy prawne dotyczące stosowania ŚOR.
- Charakterystyka środków ochrony roślin i ich stosowanie.
- Zasady integrowanej ochrony roślin.
- Techniki wykonywania zabiegów opryskiwaczem.
- Budowa i konserwacja opryskiwaczy.
- Proces wykonywania oprysków.
- Zasady bezpieczeństwa i higieny pracy podczas stosowania ŚOR.
Szkolenie uzupełniające
Szkolenie uzupełniające jest przeznaczone dla osób, które już uczestniczyły w szkoleniu podstawowym i posiadają ważne zaświadczenie lub zaświadczenie, którego ważność dobiega końca. Jest to kurs odświeżający uprawnienia co 5 lat, obejmujący aktualizację zdobytej wiedzy. Szkolenie uzupełniające to kurs jednodniowy, trwający 7 godzin (w tym 1,5 godziny praktyki).
Szkolenia w zakresie doradztwa dotyczącego ŚOR
Odrębną kategorią są szkolenia w zakresie doradztwa dotyczącego środków ochrony roślin (dawniej szkolenia w zakresie obrotu i konfekcjonowania środków ochrony roślin). Zaświadczenie o ukończeniu szkolenia z tego zakresu jest również ważne przez 5 lat.
- Dla osób, które po 2003 roku uczestniczyły w takim szkoleniu, proponowane jest szkolenie uzupełniające (7 godzin).
- Dla osób, które nie uczestniczyły w takich szkoleniach, dostępne jest szkolenie podstawowe (24 godziny).
Program i forma szkoleń
Kurs chemizacyjny obejmuje zarówno teorię, jak i praktykę. Blok wykładowy zawiera kluczowe zagadnienia, które każdy użytkownik profesjonalnych środków ochrony roślin powinien znać. Zajęcia praktyczne odbywają się na placu manewrowym z wykorzystaniem opryskiwacza ciągnikowego.
Obowiązkowe zajęcia praktyczne
Szkolenie ze stosowania środków ochrony roślin sprzętem naziemnym wymaga obowiązkowych zajęć praktycznych z opryskiwaczem. Z tego powodu całe szkolenie nie może być prowadzone w trybie online. Ćwiczenia z kalibracji sprzętu, sprawdzania stanu technicznego rozpylaczy czy prawidłowej techniki wykonywania zabiegu wymagają fizycznego kontaktu z opryskiwaczem pod okiem instruktora. Dlatego nawet jeśli natrafimy na ofertę "kursu na opryskiwacz online", należy upewnić się, że obejmuje ona również stacjonarną część praktyczną zakończoną egzaminem - w przeciwnym razie zaświadczenie może nie spełniać wymogów Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi i nie zostanie uznane przez PIORiN.
Integrowana ochrona roślin i kalibracja
Jednym z kluczowych tematów poruszanych podczas kursu jest integrowana ochrona roślin (Integrated Pest Management - IPM). Polega ona na łączeniu metod biologicznych, agrotechnicznych, fizycznych i chemicznych w taki sposób, aby ograniczyć stosowanie preparatów chemicznych do niezbędnego minimum.
Prawidłowa kalibracja opryskiwacza to temat, któremu podczas szkolenia poświęca się szczególnie dużo uwagi w części praktycznej. Kalibracja polega na dokładnym ustawieniu parametrów pracy opryskiwacza tak, aby na każdy hektar pola trafiała precyzyjnie obliczona ilość cieczy roboczej.
Ważność zaświadczenia i konsekwencje braku uprawnień
Wydane zaświadczenie o ukończeniu szkolenia zachowuje ważność przez okres 5 lat od dnia ukończenia szkolenia i uprawnia użytkowników profesjonalnych do wykonywania zabiegów przy użyciu środków ochrony roślin. Zaświadczenie to jest ważne na terenie całego kraju. Jakiekolwiek inne zaświadczenia zezwalające na stosowanie środków ochrony roślin (np. wydane przez szkoły średnie czy wyższe) są również ważne przez 5 lat od wydania, a następnie należy udać się na szkolenie uzupełniające.
Zanim rolnik wyjedzie w pole z opryskiwaczem, kluczowe jest upewnienie się, czy posiada aktualne zaświadczenie o ukończeniu szkolenia chemizacyjnego. Od 26 listopada 2015 r. zakup środków ochrony roślin przeznaczonych dla użytkowników profesjonalnych podlega kontroli i weryfikacji przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN). W praktyce, dokument ten powinien być również okazywany przy zakupie ŚOR.
Konsekwencje braku uprawnień
Stosowanie środków ochrony roślin bez ważnego zaświadczenia to wykroczenie, które podczas kontroli ze strony Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa wiąże się z realnymi konsekwencjami finansowymi. Brak aktualnego zaświadczenia podczas kontroli może skutkować mandatem do 500 zł. Oprócz kar finansowych, rolnik bez aktualnych uprawnień nie ma prawa legalnie kupować preparatów przeznaczonych dla użytkowników profesjonalnych. PIORiN w okresie od wiosny do jesieni przeprowadza bardzo wiele terenowych i niezapowiedzianych kontroli.
Koszty szkoleń chemizacyjnych
Koszty kursów są zróżnicowane i zależą przede wszystkim od organizatora, regionu oraz liczby uczestników w grupie. W cenę szkolenia zazwyczaj wliczone są koszty dydaktyki, materiałów szkoleniowych, egzaminu wewnętrznego (ma formę testu wiedzy) oraz wydanie oficjalnego zaświadczenia państwowego zgodnego z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.
Przykładowy zakres cen:
- Szkolenie uzupełniające: Ceny wahają się od 130 zł do 500 zł. Najwyższe stawki dotyczą sytuacji wyjątkowych, gdy kurs organizowany jest dla bardzo małej grupy. Najczęstszy zakres cenowy dla szkoleń uzupełniających organizowanych przez Ośrodki Doradztwa Rolniczego (ODR) to 150-200 zł.
- Szkolenia podstawowe: Kosztują od 190 zł do 570 zł. Najczęstszy zakres cenowy dla szkoleń podstawowych organizowanych przez ODR to 200-250 zł.
- Przykładowo, niektóre ośrodki podają ceny: szkolenie podstawowe 499 zł, szkolenie uzupełniające 349 zł.
Jak znaleźć kursy i organizatorzy
Szkolenia mogą prowadzić wyłącznie podmioty wpisane do rejestru Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa (PIORiN). Listę podmiotów uprawnionych do prowadzenia szkoleń oraz terminy szkoleń można znaleźć na stronie internetowej PIORiN lub w wojewódzkich inspektoratach ochrony roślin i nasiennictwa. Informacje o szkoleniach są też dostępne w ośrodkach doradztwa rolniczego.
Aby znaleźć kursy w interesującym regionie, na przykład dla powiatu brodnickiego (województwo kujawsko-pomorskie), należy wejść na stronę PIORiN, wybrać z listy lub mapy interesujące województwo, a następnie poszukać odpowiedniego hiperłącza.
Na rynku działa wielu organizatorów kursów chemizacyjnych - od Ośrodków Doradztwa Rolniczego (ODR) po prywatne firmy szkoleniowe.
Nowelizacje przepisów i zmiany w obrocie ŚOR
Tymczasowe zawieszenie wymagań podczas pandemii
W dobie pandemii Covid-19, konieczność wykonywania kursów uzupełniających była czasowo zawieszona. 31 marca 2020 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o środkach ochrony roślin. Dodany w niej art. 15 wprowadził czasowe zawieszenie wymagań dotyczących posiadania aktualnego zaświadczenia o odbyciu szkoleń podstawowych i uzupełniających w zakresie środków ochrony roślin przez użytkowników profesjonalnych oraz zawieszenie obowiązku poddawania okresowym badaniom technicznym sprzętu przeznaczonego do stosowania ŚOR. Ułatwienia te miały obowiązywać jeszcze do 30 dni po odwołaniu stanu zagrożenia epidemiologicznego.
Nowe przepisy dotyczące sprzedaży fumigantów
Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi przypomina, że od 6 marca 2026 r. zaczną obowiązywać nowe przepisy z zakresu obrotu środkami ochrony roślin. Od tego dnia rolnicy nie zamówią już ŚOR do paczkomatów, ponieważ ustanowiono, że muszą być one dostarczane w sposób, który nie zagrozi zanieczyszczeniu żywności, pasz lub innych towarów. Nowelizacja ustawy obejmuje również przepisy z zakresu sprzedaży fumigantów. Od 6 marca br. mogą być one sprzedawane wyłącznie osobom, które mają szkolenie uprawniające je do stosowania tego typu środków.
Jest to odpowiedzialna reakcja państwa na realne zagrożenia. W ostatnich latach odnotowano przypadki zatruć - niestety także śmiertelnych - wynikających z niewłaściwego stosowania środków do fumigacji. Nowe regulacje mają zdecydowanie ograniczyć dostęp do szczególnie niebezpiecznych substancji osobom, które nie posiadają odpowiednich kwalifikacji i uprawnień. Fumiganty to środki niezwykle skuteczne, ale jednocześnie wymagające specjalistycznej wiedzy, doświadczenia i zachowania rygorystycznych zasad bezpieczeństwa. Prawo dopuszcza upoważnienie do zakupu ŚOR przez inną osobę przeszkoloną.
Atest opryskiwacza a uprawnienia operatora
Warto pamiętać, że oprócz zaświadczenia o ukończeniu szkolenia chemizacyjnego, każdy opryskiwacz używany w gospodarstwie musi posiadać aktualne badanie sprawności technicznej (tzw. atest opryskiwacza). Kurs na opryskiwacz i badanie techniczne sprzętu to dwa oddzielne wymogi prawne - jeden dotyczy kwalifikacji operatora, drugi sprawności maszyny. Badanie techniczne opryskiwacza jest ważne 3 lata, w przeciwieństwie do zaświadczenia operatora, które jest ważne 5 lat. Tylko osoby prowadzące badania techniczne sprzętu służącego aplikacji środków ochrony roślin odbywają szkolenie jednorazowe.
Sprayer Calibration | From the Ground Up
Kiedy zapisać się na kurs?
Najlepszym momentem na zapisanie się na szkolenie chemizacyjne jest okres jesienny lub zimowy - na kilka miesięcy przed rozpoczęciem sezonu. Jeśli Twoje zaświadczenie traci ważność w ciągu najbliższych miesięcy, nie zwlekaj i zapisz się na szkolenie uzupełniające z wyprzedzeniem.