Historia polskiego przemysłu traktorowego jest długa i pełna wyzwań, naznaczona dwoma kluczowymi momentami narodzin „pierwszych” ciągników. Jednym z nich był przedwojenny pojazd nazywany „Ciągówką”, a drugim powojenny Ursus C-45. Oba te projekty odegrały fundamentalną rolę w mechanizacji polskiego rolnictwa.
Początki polskiego przemysłu traktorowego: Przedwojenna „Ciągówka” Ursusa
Idea stworzenia polskiego ciągnika rolniczego pojawiła się już przed I wojną światową. Już od 1912 roku, głównie na terenach Wielkopolski, dość często na polach stosowano amerykańskie traktory rolnicze. Wielkie majątki ziemskie starały się korzystać z nowinek technicznych, aby usprawnić pracę na roli i tym samym zwiększyć swoje zyski.
Geneza projektu Karola Taylora
W latach 1915-1918 zespół pod kierownictwem prof. Karola Taylora rozpoczął prace konstrukcyjne nad pierwszym polskim ciągnikiem rolniczym. Zanim pierwszy polski ciągnik pojawił się w halach Fabryki Silników i Traktorów Ursus przy Skierniewickiej, powstało kilka prototypów, konstrukcji Karola Taylora. W 1918 roku został zaprezentowany prototyp ciągnika. Wszelka produkcja niezwiązana z działalnością wojenną była wówczas niemile widziana. W międzyczasie armia rosyjska ograbiła fabrykę ze sprzętu, co spowodowało, że sprawa rozwoju jakiegokolwiek asortymentu umarła śmiercią naturalną.
Do pomysłu produkcji własnego traktora powrócono na początku lat 20. Głównym projektantem został profesor Politechniki Warszawskiej Karol Taylor. Urodzony w Kielcach Taylor uchodził za niezwykle doświadczonego inżyniera. Miał za sobą posady w fabryce silników Compagnie Duplex w Paryżu, w pierwszej polskiej fabryce silników spalinowych R. Machczyńskiego w Warszawie, pracował także w Zagłębiu Donieckim i Moskwie. Ostatnie jego posady były związane z Warszawą - najpierw pracował w fabryce maszyn Orthwein, Karasiński i s-ka oraz w Specjalnej Fabryce Armatur i Silników Ursus na warszawskiej Woli. Od października 1916 r. Taylor współpracował z Politechniką Warszawską, by po wojnie stać się profesorem tej uczelni.
Inspiracje i konstrukcja „Ciągówki”
Po zakończeniu I wojny światowej temat traktorów wykorzystywanych na ziemiach polskich powrócił, ponieważ konie stawały się towarem deficytowym. Wówczas Syndykat Rolniczy Warszawski sprowadził do kraju około 250 sztuk amerykańskich traktorów Titan 10-20 oraz nieco mniejszych jednocylindrowych Junior 8-16, które zyskały sporą popularność.
Pierwszy polski traktor produkowany seryjnie wdrożono do produkcji w 1922 roku. Ciągnik trochę czerpał z idei prototypu z 1918 r., ale przede wszystkim wzorowano go na amerykańskich ciągnikach marki Titan, które wówczas stały się całkiem popularne na polskim rynku. W 1921 roku w Fabryce Silników i Traktorów „Ursus” rozpoczęto przygotowania do produkcji ciągnika rolniczego, nazywanego wówczas „ciągówką”, którego konstrukcja oparta była na amerykańskim ciągniku Titan. W literaturze używane jest określenie Ursus model 1921/1922.
„Ciągówka” Ursusa, mimo że wyglądała identycznie jak Titan, była pierwszym pojazdem samodzielnie zaprojektowanym i wyprodukowanym od podstaw przez Polaków. Jednostka napędowa posiadała dwa cylindry i moc 25 KM przy 575 obr./min. Napęd był przekazywany na koło tylne za pomocą potężnego łańcucha. Skrzynia biegów posiadała dwa biegi do jazdy do przodu i jeden do tyłu. Pierwszy bieg służył do ciężkiej pracy w polu, gdzie siła pociągowa wynosiła aż 900 kg, a prędkość na tym przełożeniu zaledwie 3,4 km/h.
Charakterystycznym elementem pojazdu była potężna rama, na której postawiono ogromny bak na benzynę. Ciągnik mógł jeździć zarówno na etylinę, jak i na naftę, nie był zbyt wybredny na jakość paliwa. Aby ciężki pojazd (około 2600 kg) nie zapadał się pod ziemię, zastosowano duże i szerokie tylne koła o średnicy 1,37 m i szerokości 25 cm. Opcjonalnie do traktora można było zamówić „przyrząd do samoczynnego kierowania”, który usprawniał pracę na roli.
Produkcja i prezentacje
W czerwcu 1922 roku na polsko-francuskiej wystawie maszyn rolniczych w parku Agrykola pokazano szerszej publiczności pierwszy polski ciągnik rolniczy marki Ursus, nazywany jeszcze wtedy ciągówką. W dziale polskim wysuwała się na czoło polska ciągówka model 1921/22 budowy Fabryki Silników i Ciągówek Ursus Spółka Akcyjna w Warszawie. W czerwcu 1922 roku pierwsze działające pojazdy zostały zaprezentowane na wystawie polsko-francuskiej na Agrykoli i pokazach orki w Wilanowie. Kilka tygodni później ciągnik pokazano także na II Targach Wschodnich we Lwowie. Na obu ekspozycjach traktor uzyskał bardzo pochlebne opinie.
Moment ten można uznać za początek nie tylko polskiej produkcji traktorów, ale w ogóle za genezę polskiego przemysłu motoryzacyjnego. Wcześniej Polacy jedynie prezentowali prototypy, przerabiali Fordy T lub wykonywali nadwozia do istniejących już pojazdów.
Według J. Tarczyńskiego, znana jest wielkość produkcji dla lat 1922-1923 - 100 sztuk, a całość produkcji, do 1925 roku, szacuje na około 200 sztuk.
Koniec krótkiej kariery
Niestety życie „Ciągówki” było krótkie. Wprawdzie traktor był praktyczny, prosty w obsłudze i w ogóle działał, co już było pewnego rodzaju osiągnięciem, ale okazał się po prostu zbyt drogi. W połowie lat 20. marka Titan zniknęła z rynku, a w jej miejsce koncern IHC wprowadził na rynek polski traktory Deering oraz McCormick.
Zakłady Mechaniczne Ursus były wówczas bardziej manufakturą niż fabryką z prawdziwego zdarzenia, co sprawiało, że produkcja zajmowała dużo czasu i pieniędzy. Dodatkowo w 1922 roku zakończono produkcję przestarzałych Titanów. W międzyczasie Zakłady Mechaniczne Ursus wygrały przetarg na dostawę dla Wojska Polskiego ciężarówek włoskiej firmy SPA. Zaczęto przygotowania do produkcji i trwały intensywne prace nad wybudowaniem nowych hal produkcyjnych w Czechowicach pod Warszawą. Po pięciu latach od rozpoczęcia produkcji zakończono montaż "Ciągówki".
Do dziś przetrwał jeden egzemplarz „Ciągówki”, który jeszcze kilka lat temu był prezentowany w przyfabrycznym muzeum. Do placówki przekazał go w 1968 roku rolnik Stanisław Rakowski.
Powojenne odrodzenie: Ursus C-45
Po II wojnie światowej, w warunkach powojennych zniszczeń i pilnej potrzeby mechanizacji rolnictwa, podjęto decyzję o wznowieniu produkcji ciągników w Polsce. Dokładnie 75 lat temu, z linii produkcyjnych Zakładów Mechanicznych „Ursus” zjechał polski ciągnik - C-45. To właśnie z jego produkcją naprawdę rozpoczęła się mechanizacja polskiego rolnictwa na szeroką skalę.
Decyzja o wznowieniu produkcji i inspiracje
Na początku 1946 roku podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji w Polsce ciągników rolniczych. Ze względu na konieczność szybkiego wdrożenia tego typu pojazdu, zdecydowano o skopiowaniu konstrukcji niemieckiego ciągnika Lanz Bulldog D9506. Wiele egzemplarzy tego modelu zostało w granicach Polski, pozostawionych przez Niemców po II wojnie światowej. Jego zaletami była stosunkowo duża moc przy prostej budowie i obsłudze. Po wojnie wiele z tych urządzeń pozostało na polskich ziemiach, a w obliczu kapitulacji państwa niemieckiego wszystkie patenty uznano za nieważne.
Opracowanie i prototyp
Wszystko zaczęło się od prac zespołu inż. Edwarda Habicha, który opracował dokumentację techniczną niemieckiego ciągnika Lanz Bulldog. Prace te ukończone zostały w lipcu 1946 roku. Na przełomie lutego i marca 1947 roku rozpoczęto prace nad prototypem ciągnika pod oznaczeniem LB-45. Po ich powodzeniu, wyprodukowano pierwszy Ursus C-45, co stało się 30 kwietnia 1947 roku. Prototyp został zaprezentowany publicznie 1 maja 1947 roku podczas pochodu pierwszomajowego w Warszawie.
Produkcja seryjna i rozwój C-45
Produkcję seryjną ciągników, już pod oznaczeniem C-45, uruchomiono we wrześniu 1947 roku. Ciągnik C-45 o numerze seryjnym 00001 został w lipcu 1947 r. przekazany do PGR w Pyrzycach. Do końca tego roku zbudowano 130 sztuk, zaś w I kwartale 1948 r. - 227, a w kwietniu 1948 r. - 103 egzemplarze. Roczna produkcja ciągników Ursus C-45 wynosiła niecałe 6000 sztuk. Pojazd był produkowany do 1957 roku, a łącznie utworzono około 50 tysięcy egzemplarzy C-45. Traktor wysyłano także na eksport.
Nowy traktor charakteryzował się dużą mocą, a jednocześnie był uznawany za prosty w obsłudze i budowie. Do napędu Ursusa C-45 zastosowany został 1-cylindrowy dwusuwowy silnik średnioprężny typu C-45 o pojemności skokowej 10 300 cm³ i mocy maksymalnej 33 kW (45 KM), zblokowany z 3-biegową skrzynią biegów. Cylinder umieszczony był poziomo. Uruchamianie silnika odbywało się przez podgrzewanie znajdującej się z przodu gruszki żarowej ręczną lampą lutowniczą. Po podgrzaniu należało wyjąć koło kierownicy wraz z kolumną i wsunąć w jedno z bocznych kół zamachowych. Następnie, przez przekręcenie kierownicy, można było uruchomić silnik. Ciągnik ten produkowany był początkowo tylko w wersji na kołach stalowych, później na ogumionych. W trakcie produkcji poddawany był stopniowej modernizacji.
Modernizacja do C-451
W wyniku modernizacji starzejącego się modelu C-45 powstał ciągnik Ursus C-451. Udoskonalenia obejmowały zastosowanie rozrusznika elektrycznego oraz, w niektórych wersjach, podniesienie prześwitu. Wprowadzono także podnośnik hydrauliczny. Podzespoły ciągnika, na przykład, były hartowane indukcyjnie, a łożyska - polerowane elektrycznie. Istniała również wersja zmodernizowanego ciągnika na półgąsienicach, co pozwalało na zwiększoną siłę uciągu i zmniejszone zużycie paliwa o 22% w stosunku do wersji na kołach ogumionych.
W 1963 roku produkcja ciągników Ursus C-451 została przeniesiona do Zakładów Mechanicznych w Gorzowie Wielkopolskim.
Dziedzictwo i współczesne upamiętnienie
Setną rocznicę, wydarzenia ważnego w historii Ursusa, przypomniano organizując II Zlot Zabytkowych Traktorów, który odbył się 25 września 2022 roku na terenie targowiska przy ul. Gierdziejewskiego w Warszawie. Na zlocie najwięcej było ciągników C-45 i ich pochodnych, które rozpoczęły po II wojnie światowej dzieje fabryki Ursus. Ozdobą imprezy był ciągnik z 1922 roku, który przez wiele lat był najcenniejszym eksponatem przyfabrycznego muzeum mieszczącego się w Domu Kultury. Obecnie eksponaty z tego muzeum trafiły do Narodowego Muzeum Techniki w Warszawie.