Lucerna, często nazywana przez rolników królową pasz, należy do najważniejszych roślin motylkowych uprawianych w naszym kraju. Dostarcza doskonałą paszę objętościową o wysokiej zawartości białka i wysokiej strawności. Jej rola jako ważnego składnika paszy objętościowej dla przeżuwaczy wzrosła w ostatnich latach za przyczyną dużego areału upraw kukurydzy, której lucerna jest optymalnym uzupełnieniem w dawce. Drugą bardzo ważną przyczyną wzrostu areału jest dosyć częste w ostatnich latach na obszarze Polski występowanie suszy w okresie wiosny i lata, gdyż lucerna dobrze radzi sobie w okresach braku wody dzięki głębokiemu systemowi korzeniowemu. Na kilkuletnim lucerniku korzenie mogą sięgać na głębokość 2-3 m, a czasem znacznie głębiej.
Znaczenie lucerny w rolnictwie
Zainteresowanie uprawą lucerny na zielonkę jest coraz większe w związku ze stałym wzrostem zapotrzebowania na wysokowydajną, wysokobiałkową paszę. Lucerna jest jednym z najlepszych przedplonów pod inne rośliny, co jest szczególnie cenne przy dużym udziale zbóż w skali województwa i w poszczególnych gospodarstwach. Dodatkowo, lucerna ogranicza zużycie nawozów azotowych, co poprawia ekonomię uprawy.
Wymagania klimatyczno-glebowe lucerny
Wymagania klimatyczne
Lucerna jest rośliną ciepłolubną i długiego dnia. Wyższa temperatura i dostatek wody bardzo poprawiają plonowanie poprzez szybsze przyrosty i wcześniejsze kwitnienie. Roczne zapotrzebowanie lucerny na wodę opadową wynosi 400-600 mm, z czego 340-470 mm powinno przypadać na okres wegetacji. Największe zapotrzebowanie lucerny na opady przypada na okres letni. Roślina ma dość wysokie wymagania termiczne, co powoduje, że szczególnie niebezpieczne są dla niej wiosenne wahania temperatury. Mrozy wynoszące około minus 25 °C bez okrywy śnieżnej uszkadzają rośliny, a wiatry przy bezśnieżnej zimie są przyczyną wysmalania. Nie zaleca się uprawy lucerny w strefie nadmorskiej i w górach.
Wymagania glebowe i optymalne pH
Niestety, oprócz wielu zalet, lucerna ma bardzo duże wymagania glebowe i technologiczne, które ograniczają możliwość jej uprawy w niektórych województwach. Najlepsze do uprawy lucerny są gleby o głębokiej warstwie ornej, średnio zwięzłe, zasobne w składniki pokarmowe, o uregulowanych stosunkach wodnych i powietrznych z kompleksów pszennych, żytniego bardzo dobrego i dobrego ‒ klasy bonitacyjne I-III. Optymalnym odczynem gleby jest pH od 6,5 do 7,2. Lucerny nie należy uprawiać na glebach kwaśnych, torfowych, piaszczystych lub bardzo zwięzłych, a także o wysokim poziomie wód gruntowych lub źle wykonanej melioracji. Mieszanki lucerny z trawami można uprawiać w zasadzie na terenie całego kraju na wszystkich glebach przydatnych do uprawy lucerny oraz na glebach nieco gorszych.
Przygotowanie stanowiska pod uprawę lucerny
Przedplony i następstwo roślin
Najlepszym przedplonem dla lucerny są okopowe nawożone obornikiem, dobrze odchwaszczone i zasobne w składniki pokarmowe, bo pozostawiają pole odchwaszczone i zasobne w składniki pokarmowe. Można też uprawiać lucernę po rzepaku i zbożach, pod warunkiem wysokiej zasobności gleby w składniki pokarmowe i obojętnym odczynie gleby. Rzepak, zboża oraz kukurydza są także dobrymi przedplonami. Lucerny nie należy uprawiać po roślinach strączkowych i innych motylkowatych, ze względu na zagrożenie przez choroby i szkodniki. Zaleca się 3-4 letnią przerwę w uprawie lucerny po sobie. Bezpośrednio po lucernie i jej mieszankach powinny być uprawiane rośliny jare, np. owies, kukurydza, ziemniaki, a w następnym roku pszenica ozima lub jara. Lucerna i jej mieszanki z trawami pozostawiają po sobie bardzo dobre stanowisko dla roślin następczych, co ma szczególne znaczenie w gospodarstwach specjalizujących się w uprawie roślin zbożowych.
Ryzyko pozostałości herbicydów
Rozpatrując przedplon, trzeba mieć szczegółową informację o herbicydach stosowanych w tych przedplonach, terminach ich stosowania i dawkach, a także znać przebieg pogody w poprzednim roku. Lucerna jest bardzo wrażliwa na pozostałości atrazyny lub symazyny stosowanej zazwyczaj w kukurydzy (w preparatach np. Azoprim 50 WP, Azotop 50 WP), a także na inne środki stosowane w przedplonach, zwłaszcza gdy rok poprzedzający siew lucerny był suchy. Jeśli w zbożach ozimych stosowany był np. preparat Glean 75 WG, lucernę na takim stanowisku można posiać dopiero po 2 latach. Należy zwrócić uwagę na herbicydy, które były stosowane w roślinach przedplonowych, a szczególnie w ochronie buraka. Jeśli rok poprzedzający uprawę lucerny był suchy, to pozostałości tych preparatów mogą uszkodzić siewki.
Przygotowanie gleby i odchwaszczanie
Lato i jesień roku poprzedzającego siew lucerny należy przeznaczyć na staranne przygotowanie roli. Lucerna wymaga bardzo dobrze przygotowanej roli. Istotne jest głębokie spulchnienie gleby i usunięcie z pola chwastów. Po zbiorze przedplonu warto zastosować uprawki odchwaszczające, a jesienią wykonać staranną, głęboką orkę zimową. Wiosną konieczne jest włókowanie i bronowanie. Przedsiewną uprawę gleby najlepiej przeprowadzić agregatem uprawowym. Powierzchnia pola przed siewem powinna być wyrównana i optymalnie wilgotna. W przypadku występowania chwastów wieloletnich, np. perzu, na polu przeznaczonym pod uprawę lucerny należy zastosować Roundup w dawce 4 l na hektar przed żniwami na dojrzewające zboże lub 5-6 l na ściernisko. Dawkę Roundupu można zmniejszyć do 3 l, stosując tzw. wspomagacze.
Nawożenie przedsiewne
Lucerna ma bardzo dużą zdolność wykorzystywania składników pokarmowych z naturalnych zasobów gleby, przez co pozytywnie reaguje na obfite nawożenie, szczególnie na glebach lżejszych.
Wapnowanie
Ponieważ lucerna jest bardzo wrażliwa na zakwaszenie gleby, pierwszym zabiegiem nawozowym powinno być wapnowanie pola przeznaczonego pod jej uprawę, po wcześniejszym zbadaniu gleby. Regulacji odczynu należy dokonać jesienią, pod przedplon lub krótko po jego zbiorze. Wapnowanie powinno wyprzedzić siew lucerny przynajmniej o pół roku, a najlepiej zastosować je pod przedplon. Należy unikać jednorazowych dużych dawek wapnia, ponieważ reaguje ono z kwasowością gleby bardzo wolno i w pierwszym okresie może ograniczyć dostępność dla roślin innych składników pokarmowych. Osiągnięcie i utrzymanie właściwego pH gleby dla lucerny możliwe jest przy stosowaniu wapna na tyle wcześniej w zmianowaniu, aby przy uprawie 2-3-krotnie wymieszać je z glebą. Potrzeba wapnowania wynika z oznaczonej kwasowości i rodzaju gleby. Na glebach lekkich, o małej pojemności wodnej, stosuje się wapno węglanowe, wymagające bardzo dokładnego wymieszania z glebą. Wielkość dawki nawozów wapniowych pod te uprawy wynosi przeważnie 1,7-3,0 t CaO/ha.
Nawożenie fosforowo-potasowe
Nawożenie fosforem i potasem powinno wynikać z analizy zasobności gleby i zaleceń OSChR. Jesienią pod orkę przy średniej zasobności w glebie należy zastosować co najmniej 20 kg fosforu i 70 kg potasu. Jeżeli planujemy wysiewać lucernę jako wsiewkę w zboże, dawkę fosforu zwiększamy o co najmniej 10 kg, a potasu o 30 kg czystego składnika na 1 ha. Przedsiewnie, wielkość dawek wynosi najczęściej 60-100 kg P2O5 i 100-140 kg K2O na 1 ha. Odpowiednie nawozy najlepiej zastosować w trakcie wykonywania uprawek doprawiających glebę. Jesienią wysiewa się też nawozy fosforowe i potasowe, których dawki ustala się łącznie dla rośliny ochronnej i wsiewek (lucerna lub mieszanka). Dawka fosforu przeznaczona na pokrycie zapotrzebowania rośliny ochronnej i wsiewki w roku siewu oraz w pierwszym roku pełnego użytkowania wynosi 80-110 kg P2O5/ha, natomiast potasu 80-100 kg K2O /ha.
Nawożenie azotowe
Tuż przed siewem nasion zaleca się wysiać niewielką ilość nawozów azotowych - 20 kg/ha. W roku siewu nawożenie azotem tych zasiewów stosuje się wyłącznie w przypadku uprawy metodą wsiewki w rośliny ochronne w dawce 30-45 kg N/ha pod jęczmień i 60 kg N/ha pod owies na zielonkę. Głównym źródłem azotu dla lucerny jest ten dostarczany przez bakterie brodawkowe, a na ogół jego ilość pokrywa zapotrzebowanie rośliny. W niekorzystnych warunkach, rozwój bakterii brodawkowych może być zbyt słaby, co objawia się niedoborami azotu, jasną barwą, chlorozą i żółknięciem liści oraz słabym wzrostem roślin. W takim przypadku nawożenie azotem jest konieczne.
Siew lucerny: Metody i technika
Stosowane są dwa sposoby siewu - siew czysty lub w roślinę ochronną. W Krajowym Rejestrze Odmian wpisanych jest 18 odmian lucerny siewnej oraz 2 odmiany lucerny mieszańcowej.
Terminy siewu
Siew wiosenny można rozpocząć wtedy, gdy minie niebezpieczeństwo uszkodzeń mrozowych. Lucerna w czasie wschodów jest tolerancyjna na niskie temperatury, ale przy pojawieniu się trójlistka staje się na nie bardziej wrażliwa. Wczesnowiosenne terminy siewu pozwalają również na wykorzystanie zimowych zapasów wody potrzebnej do kiełkowania nasion i ukorzeniania młodych roślin. W regionach Polski optymalnym terminem siewu jest pierwsza połowa kwietnia. Możliwy jest też siew letni lucerny, lecz braki wody w tym terminie mogą utrudnić wschody nasion, a ponadto opóźnienie siewu poza lipiec może powodować w naszych warunkach wypadnięcia młodych roślin lucerny zimą. Na przeważającym obszarze Polski siew letni lucerny powinien być wykonany w czerwcu lub w lipcu.
Metody siewu: czysty siew czy wsiewka w roślinę ochronną?
Lucernę i mieszanki lucerny z trawami uprawia się w siewie czystym lub wsiewa w zbożowe rośliny ochronne: owies na zielonkę lub jęczmień na ziarno. Najlepszą rośliną ochronną dla lucerny jest jęczmień jary przeznaczony na ziarno. Dobrą rośliną ochronną jest również owies zbierany na zielonkę. Obserwuje się, że lucerna siana w roślinę ochronną jest bardziej tolerancyjna na niskie temperatury niż uprawiana w czystym siewie. W przypadku zastosowania jako rośliny ochronnej mieszanki poplonowej traw wystarczy ok. 7-8 kg/ha mieszanki - domieszanej do nasion lucerny i wysianej za jednym przejazdem. Konieczne jest także zmniejszenie o 1/3 do ½ normy wysiewu rośliny ochronnej. Należy wybrać niższe odmiany zbóż, odporniejsze na wyleganie.
Technika siewu siewnikiem
Norma wysiewu lucerny zależy od warunków i wynosi od 10 do 20 kg na 1 ha. W korzystnych warunkach, w siewie czystym, wiosną może wystarczyć 10-12 kg na 1 ha dobrych nasion. Posiadając nasiona odmian o dobrej wartości siewnej wystarczy w korzystnych warunkach wysiew około 10-20 kg lucerny na 1 ha, w rozstawie rzędów 12-15 cm. Nasiona powinny znajdować się płytko w glebie, na głębokości 1-2 cm, maksymalnie do 1,5 cm. Wsiewkę lucerny w zboże wykonujemy dodatkowym przejściem siewnika w poprzek rzędów, bezpośrednio po siewie rośliny ochronnej. Uprawiając lucernę jako wsiewkę w zboża, najpierw wysiewa się zboże, a następnie oddzielnym przejazdem siewnika nasiona lucerny. Po zasiewie zbożowej rośliny ochronnej w terminie dla niej optymalnym wskazane jest zwałowanie pola wałem gładkim i odrębnym przyjściem siewnika wykonanie płytkiego siewu nasion lucerny czy mieszanki lucerny z trawą (do głębokości około 1-1,5 cm).
Wybór odmian lucerny
W uprawie na zielonkę znaczenie gospodarcze ma lucerna siewna i lucerna mieszańcowa, przy czym lucerna mieszańcowa cechuje się lepszą zimotrwałością, lepszą wytrzymałością na okresowe posuchy i mniejszymi wymaganiami glebowymi i uprawowymi. Właściciele gospodarstwa w Szwarunach w 2021 roku postanowili wysiać mieszankę lucern Country Użytek Polowy 2060 - Lucerna PowerMix, przeznaczoną do 3-4-letniego użytkowania, w skład której wchodziły trzy odmiany lucern: Planet, Fleetwood i Fraver, licząc na ich uzupełnianie się i wyższe plony. Piotr Kowalski z firmy Barenbrug wskazuje na odmianę AlfaComfort - nowość Barenbrug - połączenie lucerny flamandzkiej i śródziemnomorskiej, o wysokiej zimotrwałości i produkcyjności. W przypadku podsiewów poplonowych poleca on dwie odmiany B&G-13 Milkway Poplon oraz ProtaFix 4 - zawierającą szybko rosnące koniczyny.
Przygotowanie nasion
Nasiona użyte do siewu o sprawdzonej sile kiełkowania, czystości i wilgotności muszą pochodzić z wiadomego źródła. To jedyny sposób, aby uzyskać odpowiednie wschody i ustrzec się przed kanianką i uciążliwymi chwastami. Konieczne jest zaprawianie nasion jedną z zalecanych zapraw przeciw zgorzeli siewek. Nasiona lucerny powinny być zaprawione grzybobójczym preparatem. Wskazane jest również zaprawianie nasion szczepionką bakteryjną zawierającą bakterie brodawkowe ‒ Nitraginą, bezpośrednio przed siewem. Zaprawianie nasion zarówno lucerny, jak i rośliny ochronnej skutecznie zapobiega fuzariozie siewek (powodującej słabe kiełkowanie i żółknięcie listków) oraz rizoktoniozie (wywołującej szybkie więdnięcie siewek i brunatnienie korzonków).
Pielęgnacja młodej plantacji i zwalczanie chwastów
W roku siewu największym zagrożeniem dla uprawy lucerny jest nadmierne zachwaszczenie. Początkowo roślina rośnie wolno, co sprzyja rozwojowi chwastów na plantacji. Z tego względu pomocna jest uprawa w wysiewie w roślinę ochronną. Do zwalczania chwastów można stosować herbicydy zalecane przez Instytut Ochrony Roślin. Gdy lucerna lub mieszanka z trawą uprawiana jest bez rośliny ochronnej, jednolub dwukrotne przykoszenie roślin we wczesnej fazie rozwojowej jest skuteczną formą walki z chwastami.
Zbiór i użytkowanie lucerny w roku siewu
Bardzo ważny wpływ na kondycję lucerny w roku siewu i dalszych latach użytkowania ma technika zbioru rośliny ochronnej. Lucerna jest rośliną światłolubną dlatego roślinę ochronną należy zbierać jak najwcześniej, natychmiast uprzątając słomę. W przypadku uprawy lucerny w roślinie ochronnej zbieranej na zielonkę, czas jej ocienienia, jak i konkurencji o wodę i składniki pokarmowe jest krótszy niż przy jej zbiorze na ziarno. W przypadku wylegnięcia rośliny ochronnej należy ją wykosić, aby dać możliwość prawidłowego wzrostu wsiewki. Im większa wilgotność gleby w momencie zbioru rośliny ochronnej, tym większe niekorzystne skutki działania ciężkich maszyn żniwnych (niszczenie struktury gleby i młodych roślin lucerny). Lucerna rozwijająca się w łanie rośliny ochronnej jest przez nią ocieniona i chroniona przed intensywnym nasłonecznieniem i przed wiatrem. Po otwarciu łanu (skoszeniu rośliny ochronnej) zarówno słońce i wiatr powodują szybką utratę wody z delikatnej i niezahartowanej lucerny.
Lucerna w siewie czystym
W tym samym roku, w którym została wysiana lucerna w siewie czystym, można wykonać jedno- lub dwukrotne koszenie. Lucerna uprawiana bez rośliny ochronnej, w roku siewu po raz pierwszy powinna być koszona najwcześniej w okresie kwitnienia. Przy tym sposobie uprawy do końca września wykonuje się najczęściej dwa zbiory plonu.
Lucerna jako wsiewka
W przypadku wysiania lucerny w jęczmień na ziarno, po jego zbiorze nie wykonuje się koszenia, ponieważ lucerna słabo odrasta, a plony uzyskane z takiego koszenia są niewielkie. W przypadku uprawy lucerny jako wsiewki, po zbiorze rośliny ochronnej, odrost lucerny (ścierniaki) powinien być skoszony jak najpóźniej, gdy rośliny dobrze się rozrosną. W pierwszym roku lucerna wysiewana ze zbożami zapewnia pojedynczy plon ("ściernisko"), który należy wykonać na początku kwitnienia.
Technika zbioru i ochrona szyjki korzeniowej
Lucernę należy użytkować wyłącznie kośnie na wysokość 4-6 cm, a w pierwszym roku uprawy w siewie czystym na wysokości 10-15 cm, powyżej szyjki korzeniowej lucerny. Szyjkę korzeniową należy chronić, kosząc na wysokości 7-8 cm. Do koszenia lepiej jest używać kosiarki palcowej, gdyż kosiarka rotacyjna powoduje mniejszą ilość pędów i słabsze odrastanie lucerny po pokosie. Nie wolno kosić maszynami typu Orkan, aby nie uszkadzać szyjki korzeniowej, która jest organem spichrzowym rośliny. Jesienią w szyjce korzeniowej powstają zawiązki pączków, z których wiosną wyrastają nowe pędy. Stan szyjki korzeniowej decyduje o przezimowaniu, trwałości i plonowaniu plantacji. Z tego względu zaleca się, aby zbiór co najmniej jednego pokosu w roku był opóźniony do momentu kwitnienia.
Koszenie lucerny 2021
Dalsze użytkowanie i nawożenie wieloletniej plantacji
Intensywność użytkowania i trwałość plantacji
W latach pełnego użytkowania zbieramy w naszych warunkach 3 lub 4 pokosy. W uprawie intensywnej utrzymujemy lucernę na stanowisku przez 2-3 lata, a w uprawie tradycyjnej przez 3-4 lata, rekordziści potrafią ją trzymać na polu nawet 7 lat. O intensywności produkcji pasz z lucerny w każdym roku decydują warunki pogodowe. Sam rolnik reguluje wysokość nawożenia mineralnego i liczbę zbieranych pokosów. Im intensywniejsze jest użytkowanie lucerny, tym krótszy jest okres wysokiej produkcyjności.
Nawożenie w kolejnych latach
W dalszych latach uprawy lucerna potrzebuje głównie nawożenia fosforem i potasem. Zalecane dawki przy średniej zawartości tych składników w glebie wynoszą w czystym składniku ‒ około 90 kg fosforu i 140 kg potasu na 1 hektar. Dawkę potasu należy podzielić na dwie części ‒ pierwszą zastosować przed ruszeniem wegetacji, a drugą po pierwszym pokosie. W latach pełnego użytkowania tę samą roczną ilość potasu stosuje się w dawkach podzielonych wiosną, pod pierwszy i drugi pokos. Przy pełnym użytkowaniu lucerny w danym roku zaleca się aplikację całej dawki nawozów fosforowych jesienią lub wiosną. W przypadku stwierdzenia niedoborów wapnia i magnezu można stosować nawożenie pogłówne wapnem (dolomitem), w dawce do 2 ton na hektar, siarczanem magnezu w dawce do 50 kg na ha. W przypadku wysiewu lucerny z trawami, nawozy fosforowe aplikuje się tak, jak dla siewu czystego. Nawożenie potasowe wymaga nowych podziałów dawek na tyle, ile pokosów przewiduje rolnik w swoim gospodarstwie. Ważne, aby stosować je przed każdym odrostem. Ustalając wielkości dawek składnika pod lucernę z trawami, należy oszacować wielkość oczekiwanego plonu, uwzględnić gatunek traw i udział traw w mieszance. Pierwszą dawkę, stanowiącą 40% wartości ogólnej, wysiewa się przed ruszeniem wegetacji.
Produkty z lucerny i ich zastosowanie
Lucernę można produkować na zielonkę, siano, sianokiszonkę, susz i koncentrat białkowo-ksantofilowy (PX). Siano i kiszonki z lucerny stosowane są jedynie w żywieniu przeżuwaczy i nie mogą być wykorzystywane w przypadku gatunków monogastrycznych ze względu na mniejszą rolę bakterii celulolitycznych. Karmienie drobiu i świń pewną ilością paszy, zawierającej świeże części lucerny, jest możliwe jedynie latem, nie ma możliwości ich bezpiecznego stosowania zimą. Produktem spełniającym wymagania paszy wysokobiałkowej jest koncentrat białkowy z lucerny. Najniższe straty składników odżywczych występują przy zbiorze lucerny na bezpośrednie skarmianie, a najwyższe na siano. W czasie przewracania pokosów kruszą się liście lucerny, które zawierają 22-23% białka, gdy łodygi tylko 10-15%. Przy zbiorze trzech pokosów lucernę kosimy w fazie początku kwitnienia, co gwarantuje lepszą zimotrwałość plantacji i wysoki plon zielonki, lecz i słabszą jakość. Przy zbiorze czterech pokosów, pierwszy należy zebrać w fazie przed lub na początku pąkowania, drugi pokos do początku kwitnienia, pokos trzeci i czwarty po około 40 dniach odrostu ‒ w fazie przed pąkowaniem. Zielonka zbierana w ten sposób ma lepszą jakość i może być stosowana w żywieniu trzody, drobiu, bardzo wydajnych krów i młodego bydła. Intensywność odrostów poszczególnych pokosów zależy od wielu czynników.
Dlaczego podsiew lucerny w istniejące użytki zielone jest niewskazany?
W kontekście zakładania plantacji lucerny, istotne jest zrozumienie, że sama lucerna nie nadaje się do podsiewów w istniejące użytki zielone. Jak podkreślają eksperci, "podsiewów lucerną nie zalecamy. Jest to błąd." Lucerna jest rośliną, którą zakłada się na wiele lat (3-7 lat) i wymaga pełnej uprawy gleby, aby skutecznie konkurować z chwastami i innymi roślinami. W podsiewach lucerna nie ma konkurencyjności, aby przebić się z chwastami czy też z innymi roślinami. Jeśli w miarę wypadania lucerny z łanu, w puste miejsca plantacji, należy wsiewać natychmiast koniczynę lub trawy, aby nie dopuścić do rozprzestrzeniania się chwastów, które obniżają plony zielonki i jej wartość.
tags: #podsiewanie #lucerny #siewnik