Ciągniki rolnicze odgrywały kluczową rolę w rozwoju rolnictwa na całym świecie. W Polsce historia ciągników sięga daleko w przeszłość, a ich ewolucja jest ściśle związana z dziejami Zakładów Mechanicznych "Ursus" S.A.
Początki mechanizacji w rolnictwie
Zanim na polach pojawiły się ciągniki spalinowe, rolę maszyn pociągowych pełniły lokomobile. Już w 1765 roku Nicolas-Joseph Cugnot odbył pierwszą przejażdżkę pojazdem parowym. W 1850 roku John Fowler stworzył pierwszy ciągnik parowy, przekazując napęd z silnika parowego na koła i mocując zaczep do pługa.
W XIX i na początku XX wieku para była dominującym źródłem napędu. Za pioniera ciągników z silnikami spalinowymi uważa się Amerykanina Johna Froelicha, założyciela firmy Waterloo Gasoline Engine Company. Ulotka reklamowa firmy Waterloo Gasoline Engine Company reklamująca ciągnik Waterloo Boy ukazuje jego pionierskie podejście do ciągników z silnikami spalinowymi. Rok po upadku tej firmy, w 1897 roku, angielska firma Richard Hornsby & Sons sprzedała pierwszy ciągnik z silnikiem o zapłonie iskrowym, zaprojektowany przez Herberta Akroyd’a-Stuarta, o mocy 20 KM.
Historia zakładów Ursus: od armatur do traktorów
Zakłady Przemysłu Ciągnikowego „Ursus” S.A. to przedsiębiorstwo, które prowadziło działalność w Warszawie, w dzielnicy Ursus, w latach 1893-2003. Ursus to także marka produkowanych przez przedsiębiorstwo ciągników rolniczych. Początki firmy sięgają roku 1893, kiedy to w Warszawie przy ul. Siennej 15 inżynierowie Emil Schoenfeld, Kazimierz Matecki, Ludwik Rossman oraz przedsiębiorcy Ludwik Fijałkowski, Stanisław Rostkowski, Aleksander Radzikowski i Karol Strassburger założyli „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur”. Od 1902 roku rozpoczęto produkcję silników spalinowych o różnych mocach i wtedy też pojawiła się nazwa URSUS w nazwie fabryki.
Okres przedwojenny i pierwsze polskie ciągniki
W 1907 roku zmieniono nazwę na „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i Motorów” oraz znak P7P na URSUS. Okres I wojny światowej nie był dobrym czasem dla Ursusa, Rosjanie wywieźli maszyny w głąb kraju, a fabryka straciła rynek zbytu. W 1915 roku inżynier Karol Taylor, przyszły twórca pierwszego polskiego traktora, został zatrudniony w zakładzie. Urodzony w Kielcach w 1878 roku, Karol Taylor był uznanym autorytetem w budowie silników spalinowych, z doświadczeniem zdobytym w Rosji, Francji i Niemczech.
W latach 1915-1917 Taylor, piastując stanowisko kierownika technicznego, skonstruował ciągnik rolniczy napędzany silnikiem benzynowym. Prototypowy ciągnik zbudowano w 1918 roku na wzór amerykańskiego Titana, najprawdopodobniej modelu D 45. Borykający się z problemami finansowymi Ursus nie podjął seryjnej produkcji maszyny. 4 czerwca 1920 roku zmieniono nazwę na Fabryka Silników i Traktorów Ursus Sp. Akc. W czerwcu 1922 roku pierwsze działające pojazdy, oparte na Titanie, zostały zaprezentowane na wystawie polsko-francuskiej na Agrykoli i II Targach Wschodnich we Lwowie. Ten ciągnik, szerzej znany jako „ciągówka”, był napędzany naftowym, dwucylindrowym silnikiem o mocy 25 KM. W latach 1922-1927 przy ul. Skierniewickiej zbudowano zaledwie od stu do dwustu „Ciągówek”.
W 1923 roku zmieniono nazwę na Zakłady Mechaniczne URSUS - S.A., a głównym celem spółki stała się produkcja samochodów. W tym celu w Czechowicach pod Warszawą (dziś dzielnica Ursus) powstała nowa fabryka. 11 lipca 1928 roku zaprezentowano pierwsze 52 krajowe ciężarówki Ursus. W 1930 roku spółka upadła na skutek złego zarządzania i przeinwestowania, została upaństwowiona i włączona do Państwowych Zakładów Inżynierii. W 1939 roku zakłady zajęli Niemcy i przestawili całą produkcję na cele zbrojeniowe.
Powojenna odbudowa i Ursus C-45
Po zakończeniu II wojny światowej polskie rolnictwo było zrujnowane. W 1945 roku Edward Habich zwrócił się do Ministerstwa Przemysłu z propozycją uruchomienia produkcji ciągników rolniczych. Zdecydowano się na projekt maszyny na wzór niemieckiego ciągnika Lanz Bulldog D9500 ze względu na jego prostą konstrukcję i dostępność w Polsce. Sercem traktora był jednocylindrowy, dwusuwowy silnik Bulldog o mocy 45 KM.
30 kwietnia 1947 roku z taśm produkcyjnych Zakładów Mechanicznych Ursus zjechały pierwsze egzemplarze ciągnika Ursus C-45. Ten model stał się ikoną powojennej odbudowy i fundamentem mechanizacji wsi. Była to masywna, bezramowa konstrukcja o długości 3,43 m i masie własnej 3380 kg. Innowacyjny układ chłodzenia wykorzystywał parowanie wody z otwartego zbiornika. Seryjną produkcję uruchomiono we wrześniu 1947 roku. W pierwszym roku wyprodukowano 130 sztuk, a do 1957 roku zjechało z taśm około 50 tysięcy egzemplarzy, z czego 12% trafiło na eksport. Produkcja Ursusa-C45 zakończyła się w 1954 roku, a jego następcą został model C-451. W 1957 roku opracowano rodzinę silników wysokoprężnych S312, S313 i S314.
Ursus C-45 - zmora operatorów. Dlaczego jest ich mniej, niż mogłoby się zachować?
Statystyki produkcji Ursusa C-45 (1947-1954)
| Rok | Liczba wyprodukowanych ciągników |
|---|---|
| 1947 | 50 |
| 1948 | 1000 |
| 1949 | 3272 |
| 1950 | 5182 |
| 1951 | 5200 |
| 1952 | 6100 |
| 1953 | 7100 |
| 1954 | 5150 |
| Razem | 33054 |
Dalszy rozwój i licencje
W 1961 roku podpisano porozumienie polsko-czechosłowackie przewidujące wspólną produkcję ciągników przez ZKL „Liszeń” i „Ursus”. W 1963 roku rozpoczęto produkcję ciągnika C-328. W 1969 roku rozpoczęto produkcję ciężkich ciągników C-385 z silnikiem 4-cylindrowym o mocy 76 KM. 15 marca 1971 roku wyprodukowano tysięczny Ursus C-385. W 1972 roku powstało Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego Ursus, holding zakładów produkujących ciągniki i części do nich.
12 września 1974 roku zawarto z firmą Massey Ferguson-Perkins umowę obejmującą m.in. zakup licencji na ciągniki rolnicze serii MF 200 i MF 500. W 1978 roku rozpoczęto montaż szkoleniowy ciągników licencyjnych MF-235. 24 października 1983 roku wyprodukowano milionowy ciągnik Ursus. 19 lipca 1984 roku z taśmy produkcyjnej zjechał pierwszy licencyjny ciągnik MF-255.
Okres transformacji i upadek
W 1991 roku „Ursus” sprzedał 18 tys. ciągników. 1 lipca 1991 roku utworzono Zakłady Przemysłu Ciągnikowego Ursus (ZPC Ursus). W 1993 roku wprowadzono do produkcji ciągniki Ursus 5314 i 5312 o mocy 72 KM. W 1998 roku, w wyniku restrukturyzacji „Zrzeszenia Przemysłu Ciągnikowego Ursus”, powstały „Zakłady Przemysłu Ciągnikowego URSUS S.A.”, a także liczne spółki branżowe. Wdrożono do seryjnej produkcji m.in. 170-konny ciągnik Ursus 1734. Niestety, w 2003 roku Zakłady Mechaniczne „URSUS” w Ursusie ogłosiły upadłość. Produkcja została przeniesiona do nowszych hal fabrycznych w dzielnicy Ursus.
Nowa era i współczesność
W 2011 roku spółka POL-MOT Warfama SA podpisała umowę o sprzedaży ciągników marki „URSUS”, znaków towarowych oraz 100% udziałów URSUS sp. z o.o. Warfama wydzierżawiła również obecny zakład od Bumaru, tym samym Ursus stał się piątym oddziałem spółki. Dnia 26 kwietnia 2011 roku POL-MOT Warfama SA podpisała ze spółką Bumar sp. z o.o. umowę o sprzedaży ciągników marki „URSUS”, znaków towarowych oraz udziałów spółki URSUS, za łączną maksymalną kwotę 15 421 036,00 zł netto. W 2010 roku Ursus wprowadził do sprzedaży nowe modele ciągników rolniczych i uruchomił nową stronę internetową.
2 czerwca 2006 roku uczczono wyprodukowanie 1,5-milionowego ciągnika otwarciem Muzeum Historii Ursusa. W lutym 2024 roku rozpoczęło się wyburzanie hal i innych obiektów nieuznanych za zabytki na terenie dawnej fabryki.