Jednym z warunków prowadzenia działań bojowych jest nieprzerwane wsparcie inżynieryjne dla jednostek, oddziałów i pododdziałów sił zbrojnych. W Armii Czerwonej, a następnie w wojskach Związku Radzieckiego, kluczową rolę w tym zakresie odgrywały wyspecjalizowane ciągniki artyleryjskie. Przykłady takich maszyn to gąsienicowy ciężki ciągnik artyleryjski AT-T (ros. Артиллерийский Тягач) oraz gąsienicowy ciągnik artyleryjski MT-T.
Początki "Traktoryzacji" i Jej Militarnego Wykorzystania
W okresie międzywojennym w Związku Radzieckim przeprowadzano tzw. „traktoryzację” - czyli produkowano tysiące traktorów. Miały one podnieść wydajność gospodarki rolnej oraz unowocześnić sowiecką wieś, a pomysł masowej produkcji traktorów pochodził bezpośrednio od Lenina. W praktyce „traktoryzacja” ZSRR miała także drugą stronę, ponieważ traktory doskonale nadawały się również do celów wojskowych - jako ciągniki artyleryjskie i pojazdy transportowe.
Uwagę na traktory w ZSRR polski wywiad zwrócił już w 1923 roku. Wówczas Sowieci zaczęli wydawać bardzo dużo funduszy na zakup traktorów zagranicznych z Niemiec, Włoch, Szwecji i USA. Początkowo była to główna droga „traktoryzacji”, a celem zakupów była także chęć zapoznania się z zachodnią technologią. W latach 1925-1926 ilość traktorów w ZSRR zwiększyła się z kilku do ponad 20 tysięcy. Ilość ta zaczęła jeszcze bardziej rosnąć w latach 30-tych, ponieważ Sowieci inwestowali w duże fabryki traktorów, produkujące często także czołgi. Według Polaków najważniejsza z nich była Charkowska Fabryka Traktorów.
Istotnym momentem stało się także wprowadzenie do masowej produkcji nowych sowieckich traktorów typu „Kommunar” i „Komintern”. Zwłaszcza ten drugi, o mocy 130 KM i szybkości maksymalnej 30 km/h, wyjątkowo nadawał się do potrzeb wojskowych. Traktory te zostały zatem wprowadzone do Armii Czerwonej jako ciągniki artyleryjskie, a ich produkcja osiągnęła bardzo dużą skalę. Tak masowa produkcja traktorów zwiększyła możliwości Armii Czerwonej - a zwłaszcza mobilność jej artylerii.
Ten sukces był jednak tylko częściowy. Sowieckie traktory wyglądały bowiem w teorii znacznie bardziej imponująco, niż funkcjonowały w rzeczywistości. Były to pojazdy produkowane masowo i tanio, wobec czego często się psuły, a ich możliwości były ograniczone przez brak odpowiednich dróg, części zamiennych i stacji naprawczych. Ponadto, mimo organizowanych szkoleń i kursów, umiejętności techniczne mieszkańców sowieckich wsi nie należały do zbyt wysokich. Traktory - na co dzień służące głównie w rolnictwie - były często niewłaściwie używane, a nawet wyrzucane przy mniejszych usterkach. Władze radzieckie musiały nawet wprowadzić zarządzenie, w myśl którego traktory mogły być złomowane dopiero za zgodą specjalnych komisji. Podsumowując, można uznać, że przy „traktoryzacji” postanowiono na ilość, a nie jakość - co było zresztą dość typowe dla ZSRR. Efektem tego stało się wyprodukowanie bardzo wielu traktorów (de facto także ciągników artyleryjskich), których jakość i sposób użycia pozostawiały jednak dużo do życzenia.
STZ-5: Kluczowy Ciągnik II Wojny Światowej
STZ-5 (ros. СТЗ-5) był wojskowym średnim gąsienicowym ciągnikiem artyleryjskim i transportowym, konstrukcji radzieckiej z okresu II wojny światowej, produkcji Stalingradzkiej Fabryki Traktorów (STZ).
Geneza i Rozwój Konstrukcji
Ciągnik został opracowany w biurze konstrukcyjnym Stalingradzkiej Fabryki Traktorów (Stalingradskij Traktornyj Zawod - STZ), przy udziale Naukowego Instytutu Auto-Traktorowego (NATI), pod ogólnym kierownictwem W. Słonimskiego z NATI. Prace rozpoczęto w 1933 roku. Podwozie było wzorowane na brytyjskim czołgu lekkim Vickers Carden-Loyd, testowanym w ZSRR w 1931 roku, oraz częściowo na amerykańskim ciągniku International TA-40. Konstruktorom przyświecał cel unifikacji ciągnika wojskowego (artyleryjskiego i transportowego) i ciągnika do zastosowań cywilnych, głównie rolniczych. W efekcie, na tym samym podwoziu opracowano dwa ciągniki, z takim samym silnikiem: rolniczy STZ-NATI 1TA (STZ-3) z kabiną z tyłu za silnikiem (używany także w wojsku) i wojskowy STZ-NATI 2TW (СТЗ-НАТИ 2ТВ), znany szerzej pod fabrycznym oznaczeniem STZ-5.
Specyfikacja Techniczna STZ-5
Konstrukcja oparta była na ramie prostokątnej. STZ-5 miał z przodu zakrytą dwuosobową nieopancerzoną, drewniano-metalową, przeszkloną kabinę typu wagonowego, z silnikiem umieszczonym w kabinie, pomiędzy miejscami załogi. Z tyłu znajdowała się platforma ładunkowo-pasażerska o nośności 1,5 t. Kabina miała w przedniej ściance dwa uchylane okna, osłonę chłodnicy i dwa reflektory.
Silnik typu 1MA był wielopaliwowy: rozruch następował na benzynie (zbiornik 14 l), a po rozgrzaniu mógł przejść na naftę (kerozynę) lub podobne paliwo (zbiornik 148 l). Istniała możliwość wtrysku wody do cylindrów dla uniknięcia detonacyjnego spalania i zwiększenia mocy. Od cywilnego wariantu silnik STZ-5 różnił się wyposażeniem w rozrusznik elektryczny, a ponadto rozwijał większą prędkość dzięki innym przełożeniom skrzyni biegów (pięć do przodu o rozpiętości 9,81 i jedno do tyłu). Na tylnym moście zamontowane były sprzęgła boczne i hamulce. Ciągnik został również wyposażony w wciągarkę. Masa holowanej przyczepy wynosiła 4,5 t, maksymalnie 7,25 t. Na najniższym biegu ciągnik miał uciąg 4850 kgf (prędkość 1,9 km/h).
Produkcja i Służba Bojowa
Ciągniki serii próbnej zostały wyprodukowane 16 lipca 1935 r. W 1937 roku zbudowano 173 ciągniki, w następnym roku 136, po czym poziom produkcji skoczył do ponad 1200 rocznie w latach 1939-1940. Do 13 września 1942 roku, kiedy zakończono produkcję na skutek podejścia wojsk niemieckich pod zakłady Stalingradzkiej Fabryki Traktorów, wyprodukowano 9944 ciągników STZ-5, z tego 6505 już w trakcie wojny z Niemcami. Przez to był on najliczniejszym radzieckim ciągnikiem artyleryjskim specjalnej budowy podczas II wojny światowej (bez uwzględnienia adaptowanych ciągników rolniczych).
Na 1 stycznia 1941 Armia Czerwona miała ich na stanie 2839 (13,2% parku ciągników). Z powodu dużych strat poniesionych w początkowym okresie wojny, 1 września 1942 było ich w armii 4678 (około połowy wyprodukowanych). Ciągniki te przede wszystkim były używane do holowania armat polowych kalibru 76,2 mm, haubic 122 mm i 152 mm oraz armat przeciwlotniczych 76,2 mm i 85 mm. Niektóre maszyny posłużyły jako podstawa do montowania wyrzutni pocisków rakietowych BM-13 Katiusza, a w rejonie Odessy budowano na ich bazie improwizowane czołgi NI (Na ispug), uzbrojone w karabiny maszynowe.
Wiele ciągników STZ-5 zostało zdobytych przez Niemców podczas wojny, zwłaszcza w 1941 roku. Zdobyte ciągniki były używane przez wojsko niemieckie, głównie do zastosowań tyłowych. Po II wojnie światowej pozostałe ciągniki zostały wycofane z wojska, natomiast do lat 50. służyły w gospodarce narodowej.
Red Army STZ-5 artillery tractor
MAZ-535: Ciężki Ciągnik Artyleryjski Okresu Powojennego
Zaprojektowany w 1958 roku radziecki ciągnik artyleryjski MAZ-535 zapoczątkował długą serię ciężkich ciągników, z których najważniejszym był MAZ-537. Pojazdy te wykorzystywano do holowania ciężkich armat, pocisków rakietowych oraz dużych ładunków.
Początki Projektu i Wymagania
W 1954 roku radzieckie władze nakazały zakładom MAZ (Minskij Awtomobilnyj Zawod) opracowanie ciężkiego, czteroosiowego ciągnika artyleryjskiego przeznaczonego dla sił zbrojnych. Zakładano stworzenie dwóch pojazdów przystosowanych do holowania ładunków o masie 10 i 15 ton. Pojazdy otrzymały nazwy odpowiednio MAZ-535 i MAZ-536. Można spotkać się z informacjami, że podczas prac wzorowano się na podwoziu niemieckiego samochodu pancernego Sd.Kfz. 234, jednak nie są to potwierdzone informacje.
Fazy Rozwoju i Produkcji
Prace nad pierwszym z nich, MAZ-535, rozpoczęto we wrześniu 1954 roku, a na przełomie maja i czerwca 1956 roku ukończono pierwsze dwa prototypy. Przeprowadzone na nich próby wykazały, że konstrukcja wymaga znacznego wzmocnienia ram, ponieważ jej pierwsza wersja odginała się podczas jazdy po nierównym terenie. Po przeprowadzeniu stosownych modyfikacji, latem 1957 roku ukończono trzy prototypy, które wysłano na próby terenowe w różnych strefach klimatycznych. Wyniki tych prób były na tyle dobre, że podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji seryjnej pojazdu.
Początkowo produkcję prowadzono w zakładach MAZ, jednak w 1961 roku przeniesiono ją do zakładów KZKT, gdzie kontynuowano ją do 1964 roku. Łącznie powstały trzy podstawowe wersje pojazdów, różniące się przeznaczeniem. Podstawowym wariantem był MAZ-535A, na podstawie którego został opracowany MAZ-535B, przewidziany jako mobilna wyrzutnia pocisków 3M1 Onega i 3M2 Ładoga. Wersja MAZ-536 nie doczekała się produkcji seryjnej z powodu zbyt małego udźwigu, zwłaszcza wobec rosnącego ciężaru rakiet i środków artyleryjskich.
Możliwości i Zastosowania MAZ-535
Podstawowym zadaniem ciągników MAZ-535 było holowanie dział oraz specjalnych przyczep z rakietami. Z czasem pojazdy te zaczęto wykorzystywać jako normalne ciągniki, zwłaszcza w przypadku dużych ładunków wymagających wykorzystania kilku pojazdów. Przez krótki czas wykorzystywano je również do holowania samolotów Tu-104 i Tu-114, jednak ze względu na swoją wysokość, nie radziły sobie z tym zadaniem najlepiej. Na podstawie MAZ-a-535 opracowano również specjalistyczną platformę dla ciężkich bezzałogowych statków powietrznych Tu-121 (prototyp pocisku manewrującego z głowicą nuklearną) i Tu-123 (bezzałogowy rozpoznawczy dron rozpoznawczy). Rozważano również wykorzystanie podwozia MAZ-535 do budowy mobilnych wyrzutni pocisków rakietowych, ale planów nie zrealizowano, ponieważ okazało się, że pojazdy dysponują za małą nośnością.
Parametry Techniczne MAZ-535
MAZ-535 miał masę około 19 ton, udźwig około 10 ton i był w stanie ciągnąć przyczepy o masie do 50 ton (źródła nie są jednak zgodne w tej kwestii). W wersji MAZ-535A miał 8,7 m długości. Jego napęd stanowił silnik diesla D-12-A-375 o mocy 375 KM, zapewniający prędkość maksymalną około 60 km/h i zasięg około 600 km.
Bilans i Losy
Łącznie wyprodukowano kilkaset egzemplarzy różnych wersji ciągnika MAZ-535, które wykorzystywano aż do lat 90., równolegle z nowszymi konstrukcjami. Doświadczenie zdobyte podczas prac nad tym pojazdem wykorzystano do opracowania jego następcy, modelu MAZ-537. Warto również dodać, że w przeciwieństwie do modelu MAZ-537, MAZ-535 nigdy nie był eksportowany.
tags: #radziecki #ciagnik #artyleryjski