Niewykorzystany potencjał produkcyjny trwałych użytków zielonych (TUZ) w Polsce szacuje się na ponad 50%, a 30% stanowią użytki o wysokim stopniu degradacji. Zaniedbania w pielęgnacji i częste pozostawianie gruntów odłogiem prowadzą do postępującej degradacji TUZ. Objawy te można łatwo zaobserwować, analizując skład runi łąkowej oraz rodzaj występujących chwastów.
Identyfikacja przyczyn degradacji trwałych użytków zielonych
Pojawienie się na łące chwastów takich jak szczawie, mniszek czy ostrożeń, które są gatunkami potasolubnymi, często wiąże się z nieprawidłowym, zbyt wysokim stosowaniem nawozów płynnych, na przykład gnojowicy i gnojówki. Z kolei obecność sitów, turzyc i śmiałka darniowego, a także zanikanie cennych traw szlachetnych i roślin motylkowych, jest najczęściej wynikiem niewłaściwej gospodarki wodnej, spowodowanej złym stanem lub niedrożnością urządzeń melioracyjnych. Powyższe przykłady to tylko niektóre z częstych błędów prowadzących do degradacji.
Zdegradowane trwałe użytki zielone charakteryzują się niskimi plonami, wynoszącymi około 4,5 tony suchej masy na hektar, i dostarczają paszę o niezadowalającej wartości odżywczej. Karmienie zwierząt przeżuwaczy taką paszą może skutkować zmniejszeniem efektywności żywieniowej, pogorszeniem stanu zdrowia zwierząt, a także wzrostem kosztów hodowli z powodu zwiększonego zużycia pasz treściwych. Warto podkreślić, że odpowiednio utrzymane i pielęgnowane TUZ mogą osiągać plony na poziomie około 8-10 ton suchej masy na hektar.
Metody rekultywacji trwałych użytków zielonych
Istnieje kilka metod rekultywacji TUZ, które dobiera się w zależności od stanu runi, warunków siedliskowych i stopnia degradacji.
1. Odnowienie runi poprzez nawożenie i użytkowanie
Metoda ta jest stosowana, gdy warunki wodne są właściwie uregulowane, a w runi występuje co najmniej 20-30% wartościowych traw i roślin bobowatych. Udział uciążliwych chwastów tworzących kępy i rozłogi oraz chwastów azoto- i potasolubnych nie powinien przekraczać 10%. Jest to metoda szczególnie przydatna na terenach falistych, gdzie stosowanie innych metod jest utrudnione.
2. Intensywne nawożenie
Metoda ta znajduje zastosowanie przy nieodpowiednim składzie runi, którego niska wartość może wynikać z niedoboru lub niewłaściwych proporcji składników pokarmowych. Kluczowe jest zwrócenie uwagi na pH gleby. W ramach tej metody stosuje się dawkę „uderzeniową” nawożenia, wynoszącą 300 kg NPK na hektar. Na siedliskach posusznych należy ograniczyć dawkę azotu. Odpowiednie nawożenie połączone z zabiegami pielęgnacyjnymi prowadzi do wzrostu plonowania i poprawy składu botanicznego runi. Szybszy efekt można uzyskać poprzez okresową zmianę sposobu użytkowania.
3. Podsiew
Podsiew stosuje się, gdy powierzchnia TUZ jest wyrównana, udział wartościowych gatunków traw oraz roślin bobowatych w runi jest niewielki, a chwasty stanowią ponad 40% roślinności. Udział chwastów uciążliwych tworzących kępy i rozłogi nie powinien przekraczać 20%, a darń nie może być uszkodzona w wyniku zimowania lub długotrwałej stagnacji wody. Podsiew jest metodą pośrednią, łączącą odnowienie runi przez racjonalne nawożenie i użytkowanie z zagospodarowaniem przez zaoranie i obsiew. Polega on na wprowadzeniu nasion w darń pierwotną, bez jej całkowitego niszczenia. Dla nowych gatunków przetrwanie może być utrudnione ze względu na dużą konkurencyjność ze strony starej darni.
Terminy podsiewu:
- Siedliska posuszne: I dekada kwietnia
- Gleby torfowo-murszowe: II połowa kwietnia
- Gleby podmokłe: I dekada maja
Niszczenie starej darni przed podsiewem:
Zniszczenie starej darni można wykonać mechanicznie lub chemicznie. Tradycyjnie stosuje się ciężką bronę lub glebogryzarkę. Na glebach lekkich i średnich bronowanie wykonuje się dwu- lub trzykrotnie - wzdłuż, na skos lub w poprzek. Na glebach średnich i ciężkich najskuteczniejsze jest dwukrotne zastosowanie brony talerzowej. Użytek jest przygotowany do podsiewu, gdy powierzchnia pozbawiona darni wynosi około 50%. Przy nierównych powierzchniach stosuje się włókę belkową oraz dwukrotne wałowanie. Na glebach organicznych wystarczy jednorazowe niszczenie darni, ograniczając nadmierne spulchnianie. Zabiegi te powinny być wykonane jak najszybciej po sobie, aby zapobiec przesuszeniu.
W przypadku chemicznego niszczenia darni stosuje się herbicydy selektywne lub totalne. Gdy w runi występują wartościowe trawy oraz 30-50% ziół i chwastów (np. brodawnik jesienny, gwiazdnica pospolita, jaskier ostry i rozłogowy, krwawnik pospolity, mniszek pospolity, szczaw zwyczajny, tępolistny i kędzierzawy), należy użyć herbicydu selektywnego, który nie niszczy wartościowych traw. Po zaschnięciu chwastów ruń należy skosić i usunąć, a następnie wykonać podsiew, stosując 60-70% pełnej dawki wysiewu mieszanki.
Brak wartościowych traw oraz duży udział uporczywych chwastów uzasadnia użycie herbicydu totalnego. Niszczy on gatunki starej runi, tworząc warunki dla rozwoju siewek bez konieczności jej przeorywania. Siew nasion można wykonać ręcznie lub siewnikiem zbożowym po podwieszeniu redlic. Wysiewając rośliny bobowate, należy stosować balast (trociny, piasek zmieszany z nasionami) w celu równomiernego wysiewu.
4. Zmiana sposobu użytkowania
Okresowa zmiana sposobu użytkowania może przyspieszyć osiągnięcie pożądanych efektów w procesie rekultywacji.
5. Całkowita odnowa użytku (przeoranie i obsiew)
Metoda ta jest stosowana po radykalnej zmianie stosunków wodnych lub gruntownym uporządkowaniu terenu użytku, a także gdy licznie występują gatunki tworzące kępy. Rozpoczyna się od niszczenia starej runi mechanicznie lub chemicznie, lub od połączenia obu metod. Następnie wykonuje się uprawę pługiem z odkładnicą śrubową. Na glebach mineralnych orkę wykonuje się jesienią, a na glebach organicznych wiosną. Po orce stosuje się talerzowanie, nawożenie, bronowanie oraz wałowanie. Wysiewając 100% mieszanki, można zastosować roślinę ochronną (życicę wielokwiatową lub westerwoldzką) i wykonać wałowanie.
Odorywanie od miedzy | Wskazówki dotyczące orki | Jak rozpocząć i wykończyć pole | Orka 2019 |
Rekultywacja terenów zniszczonych przez dziki
Dziki stanowią coraz większy problem na użytkach rolnych, w tym na łąkach i pastwiskach, powodując znaczne zniszczenia. Wiosną dziki poszukują na tych terenach źródła białka w postaci ślimaków, robaków, pędraków i korzeni, co prowadzi do przerwania darni.
Ocena zniszczeń
Przed podjęciem decyzji o metodzie rekultywacji kluczowa jest ocena charakteru zniszczeń. Należy określić, czy są to uszkodzenia miejscowe, czy obejmują większą powierzchnię, a także oszacować głębokość, na jaką dziki przerwały darń.
Metody naprawy zniszczeń
- Uszkodzenia miejscowe i płytkie: W przypadku niewielkich, punktowych zniszczeń zaleca się ręczne wyrównanie i ułożenie zbuchtowanej darni w pierwotnym miejscu przy użyciu motyki, grabi lub szpadla.
- Uszkodzenia na większych obszarach: Niezbędne są zabiegi mechanicznej rekultywacji. Można wykorzystać maszyny do pielęgnacji użytków zielonych, takie jak włóka łąkowa, lub maszyny do uprawy roli, np. brona łąkowa.
- Głębokie uszkodzenia: Do naprawy głębokich uszkodzeń można wykorzystać kultywator wirnikowy z półzawieszanym siewnikiem rzędowym. Przy odpowiednim ustawieniu siewnika blisko powierzchni, zestaw ten równomiernie spulchnia i rozmieszcza zniszczoną darń oraz glebę już przy jednokrotnym przejeździe, co zwiększa efekty podsiewu.
Koszty rekultywacji hektara TUZ zniszczonego przez dziki mogą wynosić od 4 do 12 tysięcy złotych.
Znaczenie analizy gleby i nawożenia w rekultywacji
Kluczowym elementem skutecznej rekultywacji jest właściwe rozpoznanie potrzeb nawozowych gleby. Pierwszym krokiem jest ocena zasobności gleby w składniki pokarmowe poprzez analizę gleby w Okręgowych Stacjach Chemiczno-Rolniczych. Próbkę zbiorczą pobiera się z powierzchni 2-4 ha o jednolitej budowie. Najlepszy termin do badania gleby łąkowej to początek wiosny, tuż przed rozpoczęciem sezonu wegetacyjnego.
Znajomość zasobności gleby pozwala na precyzyjne określenie potrzeb nawozowych, co przekłada się na oszczędności. Obok nawożenia, istotnym elementem pratotechniki (uprawy łąk) są uprawki. Rodzaj uprawki zależy od składu gatunkowego runi, który powinien być szczegółowo określany w pierwszej dekadzie maja.
W przypadku orki w celu całkowitej odnowy użytku, kluczowe jest użycie pługa wyposażonego w krój odcinający górną warstwę darni oraz przedpłużki, które zapewnią dokładne przykrycie starej darni glebą i spowolnią jej odrastanie. Pobranie próbek gleby do analizy powinno nastąpić przed orką. W zależności od potrzeb i dostępności, można zastosować obornik, jednak nie w dawce przekraczającej 35 t/ha rocznie.
Z początkiem wiosny wykonuje się bronowanie, aby zatrzymać parowanie i utratę cennej wody. Powodzenie regeneracji zależy od skutecznego ograniczenia rozwoju starej darni, zapobieżenia rozwojowi chwastów oraz zapewnienia podsiąku wody do strefy kiełkowania nasion. Kluczowe jest również właściwe zwałowanie rekultywowanego użytku, aby dobrze zagęścić i docisnąć darń do podłoża.
tags: #rekultywacja #lak #brona #wirnikowa