Radziecki przemysł motoryzacyjny, zwłaszcza w dziedzinie pojazdów ciężarowych i specjalistycznych, wyprodukował wiele konstrukcji, które na stałe zapisały się w historii techniki wojskowej i cywilnej. Wśród nich kluczowe miejsce zajmują pojazdy produkowane przez zakłady MAZ (Mińska Fabryka Samochodów) i ZiŁ (Zakłady im. Lichaczowa). Ich konstrukcje, często o ogromnych gabarytach i nośności, były projektowane z myślą o najtrudniejszych zadaniach, od transportu ciężkiego sprzętu wojskowego po obsługę strategicznych systemów rakietowych.
Geneza i rozwój ciężkich podwozi MAZ
Historia ciężkich pojazdów MAZ sięga lat 50. XX wieku. W 1954 roku radzieckie władze nakazały zakładom MAZ opracowanie ciężkiego, czteroosiowego ciągnika artyleryjskiego przeznaczonego dla sił zbrojnych. Zakładano stworzenie dwóch pojazdów przystosowanych do holowania ładunków o masie 10 i 15 ton. Pojazdy otrzymały nazwy odpowiednio MAZ-535 i MAZ-536. Można spotkać się z informacjami, że podczas prac wzorowano się na podwoziu niemieckiego samochodu pancernego Sd.Kfz. 234, jednak nie są to potwierdzone informacje.
Prace nad pierwszym z nich, MAZ-535, rozpoczęto we wrześniu 1954 roku, a na przełomie maja i czerwca 1956 roku ukończono pierwsze dwa prototypy. Przeprowadzone na nich próby wykazały, że konstrukcja wymaga znacznego wzmocnienia ram, ponieważ jej pierwsza wersja odginała się podczas jazdy po nierównym terenie. Po przeprowadzeniu stosownych modyfikacji, latem 1957 roku ukończono trzy prototypy, które wysłano na próby terenowe w różnych strefach klimatycznych.
Wyniki tych prób były na tyle dobre, że podjęto decyzję o rozpoczęciu produkcji seryjnej pojazdu. Początkowo produkcję prowadzono w zakładach MAZ, jednak w 1961 roku przeniesiono ją do zakładów KZKT (Kurgański Zakład Gąsienicowych Ciągników Kołowych), gdzie kontynuowano ją do 1964 roku. Łącznie powstały trzy podstawowe wersje pojazdów, różniące się przeznaczeniem. Podstawowym wariantem był MAZ-535A, na podstawie którego został opracowany MAZ-535B, przewidziany jako mobilna wyrzutnia pocisków 3M1 Onega i 3M2 Ładoga.
Podstawowym zadaniem ciągników MAZ-535 było holowanie dział oraz specjalnych przyczep z rakietami. Z czasem pojazdy te zaczęto wykorzystywać jako normalne ciągniki, zwłaszcza w przypadku dużych ładunków wymagających wykorzystania kilku pojazdów. Przez krótki czas wykorzystywano je również do holowania samolotów Tu-104 i Tu-114, jednak ze względu na swoją wysokość, nie radziły sobie z tym zadaniem najlepiej.
Na podstawie MAZ-a-535 opracowano również specjalistyczną platformę dla ciężkich bezzałogowych statków powietrznych Tu-121 (prototyp pocisku manewrującego z głowicą nuklearną) i Tu-123 (bezzałogowy rozpoznawczy dron rozpoznawczy). Rozważano również wykorzystanie podwozia MAZ-535 do budowy mobilnych wyrzutni pocisków rakietowych, ale planów nie zrealizowano, ponieważ okazało się, że pojazdy dysponują za małą nośnością.
Łącznie wyprodukowano kilkaset egzemplarzy różnych wersji ciągnika MAZ-535, które wykorzystywano aż do lat 90., równolegle z nowszymi konstrukcjami. Doświadczenie zdobyte podczas prac nad tym pojazdem wykorzystano do opracowania jego następcy, modelu MAZ-537. Wersja MAZ-536 nie doczekała się produkcji seryjnej z powodu zbyt małego udźwigu, zwłaszcza wobec rosnącego ciężaru rakiet i środków artyleryjskich. MAZ-535 miał masę około 19 ton, udźwig około 10 ton i był w stanie ciągnąć przyczepy o masie do 50 ton. Jego napęd stanowił silnik diesla D-12-A-375 o mocy 375 KM, zapewniający prędkość maksymalną około 60 km/h i zasięg około 600 km.
Rodzina MAZ-543: Wielozadaniowe podwozia rakietowe
Jednym z najbardziej rozpoznawalnych i wszechstronnych podwozi ciężkich pojazdów radzieckich jest MAZ-543. Zaprojektowany w latach 60. XX wieku, stał się podstawą dla wielu systemów rakietowych i specjalistycznych pojazdów.
Utworzenie specjalnych biur projektowych (SKB) w fabrykach samochodów w Związku Radzieckim stało się wymogiem Ministerstwa Obrony. W Mińskiej Fabryce Samochodów tajne SKB-1 było zaangażowane w ciężkie pojazdy z rodziny MAZ-535/537, które później zostały przeniesione do Kurganu, uwalniając pojemność dla legendarnego MAZ-543.
Część materiałów wskazuje na pewne nieścisłości w dokumentacji graficznej dotyczącej MAZ-543. Na przykład, w jednym z rysunków sylwetki bocznej MA-543, wanna zawieszenia została odwzorowana od ZiŁ-135. Niemniej jednak, dla osób zaznajomionych z tematem, umiejscowienie tych elementów we właściwym położeniu z tyłu MAZ-a nie powinno stanowić problemu.
MAZ-543 to czteroośiowy pojazd o układzie napędowym 8x8. Charakteryzuje się dużą siłą uciągu i zdolnością do przenoszenia ciężkich ładunków, co czyni go idealną platformą dla wyrzutni rakietowych. Jego konstrukcja, opracowana przez zespół pod kierownictwem Borysa Lvovicha Shaposhnika, była bardziej tradycyjna i masywna w porównaniu do niektórych prototypów ZIL, co okazało się bardziej niezawodne.
Znane są cztery monografie zagraniczne i jedna polska opisujące MAZ-543 w wariancie SCUD:
- Wydanie opracowane przez Militarverlag der DDR: Perfekcyjne pod względem „karoserii”, ale zawiera błędy przy rysowaniu podwozia (zawieszenie od ZiŁ-135).
- Opracowanie CONCORD (autorstwo Załogi): Kopią rosyjskiego wydania z dodanymi zdjęciami autora.
- Wydanie rosyjskie: Rysunki nie są wystarczająco szczegółowe, ale wartościowe, zawierają dużo zdjęć polskich wyrzutni.
- Wydanie polskie: Niestety powierzchowne, kopiuje rysunki z wydania CONCORD, nadaje się głównie dla modelarzy w skali 1:87.
- Wydanie słowackie AEROMEDIA: Perfekcyjne, zawiera grafikę 3D, zdjęcia i rysunki wykonane na podstawie pomiarów muzealnych egzemplarzy.
Konstrukcje oparte na MAZ-543 były używane w systemach takich jak 9K72 Elbrus (Scud). Podwozia te pojawiły się w krajach byłego Układu Warszawskiego wraz z nowymi typami rakiet. W Polsce, pomimo prób uniezależniania się od nacisków ZSRR, wprowadzano pewne typy uzbrojenia. Szacuje się, że w Polsce mogło stacjonować od 36 do 42 sztuk MAZ-543 w dwóch wersjach wyrzutni. Po wycofaniu systemu, podwozia pozostały bezużyteczne, ponieważ brakowało odpowiedniego sprzętu do ich adaptacji.
Wspomniano również o późniejszym pojeździe MAZ-7907, napędzanym na wszystkie 24 koła, z silnikiem o mocy około 1250 KM i osiem ośmiu skrętnych osi. Podwozie to było w stanie udźwignąć ładunek dochodzący do 220 ton i wykorzystywano je do przewożenia czołgów lub elementów konstrukcji mostów. Jest to prawdopodobnie największa ciężarówka będąca na wyposażeniu armii rosyjskiej.
ZiŁ: Ikona radzieckiej motoryzacji
Zakłady im. Lichaczowa (ZiŁ) odegrały fundamentalną rolę w rozwoju radzieckiej motoryzacji, produkując szeroką gamę pojazdów, od luksusowych limuzyn po ciężkie samochody ciężarowe i wojskowe podwozia.
ZiŁ-130 i jego pochodne
ZiŁ-130 to jeden z najpopularniejszych samochodów ciężarowych na terenie byłego ZSRR. Model ten był produkowany seryjnie od 1962 roku, a do roku 1994 powstało około 3 380 000 sztuk w różnych odmianach. Był to pierwszy samochód ciężarowy marki ZiŁ pomalowany na kolor niebieski i biały. Przez cały okres produkcji doczekał się dwóch poważniejszych modyfikacji (w 1966 i 1977 r.), po drugiej z nich zmieniono osłonę chłodnicy.
Największą wadą samochodów ciężarowych ZiŁ, w tym modelu 130, było bardzo duże zużycie paliwa (nawet rzędu 55 litrów/100 km, a w przypadku ciągnika siodłowego czasami jeszcze więcej), spowodowane zastosowaniem silnika benzynowego. Z drugiej strony, silnik benzynowy miał przewagę nad silnikiem Diesla w warunkach rosyjskich (bardzo mroźne zimy), ponieważ benzyna nie zamarza.
W dalekim Krasnojarsku firma Sibkonwersija wystawiła na sprzedaż 6 nieużywanych ZiŁ-ów 133, wariantu 3-osiowego modelu 130. Pojazdy te, wyprodukowane w 1994 roku, miały około 1500 km przebiegu i były magazynowane pod dachem. Do napędu używano silników V8 produkcji Kamaza, znanych z wytrzymałości. Skrzynie biegów również pochodziły z Kamaza, a mosty były wyposażone w blokady.
Wojskowe podwozia ZiŁ
Zakłady ZiŁ były również kluczowym ośrodkiem rozwoju wojskowych pojazdów kołowych. Utworzone w 1954 roku specjalne biuro rozwoju wojskowego (SKB) zainicjowało rozwój nowego sprzętu wojskowego z napędem na wszystkie koła.
Jednym z kluczowych projektów Biura Projektów Specjalnych (SKB) było stworzenie rodziny pojazdów o układzie kół 8x8. Pierwszym prototypem, który można uznać za odległego przodka seryjnych konstrukcji, jest ZIS-E134 z 1955 roku. Była to pierwsza czteroosiowa ciężarówka z napędem na wszystkie koła, zunifikowana z ZIS-151. Podwozie składało się z czterech równo rozmieszczonych mostów z BTR-152V, z których dwa pierwsze były sterowane. Rama i kabina zostały wypożyczone z ZIS-151, a system pompowania kół zaczerpnięto z transportera opancerzonego. Samochód ten, mimo nietypowego wyglądu, był zbudowany zgodnie z klasycznymi wzorcami, a jego osiem miękkich opon doskonale tłumiło nierówności terenu.
Bardziej awangardowe podejście głównego konstruktora SKB Witalija Graczewa doprowadziło do opracowania ZIL-135. Pierwszy ZIL-135, który pojawił się w 1958 roku, był amfibią o charakterystycznym wyglądzie. Na tej maszynie pojawiło się rzadkie rozwiązanie układu z połączonymi kołami 2. i 3. pary, które później stało się znakiem rozpoznawczym transportera rakietowego Zilovsky i nośników Uragan MLRS. Samochód ten miał otwartą platformę, stosunkowo krótką maskę, nadwozie ciśnieniowe przystosowane do pływania i brak tradycyjnego zawieszenia.
ZiŁ-135 to ogromny czteroosiowy samochód ciężarowy produkowany przez Związek Radziecki od 1966 roku. Ciężarówka ta była stosowana w wielu krajach bloku wschodniego. Pojazdy napędzane były przez dwa silniki Ural-375 o pojemności 6,9 litra i mocy 180 koni mechanicznych każdy, pozwalające na rozwinięcie prędkości 65 km/h. Spalanie tej maszyny, mierzącej prawie 10 metrów, zamykało się w granicach 100 litrów paliwa na 100 kilometrów. Na jednym baku ZiŁ-135 mógł pokonać odległość od 400 do 700 kilometrów. Równolegle do wersji transportujących pociski rakietowe, produkowano także bardziej cywilne wersje modelu 135, na których montowano dźwigi lub stosowano je jako konwencjonalne ciężarówki.
Innym ważnym wojskowym pojazdem był ZiŁ-131, produkowany w latach 1966-2002. Była to wojskowa wersja modelu ZiŁ-130, z napędem na wszystkie osie (6x6) i silnikiem V8 o pojemności sześciu litrów. Na bazie ZiŁ-131 budowano szereg specjalistycznych zabudów wojskowych.
ZiŁ-157 to jedna z najsłynniejszych ciężarówek radzieckich sił zbrojnych. Produkowany w latach 1956-1962, przez wiele lat pozostawał podstawowym samochodem Armii Radzieckiej. Ważące 2,5 tony pojazdy, napędzane na wszystkie sześć kół, wyposażano w silniki o mocy około 109 koni mechanicznych, rozpędzające Ziła do prędkości około 65 km/h. W 1979 roku armia radziecka wprowadziła na swoje wyposażenie ciężarówki Ural-375D, które zastąpiły Ziły 157.
Inne radzieckie pojazdy wojskowe
Oprócz konstrukcji MAZ i ZiŁ, radziecka motoryzacja wojskowa obejmowała również inne znaczące pojazdy:
- UAZ-469: Kultowy samochód terenowy produkowany od 1972 do 2007 roku, skierowany głównie do celów wojskowych, ale także szeroko stosowany przez siły Układu Warszawskiego. Napędzany silnikami o mocy około 70 KM, spalający około 28 litrów benzyny, mógł pomieścić do siedmiu osób.
- GAZ-46: Radziecka amfibia, która weszła do produkcji w latach 50. XX wieku jako odpowiedź na pojazdy alianckie z II Wojny Światowej. Była to kopia amerykańskich pojazdów DUKW i Forda GPA. Napędzana silnikiem o mocy 55 KM, do dziś znajduje się w rękach kolekcjonerów.
- GAZ-2975: Rosyjski pojazd z napędem na cztery koła, zaprezentowany w 2005 roku, często uważany za rosyjską odpowiedź na Humvee. Kosztujący około 60 tysięcy dolarów, wyposażony jest w silniki o mocy od 197 do 215 KM, zdolne rozpędzić pojazd do 140 km/h.
- BM-8, BM-14, BM-31: Radzieckie wyrzutnie rakietowe, które siały postrach od lipca 1941 roku. Montowane na różnych podwoziach, na trwałe zapisały się w historii wojennej.
- BTR-152: Sześciokołowy transporter opancerzony, którego konstrukcję rozpoczęto po II Wojnie Światowej. Wszedł do służby w 1950 roku, a zmodyfikowane wersje produkowane są do dziś. Wykorzystywany m.in. podczas interwencji ZSRR na Węgrzech i Czechosłowacji.
Koparko spycharka Białoruś JUMZ ! Po 20 latach oczekiwania u podnóży Bieszczad nadszedł jej czas !!!
Wspomniano również o systemie scentralizowanego pompowania opon, który był rozwijany w Związku Radzieckim od lat 50. XX wieku. Choć nie był to pierwszy taki system na świecie (podobne stosowano w USA), w ZSRR rozwijano go z myślą o pojazdach lądowych. Witalij Graczew i jego zespół z SKB byli inicjatorami wyposażenia BTR-152 w pompę, co potwierdziło skuteczność systemu w porównaniu nawet z czołgiem T-34.