Rozrzutnik do torfu, obornika i wapna: kompleksowy przewodnik po wyborze adapterów i systemów jezdnych

Rozrzutnik obornika, często nazywany również roztrząsaczem, to maszyna rolnicza służąca do rozwożenia, rozdrabniania i równomiernego rozrzucania obornika oraz innych nawozów naturalnych, takich jak kompost, torf czy nawozy zielone, na polu. Jest to jedno- lub dwuosiowa skrzynia z przenośnikiem podłogowym, która w swojej tylnej części posiada zainstalowany mechanizm rozdrabniający i rozrzucający. Współczesne rozrzutniki obornika to jednostki hydrauliczne, napędzane wałem odbioru mocy (WOM) lub silnikiem hydraulicznym z hydrauliki pojazdu. Elementem wykonującym główną część zadaniową maszyny jest zespół noży zamocowanych na specjalnych wałkach - adapterach, które obracając się, rozdrabniają i rozrzucają materiał w polu. Przesuw obornika w kierunku adaptera odbywa się za pomocą taśmy przesuwanej po podłodze skrzyni załadunkowej, składającej się z listew napędzanych łańcuchem.

Rodzaje adapterów rozrzucających

Kluczowym elementem każdego rozrzutnika obornika, wpływającym na jakość jego pracy i wydajność, jest adapter rozrzutu. Główny podział rozrzutników, biorąc pod uwagę rodzaj końcowego adaptera, to pionowe i poziome.

Adaptery pionowe

Adaptery pionowe to zaawansowane konstrukcje, zapewniające dokładne rozdrobnienie masy oraz znaczną szerokość rozrzutu. Cechuje je wszechstronność - doskonale radzą sobie z każdym typem obornika, a także z wapnem, torfem czy kompostem. Występują w dwóch podstawowych konfiguracjach:

• Adapter pionowy 2-walcowy: Posiada dwa szerokie pionowe walce oraz zamocowane u dołu duże talerze z łopatkami. Pozwalają one osiągnąć szerokość rozrzutu do około 12-15 metrów przy zachowaniu bardzo dobrej równomierności. Ten model jest uniwersalny i może być wykorzystywany do obornika, torfu i wapna.
• Adapter pionowy 4-walcowy: Wyposażony w cztery pionowe walce, często ze zróżnicowaną średnicą (np. wewnętrzne 30 cm, zewnętrzne 40 cm), oraz zamocowane u dołu talerze. Pozwala osiągnąć szerokość rozrzutu od 4 do 10 metrów. Równomierność rozrzutu jest nieco gorsza niż w adapterze dwuwalcowym, ponieważ tuż za rozrzutnikiem leży więcej obornika niż po bokach. Ten typ adaptera nadaje się do obornika od trzody chlewnej oraz bydlęcego, a także słomiastego obornika. Charakteryzuje się wysoką przepustowością i dobrze sobie radzi nawet z wyjątkowo trudnym do rozdrobnienia obornikiem.

Adapter pionowy jest bardziej uniwersalny i dobrze sprawdzi się przy rozrzucaniu świeżego i słomiastego obornika. Zwykle stosuje się go do rozrzucania obornika na stokach, gdyż umożliwia równomierne rozprowadzenie go wzdłuż spadku. Jest także bardziej uniwersalny i może być stosowany do różnych typów obornika, w tym cieknącego lub lepkiego. Rozrzutnik z adapterem pionowym lepiej sprawdzi się, jeżeli obszar do nawożenia jest duży, pozwalając ograniczyć ilość przejazdów.

Adaptery poziome

W przypadku maszyn średniej wielkości, poziome walce są wykorzystywane nie samodzielnie, a w połączeniu z tarczami rozrzucającymi. Walce, osłonięte z otwartą jedynie dolną częścią zabudowy, rozluźniają nawóz i podają go na tarcze rozrzucające. Takie zespoły dozowania pozwalają na stosowanie oprócz obornika także wapna, kompostu, pozostałości z biogazowni itp. Trzeba pamiętać, że w tym przypadku obornik nie może być zbyt słomiasty. Ogromną zaletą takiego zespołu rozrzucającego jest szerokość pracy, która dochodzi w przypadku niektórych materiałów do 25 m.

• Adapter tarczowy z 2-bębnowym adapterem poziomym ślimakowym: Służy do rozrzucania przegniłego obornika (bez świeżej słomy), wapna, szlamu, kompostu i torfu na szerokość do 20 m. Najczęściej stosowany jest do rozrzucania obornika od drobiu oraz szlamu z biogazowi.
• Adapter poziomy (klasyczny): Stosowany w rozrzutnikach o mniejszej ładowności. Szerokość rozrzutu jest nieznacznie większa od szerokości naczepy. Nadaje się do stosowania szczególnie na niedużych i wąskich powierzchniach nawożenia. Jest bardziej odpowiedni do płaskiego terenu i suchego obornika, umożliwiając równomierne rozrzucanie w takich warunkach.

Adapter rozdrabniający (bijakowy)

Ten typ adaptera wykorzystuje jeden poziomy walec, ale wyposażony w wahliwie zawieszone bijaki (na łańcuchach), które wirując z dużą prędkością dokładnie rozbijają nawet twarde bryły wapna. Całość jest zamknięta w obudowie, która wspomaga proces rozdrabniania i kieruje strumień materiału na poziome tarcze rozsiewające. Adapter ten świetnie sprosta wymaganiom rolników wysiewających wapno, torf czy szlam, jednak nie nadaje się do obornika, zwłaszcza bydlęcego.

Wybór adaptera - czynniki decydujące

Wybór odpowiedniego adaptera do rozrzutnika nawozu może wpłynąć na jakość i efektywność pracy w gospodarstwie rolnym. Przed podjęciem decyzji należy wziąć pod uwagę:

• Rodzaj nawozu: W zależności od rodzaju nawozu (świeży słomiasty obornik, przefermentowany obornik, wapno, torf, kompost, szlam), należy dobrać odpowiedni adapter.
  • Dla obornika z dużą ilością słomy polecany jest adapter z czterowalcowym pionowym adapterem.
  • Jeżeli chcemy nawozić pola różnorodnymi materiałami (obornik bydlęcy, wapno, torf, materiały sypkie i półpłynne), warto pomyśleć o pionowym adapterze dwuwalcowym.
  • Dla przegniłego obornika (bez świeżej słomy), wapna, szlamu, kompostu, torfu najlepiej sprawdzi się adapter tarczowy z 2-bębnowym adapterem poziomym ślimakowym.
• Ukształtowanie terenu: Na pagórkowatym terenie, szczególnie przy rozrzucaniu obornika na stokach, lepszy będzie adapter pionowy. Na płaskim terenie i przy suchym oborniku, swoje atuty pokaże adapter poziomy.
• Powierzchnia pola: Jeśli obszar do nawożenia jest duży, adapter z pionowymi walcami pozwoli ograniczyć ilość przejazdów. Na niedużych i wąskich powierzchniach nawożenia wystarczający będzie adapter poziomy.
• Szerokość rozrzutu: Warto sprawdzić maksymalną szerokość rozrzutu adaptera.
• Konstrukcja i jakość wykonania: Warto zwrócić uwagę na jakość i grubość użytych materiałów oraz zastosowane przekładnie, aby adapter był trwały i odporny na uszkodzenia mechaniczne.

Układ jezdny - solidna podstawa rozrzutnika

Jednym z najważniejszych elementów rozrzutników obornika jest układ jezdny, który musi sprostać przewożeniu bardzo dużych ilości materiału. Obciążenia i przebiegi tych maszyn często przekraczają standardowe wartości dla przyczep. Przy wyborze rozrzutnika bardzo ważny jest rodzaj podwozia, na jakie się zdecydujemy.

Rozrzutniki jednoosiowe

W najnowszych konstrukcjach widać wyraźną tendencję do ograniczania liczby osi. Wśród największych firm zdecydowanie króluje oś pojedyncza połączona z kołami o dużej średnicy, wyposażonymi w opony z bieżnikiem rolniczym.

Zalety:

• Zwrotność i mniejsza ingerencja w podłoże: Rozrzutnik jednoosiowy na dużym kole jest najbardziej zwrotną konstrukcją i w mniejszym stopniu ingeruje w podłoże niż podwozia typu tandem, które nie mają osi skrętnej. Na uwrociach uszkodzenia darni są mniejsze lub prawie ich nie ma.
• Mniejsze zapotrzebowanie na moc ciągnika: Wynika z niższych oporów toczenia. Producenci deklarują, że do współpracy z rozrzutnikami wyposażonymi w pojedynczą oś wystarczy ciągnik o 10-20% mniejszej mocy w porównaniu z osią tandemową.
• Lepsza manewrowość: Brak spychania podłoża podczas skręcania, co jest problemem w układzie tandemowym.
• Mniejsze zużycie opon: Przy pracach polowych i na łąkach opony zużywają się wolniej.
• Mniejsze ryzyko utopienia: Rozrzutnik jednoosiowy na dużym kole jest również trudniej utopić na gruncie ornym, zwłaszcza na uwrociach, gdzie koła w tandemie pchają ziemię i robią koleiny. Im większe koła, tym łatwiej się toczą, zwłaszcza w mokrym terenie.

Rozrzutniki jednoosiowe zwykle pozbawione są amortyzacji kół, jednak sytuację poprawiają powszechnie stosowane amortyzowane dyszle.

Rozrzutniki tandemowe i tridemowe

Układy jezdne typu tandem (dwie osie w tylnej części maszyny) mają swoich zwolenników.

Zalety:

• Wysoka stabilność: Zapewniają znacznie lepszą stabilność podczas jazdy, gdyż są zwykle resorowane, co wpływa na komfort i bezpieczeństwo transportu.
• Możliwość zastosowania mniejszej średnicy kół: Koła mieszczą się pod skrzynią ładunkową, dzięki czemu nie ma ograniczenia szerokości skrzyni ładunkowej. Ma to znaczenie przede wszystkim przy wykorzystaniu rozrzutnika do innych celów niż nawożenie organiczne.
• Wielozadaniowość: Po zdemontowaniu adaptera świetnie nadają się do transportu materiałów objętościowych (zielonki z kukurydzy, traw, żyta na kiszonkę). Duża powierzchnia podłogi w połączeniu z nadstawkami daje sporą pojemność takiej „przyczepy objętościowej” przy stosunkowo kompaktowych gabarytach.

Układy tandemowe bez osi skrętnej są prostą i stosunkowo tanią konstrukcją. Tandem/tridem z skrętnymi osiami łączy zalety typowego tandemu z zaletami rozrzutników na jednej dużej osi, poprawiając manewrowość i minimalizując uszkodzenia podłoża.

Skrzynie ładunkowe - przestrzeń do wykorzystania

Skrzynie ładunkowe rozrzutników charakteryzują się dużym zróżnicowaniem pod względem zastosowanych materiałów i konstrukcji. Trwałość maszyny zależy od jakości stali i grubości blachy.

• Materiały:
  • Metaltech RO 10 i 10+: Blacha o grubości 4 mm na ścianach i 6 mm na podłodze, wykonana ze stali Domex (ściany) i Hardox (podłoga).
  • Brochard: Skrzynie wykonane ze stali Domex, z blachą o grubości 3 mm na ścianach i 4 mm na podłodze.
  • Pronar N 161/2 Heros i Metal-Fach N280/2: Grubość ścian wynosi 3 mm. W modelu Metal-Fach N280/2 zastosowano podłogę z drewnianych desek, co ma być trwałym rozwiązaniem w agresywnym środowisku nawozów.
• Typy skrzyń:
  • Tradycyjne skrzynie ładunkowe z otwieranymi burtami: Umożliwiają wykorzystanie rozrzutnika jako tradycyjnej przyczepy.
  • Burty sztywne lub skrzynie skorupowe: Zyskują na popularności ze względu na zwiększoną wytrzymałość i szczelność, przydatną przy przewożeniu materiałów sypkich i wilgotnych. Skrzynia skorupowa w rozrzutnikach N276 FALCON umożliwia precyzyjne rozprowadzanie materiału.
  • Skrzynie zwężone: W rozrzutnikach z pojedynczą osią i dużymi kołami skrzynia ładunkowa jest zwężona i mieści się między kołami. Jest jednocześnie głęboka i długa, co zapewnia dużą objętość i dobrze współpracuje z dwuwalcowym adapterem.
  • Skrzynie samonośne: W firmie A-Lima-Bis, dzięki zastosowaniu skrzyni ładunkowej samonośnej, koła przymocowane są do jej boków. Pozwoliło to na obniżenie progu załadunku (do 2,1-2,15 m), co ułatwia napełnianie maszyny za pomocą miniładowarek lub małych ciągników z ładowaczem czołowym.

Umieszczenie platformy ładunkowej między kołami bezpośrednio nad osią daje dodatkowy pozytywny efekt w postaci obniżenia środka ciężkości, co zwiększa stabilność maszyny. Niska krawędź załadunku pozwala na wykorzystanie do napełniania rozrzutnika miniładowarek bądź małych ciągników z ładowaczem czołowym. Jednocześnie trzeba pamiętać, że duże koła znajdujące się na zewnątrz skrzyni ładunkowej ograniczają miejsce podjazdu do niej. Producenci, jak Sipma i Pronar, przeciwdziałają temu, wykańczając górną krawędź skrzyni drewnianą listwą.

Wyposażenie wewnętrzne skrzyni i systemy zabezpieczeń

Jednym z najważniejszych elementów wyposażenia skrzyni ładunkowej jest przenośnik łańcuchowy. W rozrzutnikach o średniej ładowności stosuje się zazwyczaj przenośnik podwójny, złożony z dwóch przenośników obejmujących połowę szerokości przestrzeni ładunkowej - na każdy z nich przypadają dwa łańcuchy połączone poprzecznymi listwami (np. łańcuch NK14 o zrywalności 21 ton w N276 FALCON). Napinanie łańcucha często odbywa się poprzez przesuwanie wałka z łożyskiem samonastawnym w bocznych prowadnicach, z podwójnym mocowaniem śrub. Standardem jest napęd hydrauliczny łańcuchów, który pozwala na bezstopniową regulację prędkości przesuwu.

Zasuwy i osłony adaptera

Ważne jest zabezpieczenie przewożonego materiału podczas transportu i uruchamiania maszyny. Do tego celu służą zasuwy i osłony adaptera, które zazwyczaj są dostępne za dopłatą.

• Zasuwy (ściany grodziowe): Mają postać płyty wsuwanej między walce adaptera a skrzynię ładunkową. Ich zadaniem jest zabezpieczenie adaptera przed naporem nawozu naturalnego podczas transportu i uruchamiania walców, co chroni cały mechanizm przeniesienia napędu przed silnymi przeciążeniami. Zasuwa, wysunięta do góry podczas pracy, stanowi także ochronę dla ciągnika przed odpryskami obornika. Zasuwa chroni również przed gubieniem materiału podczas transportu - np. w modelach Metal-Fachu wyposażona jest w gumowe pióro uszczelniające.
• Osłony adaptera: Przeciwdziałają gubieniu resztek obornika znajdujących się na adapterze i chronią osoby postronne przed kontaktem z jego zębami. Niektóre firmy stosują siatki ochronne (Metal-Fach), inne pełne osłony z blachy (Unia Group Tytan).

Wymagania mocy ciągnika i dodatkowe opcje

Rozrzutniki o ładowności 10-12 ton zazwyczaj wymagają ciągnika o mocy co najmniej 100 KM. Jest to niezbędne minimum, choć wiele zależy od warunków panujących na danym polu.

• Metal-Fach (10-tonowy N280/2 z 4-walcowym adapterem pionowym): deklaruje najmniejsze zapotrzebowanie mocy.
• Joskin Tornado 3 (12 t): Minimalne zapotrzebowanie mocy na poziomie 120 KM.
• Metaltech RO 12 (12 t) z 2 pionowymi walcami: Wymaga ciągnika o mocy co najmniej 130 KM.

Przydatne dodatki i wyposażenie opcjonalne

Przy wyborze rozrzutnika obornika trzeba koniecznie zwrócić uwagę na jego dokładną specyfikację, ponieważ wiele elementów znajduje się na listach wyposażenia dodatkowego, niezależnie od marki.

• Amortyzacja dyszla: W modelach o ładowności 10-12 ton i więcej przedstawiciele handlowi zdecydowanie zalecają branie maszyny z amortyzacją, mimo że dopłaty do tej opcji są znaczące (4-6 tys. złotych).
• Własna hydraulika rozrzutnika: Opcja droga, ale ciekawa, jeśli z rozrzutnikiem ma współpracować kilka ciągników (np. maszyna w grupie producenckiej) i nie chcemy mieszać olejów w ciągniku.
• Systemy wagowe: Pozwalają na ważenie materiału zgromadzonego w skrzyni ładunkowej i bieżące kontrolowanie dawki wyrzucanego nawozu przez operatora. Dzięki temu użytkownik może z dużą dokładnością ustalać dawki składników pokarmowych.
• Przesuwana podłoga lub ściana przednia: Pozwala uzyskać wielozadaniową maszynę - rozrzutnik obornika i wapna, przyczepę objętościową oraz przyczepę do zboża, a przy odpowiednim adapterze także przyczepę przeładowawczą.
• Zasuwa skrzyni/gilotyna: Zdecydowanie zaleca się dopłacenie do tej opcji, mimo że jest ona kosztowna. Chroni mechanizm przed przeciążeniami i zabezpiecza materiał podczas transportu.
• Osłony lamp tylnych: Chronią lampy przed zabrudzeniem, gdy zasuwa jest otwarta, eliminując konieczność częstego czyszczenia.
• Szersze ogumienie: Wszyscy producenci oferują możliwość założenia innych niż standardowe koła - zwykle szersze i niestety najczęściej znacznie droższe. Szerokie ogumienie chroni przed nadmiernym zagęszczeniem gleby.
• Błotniki: Często nie są w wyposażeniu standardowym, ale są przydatne.
• Nadstawki: Nadstawki siatkowe (400 mm lub 600 mm) zwiększają pojemność skrzyni. Przystawka objętościowa (unoszona hydraulicznie tylna burta) oferuje kilka dodatkowych metrów sześciennych przestrzeni ładunkowej.
• Deflektory hydrauliczne: Z możliwością regulacji do adaptera pionowego.
• Oko dyszla: Wybór między różnymi typami (Ø40, obrotowe Ø50, kulowe K80).
• Systemy sterowania: Elektroniczne sterowanie podłogą za pomocą panelu w kabinie ciągnika (z przyciskami „+/-” do regulacji prędkości przenośnika), system MF-S-Control w wersji DigiDevice (precyzyjne nawożenie, optymalizacja kosztów, tworzenie i analiza danych) lub ISOBUS (zaawansowane narzędzie Rolnictwa 4.0, zmienne dawkowanie, wymiana danych w czasie rzeczywistym).

Warto również zwrócić uwagę na regulację naciągu łańcuchów, punkty smarowania, liczbę rzędów łańcuchów przenoszących obornik i ich grubość.

Wybór producenta i modelu

Wybór rozrzutników na polskim rynku jest bardzo szeroki, a maszyny są produkowane przez znane marki, takie jak Joskin, Metaltech, Unia Group (Tytan, Apollo), Sipma, Metal-Fach (N280/2 Falcon), Pronar (N262 Herkules 12, N 161/2 Heros), A-Lima-Bis (Evo Spreader), Brochard (EV 2000), Bergmann (seria M, TSW). Rozbudowana oferta umożliwia dostosowanie rozrzutnika obornika do indywidualnych potrzeb użytkownika. Można wybierać spośród rozrzutników pojedynczych i tandemowych, o różnych pojemnościach i szerokościach roboczych.

Przykładowe modele rozrzutników

• Pichon MK10: Najmniejszy model serii MK, pojemność 9,3 m3, w pełni ocynkowany, adapter pionowy z dwoma wałkami o średnicy 885 mm. Idealny dla mniejszych gospodarstw.
• Pichon MK45T/50T: Model przeznaczony dla większych gospodarstw rolnych, kubatura ładowni 16,5 do 18 m3. Nisko położony środek ciężkości zapewnia optymalną stabilność.
• Bergmann M 1080: Jednoosiowy rozrzutnik z masywnym podwoziem, samonośną skrzynią ładunkową, hydrauliczny napęd przenośnika i 4 pionowe walce adaptera SW.
• Bergmann M 2120 E (jednoosiowy) / M 2120 T (tandem): Dostępne z adapterami pionowymi SW (1.300 mm prześwitu) lub SX (1.400 mm prześwitu).
• Bergmann TSW 2120 E (jednoosiowy) / TSW 2120 T (tandem): Rozrzutniki uniwersalne z adapterem poziomym SM (1.350 mm prześwitu), 2 poziomymi walcami i talerzowym adapterem rozrzucającym.
• Bergmann M 4190: Największy rozrzutnik z serii M, na osi tandemowej, z 4-resorowym zawieszeniem, opcjonalnie z osią podnoszoną/skrętną.
• Metal-Fach N276 FALCON: Rozrzutnik o nowoczesnej, skorupowej i wąskiej skrzyni ładunkowej, jedno-rzędowym przenośniku podłogowym, pionowym adapterem rozrzucającym (do 12 m szerokości rozrzutu). Dostępne wersje Premium z dodatkowym oświetleniem i wskaźnikiem podnoszenia zasuwy. Opcjonalnie adapter poziomy ZENI.

Podsumowanie i rekomendacje

Bogaty wybór rozwiązań i poszczególnych modeli na polskim rynku pozwala na wybór optymalnego rozwiązania w warunkach każdego gospodarstwa. Przy zakupie nowej maszyny poza ceną warto zwrócić jeszcze uwagę na jakość wykonania. Nie wszystko da się dostrzec gołym okiem, dlatego warto wcześniej poszukać użytkowników modeli, które nas interesują i zapytać o opinię.

Przy wyborze rozrzutnika w pierwszej kolejności należy zdecydować o wielkości potrzebnej maszyny, szczególnie w kontekście posiadanych ciągników. Następnie trzeba zastanowić się nad sposobem wykorzystania rozrzutnika i zdecydować o rodzaju skrzyni ładunkowej i adaptera, który ma decydujący wpływ na wydajność i jakość pracy. Warto pamiętać, że zakup nowego rozrzutnika obornika, w zależności od jego wyposażenia, to dodatkowe punkty przy ubieganiu się o dotacje unijne.

tags: #rozrzutnik #do #torfu #oziome #walki